همشهری‌آنلاین- علی‌الله سلیمی: کتاب «حماسه فاطمی؛ بازخوانی نقش حضرت فاطمه در دفاع از امامت» با محوریت مباحثی در راستای پاسخ به شبهات و پرسش‌های بی‌پاسخ مخالفان شیعه، اثری قابل توجه در زمینه جایگاه والای حضرت زهرا(س) در دفاع از امامت محسوب می‌شود که مطالعه آن می‌تواند در روشنگری مباحث تاریخی موثر باشد. یکی از ویژگی‌های قابل توجه کتاب، سازمان‌دهی مباحث در دو محور اصلی «بیدارگری» و «پاسداری» است. این تقسیم‌بندی کمک می‌کند نقش حضرت فاطمه(س) تنها در قالب اعتراض به رویدادهای پس از رحلت پیامبر(ص) بررسی نشود، بلکه تلاش ایشان برای تبیین حقیقت امامت و پاسداری از آن هم مورد توجه قرار گیرد. در بخش بیدارگری، خطبه‌ها، احتجاج‌ها و مطالبات حضرت فاطمه(س) از منظر روشنگری و آگاهی‌بخشی بررسی می‌شود و در بخش پاسداری، ابعاد مختلف دفاع ایشان از جایگاه ولایت و امامت مورد توجه قرار می‌گیرد.
در این میان، پرداختن به ماجرای فدک و بررسی استدلال‌های مطرح‌شده درباره آن، از جمله حدیث «لا نورث»، اهمیت ویژه‌ای دارد. کتاب تلاش می‌کند این ماجرا را در بستر تاریخی و اعتقادی خود قرار دهد و نشان دهد چرا مطالبه فدک در مواضع حضرت فاطمه(س) جایگاهی فراتر از یک مسئله اقتصادی پیدا می‌کند. همچنین بررسی حوادث مربوط به هجوم به خانه حضرت، شهادت فرزند ایشان و دفن شبانه، از دیگر موضوعاتی است که در بازخوانی این دوره تاریخی مورد توجه قرار گرفته است. نکته دیگر، توجه کتاب به برخی پرسش‌ها و شبهات درباره زندگی و مواضع حضرت فاطمه(س) است؛ از جمله مسئله گریه‌های ایشان، چگونگی وفات، ولایت تکوینی، اختلاف با ابوبکر و موضوع خانه‌های مدینه. پرداختن به این پرسش‌ها نشان می‌دهد که اثر صرفاً به بازگویی رویدادهای شناخته‌شده بسنده نمی‌کند و تلاش دارد برخی از مباحث مناقشه‌برانگیز تاریخی و اعتقادی را هم در معرض بررسی قرار دهد.
با این حال، شاید مهم‌ترین دستاورد چنین بازخوانی‌ای، توجه دادن مخاطب به تفاوت میان ولایت‌پذیری به‌عنوان یک باور و ولایت‌پذیری به‌عنوان یک مسئولیت باشد. در برداشت نخست، فرد به امامت اعتقاد دارد و آن را می‌پذیرد؛ اما در برداشت دوم، این اعتقاد در موقعیت‌های حساس تاریخی به رفتار و کنش اجتماعی تبدیل می‌شود.
حضرت فاطمه(س) از این جهت الگویی فراتر از یک پیرو و همراه است؛ ایشان در شرایطی که برخی افراد جامعه در پذیرش امامت دچار اختلاف شده بود، مسئولیت دفاع از آن را بر عهده گرفت و برای تبیین دیدگاه خود از جایگاه و اعتبار اجتماعی خویش بهره برد. شاید بتوان گفت اهمیت تاریخی حضرت فاطمه(س) در دفاع از امامت، تنها به آنچه در روزهای پس از رحلت پیامبر(ص) اتفاق افتاد محدود نمی‌شود؛ بلکه در الگویی است که از پیوند میان شناخت، باور و مسئولیت اجتماعی به یادگار گذاشت. الگویی که در آن، ولایت‌پذیری به معنای سکوت و پذیرش منفعلانه نیست، بلکه با آگاهی، روشنگری و ایستادگی در دفاع از حق همراه است. کتاب «حماسه فاطمی» با تمرکز بر این وجه از زندگی حضرت زهرا(س)، فرصتی برای بازخوانی این نقش تاریخی و تأمل دوباره در معنای اجتماعی ولایت‌پذیری فراهم می‌کند.
- نقش حضرت زهرا(س) در تبیین جایگاه امامت
یکی از ویژگی شاخص کتاب«حماسه فاطمی؛ بازخوانی نقش حضرت فاطمه در دفاع از امامت» اشاره به نقش حضرت زهرا(س) در تبیین جایگاه امامت است. مباحث کتاب حاضر این ریشه‌های این موضوع را واکاوی و بررسی می کند؛ پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، مسئله جانشینی و رهبری جامعه اسلامی به یکی از مهم‌ترین موضوعات اختلافی میان مسلمانان تبدیل شد.
در شرایطی که گروه‌هایی از مسلمانان با امامت حضرت علی(ع) همراه نبودند و مسیر دیگری برای اداره جامعه در پیش گرفته شد، حضرت فاطمه(س) از جمله کسانی بود که به این مسئله اعتراض کرد و درباره پیامدهای آن هشدار داد. اهمیت موضع‌گیری ایشان را باید در چند نکته جست‌وجو کرد: نخست آنکه ایشان از جایگاه دختر پیامبر(ص) و یکی از نزدیک‌ترین افراد به آن حضرت برخوردار بود؛ دوم آنکه دفاع از امامت حضرت علی(ع) را نه یک مسئله شخصی و خانوادگی، بلکه موضوعی مرتبط با آینده و سرنوشت جامعه اسلامی می‌دانست. از این منظر، مواضع حضرت فاطمه(س) را نمی‌توان صرفاً واکنشی عاطفی به تحولات پس از رحلت پدرشان یا اختلافی خانوادگی تلقی کرد.
خطبه‌ها، احتجاج‌ها، مطالبه فدک و اعتراض به برخی تصمیم‌های سیاسی آن دوره، در کنار یکدیگر تصویری از کنشگری آگاهانه و هدفمند را نشان می‌دهند؛ کنشگری‌ای که دفاع از حق و تبیین جایگاه امامت را در مرکز خود قرار داده بود. به بیان دیگر، حضرت فاطمه(س) تنها به این دلیل که همسر امام علی(ع) بود از ایشان دفاع نمی‌کرد؛ بلکه این دفاع ریشه در شناخت و اعتقاد ایشان به جایگاه امامت داشت.
یکی از نکات قابل تأمل در این میان، تبدیل یک اعتقاد فردی به یک مسئولیت عمومی است. ممکن بود حضرت فاطمه(س) همچون بسیاری دیگر از مخالفان تحولات سیاسی آن دوره، صرفاً بر موضع اعتقادی خود باقی بماند؛ اما آنچه در تاریخ از ایشان به یادگار مانده، مجموعه‌ای از موضع‌گیری‌ها و تلاش‌ها برای آگاه‌سازی جامعه است. خطبه فدکیه را هم می‌توان در همین چارچوب مطالعه کرد؛ خطبه‌ای که در آن، مسئله فدک تنها یک مطالبه مالی نیست، بلکه بستری برای طرح مباحثی درباره توحید، نبوت، احکام دین و جایگاه امامت فراهم می‌شود. از این منظر، فدک به موضوعی فراتر از یک اختلاف بر سر مالکیت تبدیل می‌شود و در پیوند با مسئله حق، عدالت و رهبری جامعه اسلامی قرار می‌گیرد.
کتاب «حماسه فاطمی؛ بازخوانی نقش حضرت فاطمه در دفاع از امامت» با مباحث کارشناسی دکتر مهدی رستم‌نژاد و دکتر محمدرضا جباری و با تحقیق و تدوین سیدمصطفی موسوی در ۱۹۰ صفحه از سوی شرکت چاپ و نشر بین‌الملل منتشر شده است.