همشهری آنلاین - مریم سرخوش: دیابت دیگر بیماری مختص دوران بزرگسالی نیست. تغییر سبک زندگی، کم‌تحرکی، تغذیه ناسالم و افزایش عوامل خطر، سن ابتلا به این بیماری را پایین آورده و حالا کودکان و نوجوانان هم در معرض دیابت نوع ۲ قرار گرفته‌اند. این در حالی است که بخش قابل توجهی از جمعیت کشور یا به دیابت مبتلا هستند یا در مرحله پیش‌دیابت قرار دارند، بی‌آنکه از وضعیت خود خبر داشته باشند. متخصصان در حاشیه هشتمین کنگره بین‌المللی مدیریت دیابت، بر ضرورت غربالگری زودهنگام، آموزش عمومی، دسترسی به داروهای جدید و تأمین پایدار انسولین تأکید می‌کنند.
دیابت در کمین یک‌پنجم جمعیت
امیر کامران نیکوسخن، مدیرعامل انجمن دیابت ایران، با اشاره به وضعیت شیوع این بیماری در کشور به همشهری می‌گوید: بیش از ۱۴ درصد جمعیت بزرگسال ایران به دیابت مبتلا هستند و حدود ۲۰ درصد نیز در مرحله پیش‌دیابت قرار دارند. مسئله نگران‌کننده این است که بسیاری از این افراد از وضعیت خود اطلاعی ندارند و ممکن است زمانی متوجه بیماری شوند که عوارض آن آغاز شده باشد.
او با اشاره به کاهش سن ابتلا به دیابت نوع ۲ بیان می‌کند: در گذشته دیابت نوع ۲ را بیشتر بیماری دوران بزرگسالی می‌دانستیم، اما امروز به دلیل تغییر سبک زندگی، الگوی تغذیه، کاهش فعالیت بدنی، افزایش استرس، آلودگی هوا و مصرف دخانیات، با ابتلای افراد در سنین پایین‌تر هم مواجه هستیم.
به گفته نیکوسخن، کم‌تحرکی کودکان و نوجوانان، ساعت‌های طولانی حضور پای تلفن همراه و استفاده از غذاهای ناسالم باعث شده است که دیابت نوع ۲ در گروه سنی‌ای هم مشاهده شود که پیش‌تر کمتر با این بیماری درگیر بودند.
این متخصص با تأکید بر ضرورت شناسایی افراد در معرض خطر بیان می‌کند: به طور معمول توصیه می‌شود همه افراد بالای ۳۵ سال برای غربالگری دیابت مراجعه کنند. افراد زیر ۳۵ سال نیز اگر سابقه خانوادگی ابتلا به دیابت دارند و شاخص توده بدنی آنها بالاتر از ۲۳ است، باید از نظر ابتلا به این بیماری بررسی شوند.
او معتقد است ایران در مقایسه با برخی کشورهای منطقه وضعیت میانه‌ای دارد؛ چراکه در بعضی کشورهای همسایه شیوع دیابت از ۲۰ درصد هم فراتر رفته است. با این حال، تجربه کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی نشان می‌دهد با افزایش آگاهی عمومی، اصلاح سبک زندگی، دسترسی به غذای سالم و افزایش فعالیت بدنی می‌توان روند رشد بیماری را کنترل کرد.
آزمون ۸ سؤالی برای شناسایی افراد در معرض خطر
نیکوسخن با اشاره به تأکید فدراسیون بین‌المللی دیابت بر اقدام فوری برای تشخیص به‌موقع این بیماری، از یک ابزار ارزیابی خطر ابتلا هم نام می‌برد. به گفته او، فدراسیون بین‌المللی دیابت آزمونی با عنوان «تست تو پریونت» طراحی کرده که افراد با پاسخ به ۸ سؤال آن می‌توانند ارزیابی اولیه‌ای از احتمال قرار گرفتن در معرض دیابت داشته باشند.
او توضیح می‌دهد: اگر نتیجه این آزمون نشان دهد فرد در معرض خطر است، توصیه می‌شود برای بررسی دقیق‌تر به پزشک مراجعه کند و آزمایش قند خون بدهد. نکته مهم درباره دیابت این است که بسیاری از عوارض و مراحل اولیه آن بدون علامت هستند و فرد ممکن است تا زمان انجام آزمایش از بیماری خود مطلع نشود.
مدیرعامل انجمن دیابت ایران همچنین درباره توجه برخی بیماران به انسولین‌های خارجی و ترجیح آنها نسبت به نمونه‌های داخلی هشدار می‌دهد و می‌گوید: نمی‌توان گفت انسولین‌های داخلی نامناسب و نمونه‌های خارجی بهتر هستند. مسئله مهم این است که نوع انسولین بیمار نباید بدون نظر پزشک تغییر کند. اثرگذاری انواع انسولین ممکن است با یکدیگر تفاوت‌هایی داشته باشد و تغییر خودسرانه نوع دارو می‌تواند بر کنترل قند خون تأثیر بگذارد. حتی داروخانه‌ها هم نباید بدون توجه به نوع انسولین تجویزشده، نمونه دیگری را جایگزین کنند.
پزشکان ایران از دانش روز عقب نیستند
سعید کلباسی، فوق‌تخصص غدد و رئیس انجمن دیابت ایران هم در حاشیه این همایش با اشاره به سطح علمی پزشکان کشور در مدیریت این بیماری به همشهری می‌گوید: برگزاری کنگره‌ها و نشست‌های علمی باعث شده سطح دانش پزشکان ایرانی در این حوزه بسیار مناسب باشد و متخصصان کشور پا به پای همکاران خود در کشورهای پیشرفته حرکت کنند.
او البته یکی از چالش‌های مهم را دسترسی بیماران به داروهای جدید می‌داند و توضیح می‌دهد: برخی داروهای جدید دیابت سال‌هاست در دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما هنوز در ایران تحت پوشش بیمه قرار نگرفته‌اند. اگر بتوانیم بیمه‌ها را متقاعد کنیم بخشی از هزینه این داروها را تقبل کنند، در بلندمدت از تحمیل هزینه‌های سنگین ناشی از عوارض دیابت جلوگیری خواهد شد.
به گفته کلباسی، کنترل ایده‌آل دیابت حتی در کشورهای اروپایی و آمریکا نیز به طور کامل محقق نشده است. هرچند این کشورها از نظر تجهیزات و امکانات درمانی شرایط پیشرفته‌تری دارند، اما از نظر سطح دانش پزشکی، متخصصان ایرانی فاصله قابل توجهی با آنها ندارند.
او درباره وضعیت تولید دارو در کشور هم می‌گوید: انسولین‌های تولید داخل از کیفیت مناسبی برخوردارند و شرکت‌های دارویی ایرانی در این زمینه پیشرفت خوبی داشته‌اند. حتی برخی شرکت‌ها توانسته‌اند مواد اولیه مورد نیاز را به کشورهای اطراف صادر کنند.
رئیس انجمن دیابت ایران در عین حال آموزش عمومی را یکی از چالش‌های جدی مدیریت این بیماری می‌داند و تأکید می‌کند که افزایش دانش بیماران و آشنایی آنها با شیوه‌های کنترل بیماری باید در کنار آموزش مستمر پزشکان مورد توجه قرار بگیرد.
این متخصص با اشاره به نتایج مطالعه استپی در ایران می‌گوید: بررسی‌ها نشان می‌دهد سطح آموزش و سواد سلامت مردم نسبت به سال ۲۰۱۶ حدود ۱۰ درصد افزایش پیدا کرده است؛ با این حال، همچنان برای ارتقای آگاهی عمومی و اصلاح رفتارهای مرتبط با دیابت به برنامه‌های آموزشی بیشتری نیاز داریم.
هوش مصنوعی به کمک کنترل دیابت می‌آید
کلباسی یکی دیگر از محورهای کنگره امسال را ورود جدی‌تر هوش مصنوعی به حوزه مدیریت دیابت عنوان می‌کند و می‌گوید: در این کنگره، استفاده از هوش مصنوعی در ارزیابی و بررسی پای دیابتی به شکل زنده اجرا می‌شود.
او معتقد است استفاده از این فناوری نباید صرفاً به کاربردهای روزمره مردم محدود بماند و باید به‌تدریج وارد نظام درمانی شود. به گفته او، هوش مصنوعی می‌تواند هم در آموزش پزشکان و هم در افزایش آگاهی بیماران نقش داشته باشد و به انتقال راهکارهای مراقبتی و درمانی کمک کند.
کلباسی با اشاره به آغاز برخی فعالیت‌ها در این زمینه توضیح می‌دهد: استفاده از هوش مصنوعی در آموزش پزشکان و همچنین ورود تدریجی این فناوری به پروتکل‌های درمانی آغاز شده است. به جای آنکه همه آموزش‌ها صرفاً به شکل حضوری و فردبه‌فرد انجام شود، می‌توان از ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای توسعه آموزش و دسترسی بیشتر پزشکان و بیماران به اطلاعات استفاده کرد.
استرس و آلودگی هوا؛ دو عامل تشدیدکننده خطر
اسدالله رجب، بنیانگذار انجمن دیابت و عضو هیئت‌مدیره این انجمن نیز با تأکید بر اهمیت پیشگیری، اصلاح سبک زندگی را مهم‌ترین اقدام برای کاهش خطر ابتلا به دیابت می‌داند.
او با اشاره به شرایط محیطی و اجتماعی می‌گوید: شاید کنترل برخی شرایط مانند بحران‌ها و آلودگی هوا در اختیار ما نباشد، اما می‌توانیم با تغذیه سالم، پرهیز از مصرف دخانیات و افزایش فعالیت بدنی، بخشی از عوامل خطر را کنترل کنیم.
رجب درباره تأثیر استرس بر ابتلا یا تشدید دیابت نیز توضیح می‌دهد: در شرایط استرس، هورمون‌هایی مانند کورتیزول در بدن ترشح می‌شوند که برخلاف عملکرد انسولین عمل می‌کنند. از طرف دیگر، استرس می‌تواند الگوی تغذیه افراد را تغییر دهد، باعث پرخوری شود و در نهایت اضافه‌وزن و چاقی را به دنبال داشته باشد.
او با اشاره به وضعیت اضافه‌وزن در کشور می‌گوید: بیش از ۶۰ درصد جمعیت ایران یا دچار اضافه‌وزن هستند یا چاقی دارند و این موضوع می‌تواند خطر ابتلا به بیماری‌هایی مانند دیابت را افزایش دهد.
انسولین؛ دارویی که نبودنش جان بیماران را تهدید می‌کند
بنیانگذار انجمن دیابت ایران در بخش دیگری از صحبت‌هایش به وضعیت دسترسی بیماران به دارو اشاره می‌کند و نسبت به کمبود برخی داروها و انسولین‌های پرمصرف هشدار می‌دهد.
او می‌گوید: امروز برخی داروها و انسولین‌هایی که مصرف بالایی دارند، به‌راحتی در دسترس بیماران نیستند و آنها برای پیدا کردن این داروها با مشکل مواجه می‌شوند. از سیاست‌گذاران حوزه سلامت درخواست دارم این مسئله را جدی بگیرند؛ چراکه انسولین برای بیماران وابسته به آن، دارویی حیاتی است.
رجب با اشاره به وابستگی زندگی برخی بیماران به تزریق منظم انسولین تأکید می‌کند که حتی وقفه کوتاه در تأمین این دارو می‌تواند سلامت و جان آنها را به خطر بیندازد.
او در عین حال از بیماران می‌خواهد تمرکز خود را صرفاً بر برندهای خارجی نگذارند و با نظر پزشک از انسولین‌های تولید داخل استفاده کنند؛ به گفته او، این محصولات از نظر مواد اولیه مشکلی ندارند و قیمت مناسب‌تری نیز برای بیماران دارند.