همشهری آنلاین – مریم سرخوش: تشخیص دیابت نوع یک در کودکان گاهی زمانی اتفاق می‌افتد که کودک با افت شدید قند خون، کاهش سطح هوشیاری یا حتی کما به بیمارستان منتقل شده است؛ در حالی که ممکن است ماه‌ها پیش از آن، نشانه‌هایی مانند کاهش وزن، پرنوشی و پرخوری در او وجود داشته باشد. حالا نگاه نظام سلامت در دنیا به سمت راهکار دیگری رفته است؛ غربالگری کودکان در سنین پایین، شناسایی زودهنگام احتمال ابتلا و آماده‌سازی خانواده‌ها برای مواجهه با بیماری، پیش از آنکه کودک در شرایط بحرانی قرار بگیرد.
این رویکرد تازه در حالی مورد توجه متخصصان دیابت قرار گرفته که به گفته عضو هیئت مدیره انجمن دیابت ایران، تشخیص دیرهنگام همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت دیابت نوع یک در کودکان است؛ بیماری‌ای که نه‌تنها کودک، بلکه تمام اعضای خانواده را با شرایط روحی و درمانی دشواری مواجه می‌کند.
غربالگری در ۲ و ۵ تا ۷ سالگی
سینا کوثری، عضو هیئت مدیره انجمن دیابت ایران و عضو هیئت مدیره جامعه متخصصین داخلی ایران، در حاشیه هشتمین کنگره بین‌المللی مدیریت دیابت با اشاره به تغییر رویکرد جهانی در شناسایی دیابت نوع یک کودکان به همشهری آنلاین می‌گوید: در نشست‌های علمی اخیر، از جمله کنگره EFC در میلان، موضوع غربالگری به‌عنوان یکی از راهکارهای اصلی کنترل دیابت نوع یک مورد توجه قرار گرفته است. به اعتقاد متخصصان، کنترل این بیماری بدون شناسایی زودهنگام و غربالگری امکان‌پذیر نیست.
او ادامه می‌دهد: پیشنهاد مطرح‌شده این است که کودکان مشابه برنامه واکسیناسیون، در دو مقطع سنی، حدود ۲ سالگی و ۵ تا ۷ سالگی، تحت غربالگری قرار بگیرند. در این روش، آنتی‌بادی‌های مرتبط با دیابت در خون کودک اندازه‌گیری می‌شود و بر اساس نتایج، می‌توان احتمال ابتلای او به دیابت نوع یک در سال‌های آینده را پیش‌بینی کرد.
به گفته کوثری، شناسایی کودکانی که در معرض خطر ابتلا قرار دارند، این فرصت را فراهم می‌کند که کودک و خانواده‌اش در فاصله زمانی پیش از بروز بیماری، آموزش‌های لازم را دریافت کنند و برای مدیریت شرایط آماده شوند. در چنین وضعیتی، تشخیص دیابت دیگر یک اتفاق ناگهانی و شوکه‌کننده برای خانواده نخواهد بود و کودک نیز در صورت بروز بیماری، با آمادگی بیشتری وارد مسیر درمان می‌شود.
وقتی دیابت با کما خودش را نشان می‌دهد
یکی از مشکلات جدی در تشخیص دیابت نوع یک کودکان، پایین بودن احتمال اولیه ابتلا در ذهن خانواده‌ها و حتی برخی پزشکان است. به همین دلیل، نشانه‌های اولیه بیماری ممکن است به مشکلات دیگری نسبت داده شود و تشخیص اصلی ماه‌ها به تأخیر بیفتد.
کوثری با اشاره به تجربه‌های بالینی در این زمینه می‌گوید: در بسیاری از موارد، زمانی متوجه دیابت کودک می‌شویم که به دلیل افزایش نیاز بدن به انسولین، مثلاً در زمان ابتلا به سرماخوردگی یا بروز استفراغ، وضعیت او به‌شدت وخیم شده است. کودک ممکن است پیش از آن کاهش وزن داشته باشد، آب زیادی بنوشد یا بیشتر از گذشته غذا بخورد، اما این نشانه‌ها لزوماً به دیابت نسبت داده نمی‌شوند.
او با بیان اینکه گاهی کودکان برای ماه‌ها میان مراکز درمانی و پزشکان مختلف دست به دست می‌شوند، توضیح می‌دهد: بارها دیده‌ایم کودکی به دلیل کاهش وزن به پزشک مراجعه کرده و به جای بررسی احتمال دیابت، برای او مولتی‌ویتامین، داروهای تقویتی یا مکمل تجویز شده است. حتی گاهی به خانواده توصیه شده کودک ورزش کند تا عضلاتش تقویت شود، اما کسی به احتمال ابتلا به دیابت فکر نکرده است.
این متخصص معتقد است مشکل اصلی، نبود حساسیت کافی نسبت به دیابت نوع یک در کودکان است؛ موضوعی که باعث می‌شود بیماری در شرایط نامناسب و گاهی پس از بروز عوارض شدید شناسایی شود. از سوی دیگر، تشخیص دیرهنگام فقط کودک را درگیر نمی‌کند و خانواده نیز ناگهان با بیماری مزمنی مواجه می‌شود که نیازمند تغییر جدی در سبک زندگی و مراقبت‌های روزانه است.
پیش‌بینی ۱۰ ساله ابتلا؛ فرصتی برای آمادگی خانواده‌ها
به گفته کوثری، مزیت اصلی غربالگری این است که می‌توان سال‌ها پیش از بروز علائم بالینی، احتمال ابتلا به دیابت نوع یک را شناسایی کرد. در این شرایط، خانواده می‌داند که کودک در معرض خطر قرار دارد و در صورت بروز علائم مشکوک، سریع‌تر برای بررسی و تشخیص اقدام می‌کند.
او می‌گوید: وقتی کودک غربالگری شده و احتمال ابتلای او در سال‌های آینده مشخص است، هر بار که بیمار می‌شود، خانواده و پزشک با حساسیت بیشتری احتمال ارتباط علائم با دیابت را بررسی می‌کنند. در چنین شرایطی، با یک آزمایش ساده می‌توان مشخص کرد که مشکل فعلی کودک ارتباطی با دیابت دارد یا خیر.
این آمادگی، علاوه بر کاهش احتمال تشخیص بیماری در شرایط بحرانی، می‌تواند از فشارهای روانی ناشی از مواجهه ناگهانی خانواده با بیماری نیز کم کند. به اعتقاد این متخصص، وقتی والدین از سال‌ها قبل درباره احتمال ابتلای فرزندشان آموزش دیده باشند، مواجهه با بیماری و آغاز درمان برای آنها قابل مدیریت‌تر خواهد بود.
۹۰ درصد مبتلایان سابقه خانوادگی ندارند
یکی از چالش‌های مهم در شناسایی دیابت نوع یک، اتکا به سابقه خانوادگی است؛ در حالی که بخش بزرگی از مبتلایان هیچ سابقه مشخصی از این بیماری در خانواده خود ندارند.
کوثری در این باره توضیح می‌دهد: حتی در دوقلوهای همسان که از نظر ژنتیکی یکسان هستند، احتمال ابتلا به دیابت نوع یک می‌تواند متفاوت باشد و بر اساس برخی برآوردها، این احتمال بین ۳۰ تا ۷۰ درصد متغیر است. از سوی دیگر، در حدود ۹۰ درصد افرادی که به دیابت نوع یک مبتلا می‌شوند، سابقه خانوادگی بیماری وجود ندارد. بنابراین، شناسایی افراد در معرض خطر صرفاً بر اساس سابقه خانوادگی امکان‌پذیر نیست.
این موضوع اهمیت غربالگری عمومی کودکان را بیشتر می‌کند؛ زیرا نمی‌توان تنها به کودکانی توجه کرد که یکی از اعضای خانواده‌شان مبتلا به دیابت است.
غربالگری؛ ضرورتی برای نظام سلامت ایران
اگرچه این رویکرد هنوز در تمام نظام‌های سلامت دنیا به شکل فراگیر اجرا نشده، اما برخی مراکز درمانی در کشورهای مختلف اجرای آن را آغاز کرده‌اند و تجربه‌های آنها در حال بررسی است.
عضو هیئت مدیره انجمن دیابت ایران با اشاره به ضرورت توجه نظام سلامت کشور به این موضوع می‌گوید: ما نیز باید از تجربه‌های جهانی استفاده کنیم و برای ایجاد آمادگی در نظام بهداشتی و درمانی کشور برنامه داشته باشیم. اگر بتوانیم کودکان در معرض خطر را پیش از بروز علائم شدید شناسایی کنیم، هم از عوارض بیماری در زمان تشخیص می‌کاهیم و هم می‌توانیم هزینه‌های سنگین ناشی از تشخیص دیرهنگام را کاهش دهیم.
بر اساس توضیحات این متخصص، دیابت نوع یک حدود ۱۰ درصد از کل موارد دیابت را تشکیل می‌دهد. با این حال، او تأکید می‌کند که در کشور هنوز بررسی منسجم و دقیقی برای تعیین وضعیت شیوع این بیماری در کودکان وجود ندارد.
غربالگری دیابت نوع یک در کودکان، اگرچه به برنامه‌ریزی، آموزش خانواده‌ها، تأمین زیرساخت‌های آزمایشگاهی و همراهی نظام سلامت نیاز دارد، می‌تواند نقطه عطفی در مدیریت این بیماری باشد؛ تغییری از تشخیص در لحظه بحران به شناسایی پیش از بروز علائم. تغییری که شاید مهم‌ترین دستاورد آن این باشد که هیچ کودکی برای نخستین بار با کما و افت هوشیاری، مبتلا به دیابت شناخته نشود.