همشهری‌آنلاین- علی‌الله سلیمی: وقتی همه می‌دانیم در یک واقعه تاریخی چه اتفاقی افتاده، رمان‌نویس برای غافلگیر کردن ما چه چیزی در اختیار دارد؟ اساساً وقتی موضوع یک رمان، واقعه‌ای مستند و ثبت‌شده در حافظه تاریخی جامعه است، تخیل چه جایگاهی پیدا می‌کند و نویسنده تا کجا می‌تواند از واقعیت فاصله بگیرد؟
این پرسش‌ها هنگام خواندن رمان «عملیات لوتوس» نوشته شیما جوادی، که به ماجرای تسخیر سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان پیرو خط امام می‌پردازد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. واقعه‌ای که درباره آن بارها نوشته، فیلم ساخته و از منظرهای مختلف تاریخی، سیاسی و اجتماعی به آن پرداخته‌اند. بنابراین، چالش نویسنده صرفاً بازگویی یک ماجرای تاریخی نیست؛ بلکه یافتن راهی برای تبدیل آن به یک تجربه داستانی است. جوادی برای رسیدن به این هدف، ستون‌های اصلی روایت خود را بر شخصیت‌های خیالی بنا کرده و در کنار آنها از شخصیت‌های واقعی و شناخته‌شده آن دوره هم بهره گرفته است. حرف‌ها و مواضع شخصیت‌های واقعی بر پایه مستندات تاریخی شکل گرفته، اما رفتار و کنش شخصیت‌های داستانی حاصل تخیل نویسنده است. به این ترتیب، دو جهان واقعی و داستانی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و روایت را پیش می‌برند.
داستان با روایتگری شخصیت فرنگیس، با نام مستعار نیلوفر مظاهری آغاز می‌شود که با هویت جعلی وارد فعالیت‌های مخفیانه یک گروه سیاسی شده است. او به همراه شخصیتی بنام اکرم، از اعضای یک سازمان فعال در امور سیاسی هستند که تجربه قتل یکی از اعضای بریده از سازمان، «اسد» را هم دارند. قتل مخفیانه اسد و دفن او در خانه‌ای قدیمی، نقطه آغاز روایت است؛ حادثه‌ای که کابوس آن همواره با فرنگیس است و ترس از لو رفتن را به یکی از نیروهای محرک داستان تبدیل می‌کند. در آستانه تسخیر سفارت آمریکا در تهران، این دو زن به یک مأموریت حساس از طرف سازمان فراخوانده می‌شوند تا در دل مجموعه دانشجویان پیرو خط امام قرار بگیرند و با اقدامات مخفیانه خود در دسترسی به اسناد و مدارک و انتقال آن به سازمان، انتظارات افراد مافوق خود را برآورده کنند. بنابر این، آنها با اهداف و نقشه به جمع دانشجویان پیرو خط امام می‌پیوندند و در طراحی و اجرای تسخیر سفارت آمریکا شرکت می‌کنند.
یکی از ویژگی‌های قابل توجه رمان «عملیات لوتوس»، استفاده از ظرفیت‌های ژانر جنایی ـ پلیسی در دل یک واقعه تاریخی است. قتل اسد، رازهای پنهان، هویت‌های جعلی و ترس از افشای حقیقت، به داستان نیرویی تعلیق‌آمیز مضاعف می‌بخشند. فرنگیس و اکرم در موقعیتی قرار دارند که هر رفتار و هر تصمیم می‌تواند هویت واقعی آنها را آشکار کند. این دلهره در جزئیات روایت جاری است و به خواننده امکان می‌دهد واقعه تاریخی را از منظر شخصیت‌هایی دنبال کند که در آن، هم کنشگرند و هم در معرض خطر.
در بخش مربوط به تسخیر سفارت هم داستان از جلسه شلوغ پلی‌تکنیک و بحث‌های داغ درباره مشروعیت اقدام علیه سفارت، به حرکت دسته‌جمعی دانشجویان، مذاکره با نگهبان‌ها، بالا رفتن از دیوار، شکستن شیشه‌ها و ورود به ساختمان می‌رسد. روایت، جزئیات عملیات را در کنار اضطراب و رازهای شخصیت‌های داستانی قرار می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که خواننده، هم‌زمان با دنبال کردن روند یک واقعه شناخته‌شده، نگران سرنوشت کسانی است که در دل آن ماجرا هویت واقعی خود را پنهان کرده‌اند. در واقع، نویسنده از تخیل برای خلق موقعیتی استفاده کرده که در دل یک واقعه تاریخی قرار می‌گیرد و به آن امکان می‌دهد از زاویه‌ای متفاوت روایت شود. شخصیت‌های داستانی قرار نیست جای شخصیت‌های واقعی را بگیرند یا به‌عنوان شاهدان مستند تاریخ معرفی شوند؛ آنها ابزارهای داستانی نویسنده برای نزدیک شدن به فضای آن روزها و ایجاد تعلیق در روایت هستند. خواننده هم با آگاهی از داستانی بودن اثر، این قرارداد را می‌پذیرد و در جریان خواندن، میان شخصیت‌های ساخته ذهن نویسنده و چهره‌های واقعی تاریخ تمایز قائل می‌شود.
با این حال، در تجربه خواندن این رمان، شخصیت‌های داستانی به اندازه شخصیت‌های تاریخی در ذهن باقی نمی‌مانند. به نظر می‌رسد کنجکاوی مخاطب درباره شخصیت‌های واقعی و جست‌وجوی ردپای آنها در حوادث، همچنان بر جذابیت شخصیت‌های داستانی غلبه دارد. این مسئله شاید یکی از دشواری‌های نوشتن رمان درباره وقایعی باشد که پیشاپیش در حافظه تاریخی مخاطب جای گرفته‌اند؛ خواننده فقط داستان را دنبال نمی‌کند، بلکه هم‌زمان می‌خواهد نسبت آن را با آنچه از تاریخ می‌داند، کشف کند.
در چنین آثاری، تخیل نه رقیب تاریخ است و نه مجوزی برای بازنویسی دلخواه واقعیت. کارکرد اصلی آن می‌تواند پر کردن فاصله میان دانستن یک واقعه و تصور کردن زندگی آدم‌هایی باشد که در بستر آن حضور داشته‌اند. تاریخ به ما می‌گوید چه اتفاقی افتاده است، اما داستان می‌تواند امکان نزدیک شدن به ترس‌ها، تردیدها، انگیزه‌ها و موقعیت‌های انسانی را فراهم کند؛ البته به شرط آنکه مرز میان مستندات تاریخی و ساخته‌های ذهن نویسنده مخدوش نشود. رمان «عملیات لوتوس» از این منظر فرصتی برای تأمل درباره یکی از ظرفیت‌های مهم رمان تاریخی است: اینکه چگونه می‌توان از دل یک واقعه شناخته‌شده، جهانی داستانی خلق کرد؛ جهانی که قرار نیست جای تاریخ را بگیرد، بلکه می‌کوشد دریچه‌ای تازه برای مواجهه با آن بگشاید.
کتاب«عملیات لوتوس» نوشته شیما جوادی در 350 صفحه، با شمارگان 1000 نسخه از سوی انتشارات شرکت چاپ و نشر بین‌الملل چاپ و منتشر شده است.