همشهری آنلاین- سحر جعفریان عصر: برای بسیاری، محرم با کشیدن پارچههای سیاه به روی داربستهایی که مربع یا مستطیل شکل، پیچ و سفت شدهاند، میآید. برای بسیاری دیگر از کوهپایههای قم تا کوچه پسکوچههای آجری سیرجان، محرم اما با شکلی متفاوت میآید؛ خیمه و خیمهزنی...هر سال پیش از شروع محرم اهالی چهلاختران راه میگیرند سوی آستان امامزاده موسی مُبَرقَع (ع) استان قم. خیلی سال است به این راه و رسمند؛ میروند و در محوطه باز میان صحنهای آستان، خیمه عزای امام حسین (ع) برپا میکنند. خیمهای بزرگ شبیه خیمهگاه کاروان امام حسین (ع) در نزدیکی فرات. اهالی خیابان پیروزی کرمان نیز چنینند؛ ستونهای اغلب چوبی خیمههای عزا را در تکیه بُنگیها بلند میکنند. در خانه تاریخی رشید (عمارتی ۱۰۰ ساله) شهرستان سیرجان کرمان هم خیمههای عاشورایی برپا میکنند. سبزواریها در حسینیه قنادیها، سمنانیها دربیتالحسین عمرانکو، کاشانیها در تکیه نوشآباد، بازاریان پایتخت در حسینیه کربلاییهای چهارراه گلوبندک نیز به این آیین قدیمی (برپایی خیمه) که سال ١٣٩١ در فهرست آثار معنوی ایران جای گرفت، هنوز پایبندند. این میان، ید طولا با ساکنان زرقان استان فارس است که قرنهاست در خیمهها شور محرم میگیرند. به بهانه آغاز ماه محرم از قدیمیترین خیمههای عزا که این روزها در شهرهای مختلف برپا شدهاند، نوشتیم.
۴۰۰ سال بعد؛ نوبت جوانها
حدود ۴٠٠ سال است که اهالی زرقان فارس در روزهای منتهی به محرم در حسینیه اعظم این شهرستان دست به دست هم میدهند تا خیمه امام حسین (ع) خالی نماند؛ خیمههایی بزرگ به اندازه ۵۰ مترمربع و ارتفاع بیش از ۱۲ متر. هر کدام از خیمهها بر ۶ ستون چوبی استوارند. حسن رستمی، عضو سابق شورای شهر زرقان در این باره به همشهری میگوید:«پارچه خیمهها، نذر خیران است. هر سال شست وشو و اگر نیاز به تعمیر داشته باشند، دوخت و دوز میشوند. ستونهای چوبی هم از تنه درخت ساج است که مقاومت زیادی دارند.»
رستمی، از حاج کرمعلی نوری یاد میکند که از کهنهکاران برپایی خیمههای حسینی در زرقان است:«سنش از ۸۰ سال گذشته و فوت و فن خیمهزنی را خیلی قبلتر، هم به ۳ پسر خود و هم باقی جوانهای زرقان یاد داده...» حالا حاج کرمعلی، روز برپایی خیمهها که میشود گوشهای مینشیند و میدانداری جوانترها را تماشا میکنند. آنها به سفارش حاج کرمعلی، خیمهها را براساس آرایش خیمههای امام حسین (ع) در سال ۶۱ هجریقمری، برپا کردهاند؛ نعلی شکل. عباس زراعتی، یکی از جوانهای میداندار، زاویه ستونهای خیمه اول که به نام «سفینة النجاة» است را نسبت به دیوارهای اطراف (حسینیه) محاسبه کرده و جوان دیگری نیز به سر طنابهایی که چادر را به پایههای فلزی روی پشتبام حسینیه متصل میکنند، گره کامیونی انداختهاست.
گرهزنی به نیت مشکلگشایی
«...بیشتر از یک قرن شاید.» این را عبدالکریم صادقی، خادم پا به سن گذاشته آستان به همشهری میگوید که از وقتی یادش است، سهمی در برگزاری آیین برپایی خیمه سوگ امام حسین (ع) در امامزاده موسی مبرقع (ع) استان قم دارد:«خیمهپوشی کار یکی، ۲ ساعت و یکی، ۲ نفر نیست. ۱۵۰ تا ۲۰۰ نفر از صبح زود تا غروب، مشغول میشن و خیمه ارباب رو عَلَم میکنن.» تاکید میکند:«اینجا فقط یه خیمه برپا میشه...یه خیمه بزرگ به نیت خیمه امام حسین...».
این خادم قدیمی از روال برگزاری این آیین نیز میگوید:«یه تعدادی، مسئول باز کردن پارچه خیمه وسط حیاط امامزاده هستن، یه تعدادی هم ستونا رو پرچم پیچ میکنن، تعداد دیگهای هم موقعیت جاگیری ستونا و قرارگیری عرض و طول پارچه خیمه رو تعیین میکنن، بعضیا هم وردست وایمیستن...».
حاج علی صدر، تولیت امامزاده موسی مبرقع (ع)، عادت دارد اسپند دودکن حضرتی را بین برپاکنندگان خیمه بچرخاند و صلوات بفرستد. او سپرده بود که منصورمداحی کند، مجتبی و علیرضا سینی چای بگردانند، روزبه پرچمداری کند، عرفان و افشین عکس و فیلم بردارند و در قسمت بانوان، کسانی رُفت و روب کنند. این میان بعضی نیز تکههای باریک و نواری پارچههای سبزرنگ را به دور ستونها و یا لبههای پارچه خیمه به نیت مشکلگشایی گره میزنند و چند دانه اشک میریزند.
آیین تاریخی به زیر خیمههای برزنتی
سر طنابهای گره خورده به حاشیه پارچه برزنتی خیمه را با تمام توان میکشند سوی خود و فریاد میزنند:«یا حسین». جمعیتشان بیشتر از ۲۰۰ نفر است که ۴ طرف پشتبام خانه تاریخی رشید سیرجان ایستادهاند تا خیمه عَلم شود. سقف خیمه هر لحظه بالا و بالاتر میرود و پیرغلامانی به زیر آن سینه میکوبند و زیارت عاشورا میخوانند. سایه خیمه به تدریج، دیوار شرقی خانه رشید را میگیرد. کنار دیوار زنها شمع روشن کردهاند. چند جوان هیکلی، دور ستونها مراقبند تا وقت بالا رفتن خیمه، ستون خم و یا کَج نشود. همین که طاق مثلثی خیمه، سر و صاف میشود جمعیت یکصدا میشوند:«یا حسین». پشتبندش، صدای گریه اوج میگیرد و از بلندگوها نوای نوحههای بهروزی پخش میشود.
آخرین کار، پرچمگذاریست
هیئت عزاداری امام حسین (ع) به شکل خیمه در چهارراه گلوبندگ بازار بزرگ تهران نیز دیده میشود. سالهاست که آن را هیئتیهای حسینیه کربلاییها و کسبه بازار برپا میکنند. عبدالامیر فولادیزاده، متولی حسینیه به همشهری میگوید:«پارچه خیمه چون بزرگ و سنگینه معمولا چند تکه دوخته میشه...روی اون سمت داخلی خیمه، شمایلنگاری و نوحهنویسی داره؛ تصویر آهو، کشتی، شیر، شمشیر، باز این شورش است...»
علی بنیادی از کسبه بازار است و در مورد این آیین میگوید:«خبر خیمهزنی حسینیه بازار رو خود بازاریا میچرخونن تا هر کی دلش خواست بره. غروب هم انجام میشه چون روزای بازار، جای سوزن انداختن نیست.» او یک بار در آیین برپایی خیمه حضور داشته:« ۲ سال پیش بود. با چند تا از همکارا، نذر خیمه امام حسین (ع) طناب خریدیم.» آخرین مرحله از رسم برپایی خیمه، پرچمگذاریست؛ پرچم سیاه عزا در بالاترین نقطه از بام خیمه. بنیادی از این آخرین مرحله نیز کمی میگوید:«این کار را هر سال یکی از بازاریا انجام میده. یکی که یا پیرغلام این دَم و دستگاست و یا خیلی حاجت داره.» حالا، خیلی از کوچهها و خیابانها در شهرهای مختلف رنگ عزا و بوی محرم گرفتهاند و خیمهها شور عزا دارند.