همشهری آنلاین: روز جهانی محیط زیست در سال ۱۴۰۵ با شعاری امیدبخش و در عین حال هشداردهنده وارد تقویم سبز جهانی شد: «بازسازی زمین». شعار امسال ما را فرا میخواند تا دیگر صرفاً ناظر تخریب نباشیم و با دستهای خود، بستر حیات را برای نسلهای آینده ترمیم کنیم. در ایرانِ باستان، پیوند انسان و آب، تمدنها را در دل کویر شکوفا کرد؛ قناتها، کاریزها و احترام به روان آبها، نشان از درک عمیق نیاکان از ارزش «میراث طبیعی» داشت. اما امروز، تابآوری تاریخی سرزمینمان با بحرانی بیسابقه دستبهگریبان است: تالابها میخشکند، جنگلهای حرا در خطرند، سفرههای آب زیرزمینی تخلیه میشوند و گرد و غبار حاصل از کانونهای ریزگرد، آرامش میلیونها نفر را بر هم میزند.
این گزارش گونه، تلاشی است برای روایت تلاشهای همهجانبه سازمان حفاظت محیط زیست در حوزه قانونگذاری، اسناد بالادستی و اقدامات اجرایی برای بازگرداندن حیات به «سرمایه ملی» آبیمان. از احیای تالابها تا حفاظت از مرجانهای خلیج فارس، از تدوین اطلس تالابهای کشور تا پروژه مشترک بینالمللی حفاظت از تالابهای ایران با هدف کشاورزی پایدار و معیشت سازگار با کمآبی. «از تالابها تا دریاها» نه یک شعار، که یک راهبرد ملی برای حفظ میراث بیننسلی است.
بخش اول: وضعیت زیستبومهای آبی ایران؛ چالشها و سرمایهها
ایران با بیش از ۲۳۰ تالاب با ارزش اکولوژیک به وسعت بیش از چهار میلیون هکتار، یکی از غنیترین کشورهای جهان از نظر تنوع زیستبومهای تالابی است، بهگونهای که ۲۷ تالاب آن در فهرست کنوانسیون بینالمللی رامسر به ثبت رسیده است.
اما در میان این چالشها، رگههای امید نیز دیده میشود. بارشهای بهاری سال ۱۴۰۵ باعث شد تالاب بینالمللی قوریگل در آذربایجان شرقی پس از ماهها خشکسالی، شاهد بازگشت گونه نادر اردک سرسفید باشد؛ پرندهای که در فهرست گونههای در معرض انقراض جهانی قرار دارد. تالاب میقان در استان مرکزی که ۱۲ هزار هکتار از گستره آن پس از سالها خشکسالی بازآبگیری شده است، اکنون میزبان سالانه بیش از ۱۶ هزار پرنده مهاجر از جمله گونههای سیبری است و به تازگی برای ثبت در فهرست بینالمللی رامسر نامزد شده است. این نشانهها، هرچند تا احیای کامل فاصله دارند، ثابت میکنند طبیعت همچنان دست یاری به سوی ما دراز کرده است. تالاب شیمبار یکی از زیباترین تالاب های کشور در شمال استان خوزستان با اصلاح صدمات وارده ناشی از احداث جاده اکنون به حیات کامل خود برگشته و صد در صد ابگیری شده است. تالاب های هورالعظیم و شادگان نیز با اقدامات انجام شده مشارکت مسئولین استانی شرایط خوبی را سپری می کنند. برنامه احیا تالاب های گمیشان، بامدژ، ارژن و دیگر تالاب ها هم اکنون در دست اقدام است.
بخش دوم: از خشکی تا دریا؛ صیانت از میراث خلیج فارس و دریای عمان
حفاظت از محیط زیست در ایران نه فقط به تالابهای آب شیرین و خشکشده، بلکه به پهنه وسیع آبهای جنوبی نیز کشیده میشود. خلیج فارس و جزایر آن و دریای عمان با بیش از ۴۹۰۰ کیلومتر خط ساحلی، میزبان یکی از غنیترین اکوسیستمهای دریایی جهان هستند. سازمان حفاظت محیط زیست طی چند سال گذشته پروژه های مختلفی برای حفاظت از اکوسیستم دریایی-ساحلی به اجرا درآورده است. این پروژهها طیف گستردهای از فعالیتها را در بر میگیرد: از حفاظت از لاکپشتهای دریایی و مدیریت زیستگاههای مرجانی تا مطالعه پستانداران دریایی و ارزیابی سلامت اکوسیستم دریایی.
یکی از دستاوردهای برجسته در این حوزه، تهیه بانک اطلاعاتی از بیش از ۵۰۰۰ گونه جانوری در خلیج فارس و دریای عمان است که به عنوان یک پلتفرم منطقهای و حتی بینالمللی برای حفاظت از تنوع زیستی این آبها عمل میکند. در این راستا، اطلس اکوسیستمهای حساس دریایی تهیه و زیستگاههای ناشناخته مرجانی از جمله منطقه «شاه عالم» در مرز دریایی با قطر شناسایی شده است.
برنامه حفاظت از جنگلهای حرا (جنگلهای هَـرای حاشیه خلیج فارس و دریای عمان) به عنوان یکی از اولویتهای اصلی در دستور کار قرار دارد و همزمان، اقدامات بازسازی مرجانها در سواحل جنوبی در حال پیگیری است. علاوه بر این، برای نخستین بار طرح اقدام ملی برای حفاظت از کوسهها با مشارکت جوامع محلی، سازمان شیلات و مراکز علمی تدوین شده است که در آن ضمن پایش جمعیتها، آگاهیبخشی به صیادان و توانمندسازی آنان برای کاهش صید بیرویه در دستور کار قرار دارد.
در حوزه تقویت چارچوب نظارتی، سازمان موفق به تدوین و ابلاغ استانداردهای کیفیت آب دریا، مقررات تخلیه پسابها در دریا، دستورالعملهای لایروبی و ضوابط ارزیابی خسارت ناشی از آلودگی نفتی شده است. تاکنون ۴۸ کارگاه آموزشی و مشارکتی در استانهای ساحلی برگزار شده تا ضمن تقویت همکاری میان دستگاههای اجرایی، زمینه حفاظت مردمی از این میراث ارزشمند فراهم آید.
بخش سوم: چارچوب قانونی و اسناد بالادستی؛ ستونهای فقرنشکن توسعه پایدار
احیای تالابها و حفاظت از زیستبومهای آبی بدون پشتوانه قانونی میسر نیست. سازمان حفاظت محیط زیست در سالهای اخیر گامهای مؤثری در جهت تقویت «ستون فقرات حقوقی» حفاظت از محیط زیست برداشته است.
از جمله مهمترین این اقدامات، تهیه و ابلاغ «آییننامه نحوه حفاظت، احیا و مدیریت تالابهای کشور» است که چارچوب الزامآوری برای تخصیص حقابه محیط زیستی، نظارت بر کیفیت آب ورودی به تالابها و جلوگیری از تغییر کاربری اراضی تالابی فراهم میکند. بر اساس این آییننامه، تأمین حقابه محیط زیستی تالابها از رودخانههای بالادست، پس از تأمین آب شرب و پیش از سایر مصارف، در اولویت قرار دارد.
همچنین، نهاییسازی و چاپ «اطلس تالابهای کشور» و تدوین «دستورالعمل پایش تالابها» و «استاندارد تخلیه فاضلاب و پساب به تالابها»، از مهمترین اقدامات ساختاری و اجرایی در این حوزه بوده است. در کنار آن، ایجاد سامانه پایش ماهوارهای آتشسوزی (سامانه سهم) با همکاری شرکتهای دانشبنیان، که یکی از مهمترین دستاوردهای سازمان در سال ۱۴۰۴ بوده، گامی مؤثر در حفاظت از مناطق حفاظتشده و زیستبومهای حساس کشور محسوب میشود.
بخش چهارم: پروژه حفاظت از تالابهای ایران (CIWP)؛ کشاورزی پایدار و معیشت سازگار با کمآبی
یکی از پیشبرندهترین و عملیاتیترین اقدام در حوزه احیای تالابهای کشور، «پروژه حفاظت از تالابهای ایران (CIWP)» است. این طرح که از سال ۲۰۰۵ و با حمایت تسهیلات جهانی محیط زیست (GEF) آغاز شد، اکنون با مشارکت مؤثر دولت ژاپن و برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) و با تمرکز بر کشاورزی پایدار و توسعه معیشتهای سازگار با کمآبی در حال اجراست.
بیش از ۱۸ سال همکاری مشترک میان سازمان حفاظت محیط زیست و برنامه توسعه ملل متحد، زمینهساز پیادهسازی رویکردهای نوین در حفاظت از تالابها بوده است. حدود یک دهه همکاری ویژه با دولت ژاپن در حوزه کشاورزی پایدار و توسعه معیشتهای سازگار با کمآبی، با هدف تنوعبخشی به منابع معیشتی خانوارهای روستایی و کاهش فشار بر منابع آبی، در حال انجام است. از ابتدای سال ۲۰۲۵، فاز جدید این همکاری در قالب یک سند همکاری چهارساله برای اجرای پروژههای احیای تالابهای شادگان، پریشان، انزلی و دریاچه ارومیه آغاز شده است.
تمرکز اصلی این برنامهها، ترویج تکنیکهای کشاورزی پایدار است، چرا که بخش کشاورزی بیشترین مصرف آب را در حوزههای آبی کشور دارد و ارتقای معیشتهای سازگار با کمآبی، از اولویتهای اصلی پروژه محسوب میشود.
دستاوردهای عینی پروژه
نتایج اجرای این پروژه در طول دهه گذشته، گویای اثربخشی رویکرد «حفاظت از طریق کاهش فشار بر منابع» است:
- حمایت از ۱۴,۷۳۲ کشاورز در ۲۶۹ روستا با هدف انتقال دانش فنی و اصلاح الگوی کشت
- کاهش متوسط ۳۰ درصدی مصرف آب آبیاری در مناطق پایلوت حوضه دریاچه ارومیه
- کاهش ۲۷.۷ درصدی مصرف آب در تالابهای بختگان و شادگان
- افزایش ۲۲.۵ درصدی تولید محصولات کشاورزی همزمان با کاهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی مصرف کودهای شیمیایی و سموم
- تأسیس ۱۱ هاب دیجیتال کوچک در استانهای آذربایجان شرقی و غربی برای دسترسی تولیدکنندگان محلی به بازارهای دیجیتال
- تشکیل ۲۶ سازمان مردمنهاد (NGO) و ۱۸۱ گروه حمایت از معیشت پایدار و اجرای برنامههای معیشت جایگزین در ۴۴ روستا
- امضای تفاهمنامه مشترک میان سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت جهاد کشاورزی برای اجرای برنامه ملی توانمندسازی جوامع محلی به منظور حفاظت مشارکتی از تالابها
میراث بیننسلی در گرو عمل جمعی
تالابها و زیستبومهای آبی ایران، از قوریگل در شمال غرب تا حراهای خلیج فارس، سرمایهای ملی و میراثی بیننسلی هستند که ضمانت بقایشان تنها در گرو نگرشی جامع و مشارکتمحور است. اقدامات گسترده سازمان حفاظت محیط زیست در حوزه قانونگذاری، تدوین اسناد بالادستی و اجرای پروژههای عملیاتی، الگویی موفق از «حفاظت مشارکتی» و «کشاورزی پایدار سازگار با کمآبی» را به نمایش گذاشته است. کاهش ۳۰ درصدی مصرف آب در کنار افزایش ۲۲.۵ درصدی تولید محصولات کشاورزی، اثبات میکند که «توسعه» و «حفاظت» نه تنها در تضاد نیستند، بلکه در هماهنگی با یکدیگر به امنیت معیشتی و پایداری زیستبوم میانجامند.
با این حال، احیای کامل تالابها و زیستگاههای مرجانی نیازمند عزمی فراتر از نهادهای دولتی است. اسناد بالادستی بدون مشارکت فعال جوامع محلی و کشاورزان، و قوانین پیشرفته بدون آگاهی عمومی و مسئولیت اجتماعی شرکتی، کارآمدی خود را از دست میدهند. روز جهانی محیط زیست، فرصتی است برای یادآوری این حقیقت که زمین در حال بازسازی است و ما هم میتوانیم بخشی از این بازسازی باشیم؛ با هر قطره صرفهجویی شده، هر نهال کاشته شده، هر تالاب احیا شده. از تالابها تا دریاها را پاس بداریم؛ چرا که این سرمایه ملی، امانت نسلهای آینده است.