همشهری آنلاین، فرخنده رفائی: رنگ آبی، سبز یا قهوهای چشمها معمولا نخستین چیزی است که هنگام نگاه کردن به چهره افراد توجه ما را جلب میکند. اما آنچه چشم انسان را از چشم تقریبا همه پستانداران دیگر متمایز میکند، نه رنگ عنبیه بلکه بخش سفیدرنگ اطراف آن است؛ ناحیهای که «صلبیه» یا سفیدی چشم نام دارد.
در بیشتر حیوانات، چشمها تیرهرنگ هستند و تشخیص جهت نگاه آنها چندان آسان نیست. اما در انسان، تضاد میان صلبیه سفید و مردمک تیره باعث میشود جهت نگاه بهسرعت قابل تشخیص باشد. همین تفاوت ظاهرا کوچک، سالهاست توجه دانشمندان را به خود جلب کرده است.
نخستین تلاش جدی برای توضیح این ویژگی به سال ۱۹۹۷ بازمیگردد؛ زمانی که شیرو کوشیما، زیستشناس ژاپنی، چشمهای نزدیک به نیمی از گونههای نخستی شناختهشده را بررسی کرد. او به این نتیجه رسید که تنها انسانها دارای صلبیهای کاملا نمایان و روشن هستند. کوشیما به این نتیجه رسید که این ویژگی به انسانها کمک میکند راحتتر متوجه شوند دیگران به چه چیزی نگاه میکنند و در نتیجه ارتباط مؤثرتری برقرار کنند.
پیگیری جهت نگاه دیگران در زندگی اجتماعی اهمیت زیادی دارد. این توانایی میتواند توجه افراد را به یک موضوع مشترک جلب کند، درک متقابل را افزایش دهد و حتی به ایجاد اعتماد و پیوندهای اجتماعی کمک کند. از آنجا که زبان همیشه شفاف و بدون ابهام نیست، نگاه میتواند بهعنوان ابزاری سریع و مؤثر برای انتقال پیام عمل کند.
این ایده در سال ۲۰۰۷ توسط مایکل توماسلو، روانشناس آمریکایی، گسترش یافت و به نظریهای با عنوان «فرضیه چشم همکار» تبدیل شد. بر اساس این نظریه، سفیدی چشمها در فرایند همکاری میان انسانها نقش مهمی داشته است. توانایی تشخیص سریع جهت نگاه دیگران میتوانسته در شکار گروهی، تقسیم منابع و هماهنگی فعالیتهای جمعی برای نیاکان انسان مزیت بزرگی ایجاد کند.
برای آزمودن این فرضیه، پژوهشگران واکنش نوزادان انسان و همچنین گوریلها، شامپانزهها و بونوبوها را با یکدیگر مقایسه کردند. نتایج نشان داد نوزادان انسان عمدتا از حرکت چشمها برای تشخیص جهت نگاه استفاده میکنند، در حالی که میمونهای بزرگ بیشتر به حرکت سر توجه دارند. این یافته نشان میدهد انسانها از همان ماههای نخست زندگی نسبت به نگاه دیگران حساسیت ویژهای دارند.
اهمیت این موضوع تنها به ارتباطات اجتماعی محدود نمیشود. مطالعات نشان دادهاند نوزادانی که بهتر میتوانند جهت نگاه بزرگسالان را دنبال کنند، معمولا واژگان بیشتری یاد میگیرند. هنگامی که کودک نگاه والدین را به سمت یک شیء دنبال میکند و همزمان نام آن را میشنود، فرایند یادگیری زبان تسهیل میشود.
بیشتر بخوانید:
- بدن انسان در این دو سن وارد «فاز پیری» میشود
- فرزندان این «مادران» بیشتر عمر میکنند
- پشت پرده زندگی دوقلوها | واقعیتی که بسیاری از والدین نمیدانند
با این حال، همه پژوهشگران با نقش تعیینکننده سفیدی چشم در ارتباطات انسانی موافق نیستند. برخی زیستشناسان تکاملی معتقدند عامل اصلی نه سفیدی مطلق صلبیه، بلکه تضاد رنگی میان عنبیه و بخش اطراف آن است. آنها همچنین یادآوری میکنند که در برخی جمعیتهای انسانی، صلبیه کاملا سفید نیست و درجاتی از رنگدانه در آن دیده میشود.
با وجود این اختلاف نظرها، آزمایشهای جدید نشان دادهاند که حتی زمانی که رنگ و روشنایی تصاویر تغییر میکند، تشخیص جهت نگاه در چشم انسان همچنان آسانتر از چشم شامپانزه است. به نظر میرسد ترکیب صلبیه روشن، شکل کشیدهتر چشم و وضوح بیشتر مرزهای آن، در کنار هم این مزیت را ایجاد کردهاند.
دانشمندان همچنین معتقدند سفیدی چشم کارکرد دیگری نیز دارد: نمایش وضعیت سلامت. تغییر رنگ صلبیه به زرد یا قرمز میتواند نشانه بیماری، افزایش سن یا مشکلات جسمی باشد. به همین دلیل، چشمها علاوه بر انتقال پیامهای اجتماعی، اطلاعات ارزشمندی درباره سلامت و وضعیت زیستی افراد نیز در اختیار دیگران قرار میدهند.