همشهری آنلاین-رابعه تیموری: کاربران ایرانی با نقل پیشینه، تاریخچه و فلسفه نامگذاری این آبراهه بینالمللی استراتژیک، تلاش میکنند از نیروهای مسلح دریایی کشور، هواداری و حمایتی هوشمندانه داشته باشند. شرح و توضیحات محمد علی بهمنی قاجار در مورد گذشته و امروز تنگه هرمز بهحق بودن این جانبداری و عرق و تعصب ایرانی را گواهی میدهد. بهمنی قاجار پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه، صاحب مدرک دکترای حقوق بینالملل و نویسنده کتاب«تمامیت ارضی ایران در دوران پهلوی»است.
شاهراهی به نام هرمز
محمدعلی بهمنی کشف اهمیت تسلط بر تنگه هرمز را یکی از مهمترین دلایل شهرت نظامی آلبوکرک پرتغالی میداند. آلبوکرک که در تاریخ بهعنوان یک کاشف و دریانورد زیرک شناخته شده، وقتی به پهنه آبهای خلیجفارس پا میگذارد، به نقش تنگه هرمز در معادلات سیاسی و اقتصادی دنیا پی میبرد و در شرح مشاهداتش از این تنگه مینویسد: «هر کس بر آبراهه هرمز مسلط شود، میتواند دنیا را به کنترل خود درآورد.»، اما پیش از آن که او این آبراهه استراتژیک را به دنیا معرفی کند، ایرانیان در نامگذاری تنگه هرمز تلاشی موثر برای شناساندن آن به جهانیان داشتند. بهمنی قاجار میگوید: «در ایرانی بودن نام تنگه هرمز تردیدی نیست، ولی برای دلایل نامگذاری آن چند احتمال وجود دارد. عدهای نام هرمز را نام تغییریافته هورمزد یا اهورامزدا میدانند که بر اساس تعالیم زرتشتی خدای خرد و دانایی هخامنشیان است و با اهریمن که نماد پلیدی و تاریکی است، نبرد میکند. بر اساس نظریه دیگری تنگه هرمز یادآور جنگاوری ٤ پادشاه ساسانی است که همه آنها هرمز نام داشتند و در مقابله با دشمنان ایرانزمین دلاوری قابلتوجهی از خود نشان دادند. عدهای هم احتمال دادهاند که نام تنگه از نام فرایه هرمز، نام مادر شاپور دوم ساسانی گرفته شده است.»
پل تمدن شرق و غرب
تاثیرگذاری تنگه هرمز در عرصههای مختلف از موقعیت جغرافیایی استراتژیکش ناشی میشود: «تنگه هرمز از هزاران سال پیش به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد خود، بهعنوان پلی بین تمدنهای شرق و غرب شناخته میشد و این آبراه نهتنها مسیر تجارت دریایی بلکه محل تبادل فرهنگی و سیاسی آسیا و جزیره العرب با کشورهای اروپایی بوده است. با کشف نفت در منطقه خلیجفارس در اوایل قرن بیستم، اهمیت تنگه هرمز بهطور چشمگیری افزایش یافت و این تنگه به شاهراه اصلی انتقال نفت به بازارهای جهانی تبدیل شد.»
روایت این تاریخپژوه از پیشینه تنگه هرمز، انحصار مالکیت و تسلط باستانی ایرانیان بر این آبراه را یادآوری میکند: «در قرون ٤ و ۵ هجری در حد فاصل بندرعباس و میناب شهری به نام هرمز شکل گرفت که تا زمان حمله مغولان به ایران، توسط پادشاهان محلی اداره میشد. قرار گرفتن این شهر در مرزهای آبی ما تسلط ایرانیان بر تنگه هرمز را تثبیت میکند.»
طمعورزی استعمار
نقش چندجانبه و استراتژیک تنگه هرمز بر تجارت جهانی و معادلات سیاسی باعث دست درازی استعمار به این نعمت خدادادی ایرانیان می شود:«در طول قرون مختلف، حکومتهای استعمارگر با حمله به جنوب ایران یا پیشروی در ایران، سعی بر بهدست گرفتن کنترل تنگه هرمز داشتند. در سدههای اخیر، پادشاهان حکومتهای مختلف مانند کریمخان در دوره زندیه، شاه عباس صفوی و پهلوی اول و دوم، در این آبراهه درگیریهای بینالمللی زیادی داشتند، اما اوج این تنازعات درقرنهای ۱۶ و ۱۷ میلادی رخ داد که تنگه هرمز به میدان رقابت قدرتهای استعماری اروپا تبدیل شد. در سال ۱۵۰۷ پرتغالی هاجزیره هرمز را اشغال کردند و با ساخت دژهای نظامی، کنترل این آبراه و نقاط مجاورش مانند بحرین، قشم و بندر گمبرون را در دست گرفتند. این اشغال که تا سال ۱۶۲۲ ادامه داشت، با دلاوری شاه عباس صفوی بهپایان میرسد و او با همکاری انگلستان موفق به بازپسگیری جزیره میشود.»
استقرار نیروی دریایی
با تشکیل نیروی دریایی در خلیجفارس، خون دادن و جان فدایی ایرانیان برای حفظ این پاره تن ایرانزمین، شکل و سیاقی نظاممند پیدا میکند: «ناصرالدین شاه با خریداری و استقرار ناوهای خراسان، آذربایجان و کشتی پرسپولیس در خلیجفارس و جایگزینی حکام محلی با حکامی که از پایتخت فرستاده شده بودند، به صیانت از تنگه هرمز ساختاری نظاممند بخشید.» اگرچه شکلگیری این نظم و نظامهای نوین، نقطه پایان منازعات بینالمللی برای تصاحب این آبراهه نیست و در جنگ جهانی دوم شاهد به مخاطره افتادن حاکمیت ایران و آسیبدیدن نیروی دریایی کشورمان در این تنگه هستیم، اما ایستادگی ایرانیان در برابر این آسیبها و تهدیدها برای حفظ مرزهای دریایی خود موجب میشود دنیا این حق حاکمیت را به رسمیت بشناسد: «در دهه ١٩٦٠ استعمارگران خلیجفارس را ترک کردند و در ٩ آذر سال ١٣۵٠ با آن که جدایی و استقلال بحرین از قلمرو سرزمینی ایران اتفاق تلخی بود که در این زمان رخ داد، اما پس از این تاریخ بر اساس معاهدات و قراردادهای بینالمللی حاکمیت ما بر جزایر ایرانی و تنگه هرمز تثبیت شد.»
عبور باضرر ممنوع
بهمنی به هوشمندی ایرانیان در امتناع از تصویب کنوانسیون ١٩٨٢ حقوق دریاها در سال ١٣٦٠ و در اوج جنگ تحمیلی ٨ساله اشاره میکند که نهتنها در تعیین حدود مرزی ما پس از پایان ٨ سال دفاع مقدس گرهگشا بود، بلکه در جنگ تحمیلی سوم هم به اقدامات دفاعی ما در این تنگه مشروعیت قانونی میبخشد: «بر خلاف ادعای کشورهای غربی که تنگه هرمز را جزء آبهای آزاد بینالمللی میدانند، دو سوم تنگه هرمز جزء قلمرو ساحلی ما و یکسوم آن جزء قلمرو ساحلی کشور عمان است و ما در این محدوده آبهای آزاد نداریم. بر اساس کنوانسیون عبور دریاها، استفاده و عبور و مرور از این آبها به دو نوع «عبور بیضرر» و «عبور ترانزیت» تقسیم میشود که عبور ترانزیت یعنی اعمال آزادی کشتیرانی به قصد ترانزیت بیتوقف و سریع که ما آن را تصویب نکردهایم و عبور بیضرر یعنی عبور و مرور کشتیها بدون اخلال و ناامنی برای کشورهای ساحلی. ما این نوع عبور و مرور را پذیرفتهایم و ایجاد ناامنی و به مخاطره افتادن حقوق ما از سوی کشتیهای عبوری به ما این اجازه را میدهد که در زمان جنگ از حرکت آنها جلوگیری کنیم.»
همه در جستجوی تنگه هرمز
تحلیل دادههای گوگل ترندز (Google Trends) نشاندهنده میدهد که یک جهش بیسابقه و ناگهانی در توجه جهانی به موضوع «تنگه هرمز» در بازه زمانی فروردین ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶) رخ داده است.
نمودار زمانی گوگل ترندز نشان میدهد که میزان جستجوی این عبارت در بخش عمدهای از سال تقریباً نزدیک به صفر بوده است. اما با نزدیک شدن به ماه فروردین و مشخص شدن آثار بستن تنگه هرمز برای جهان، نمودار با شیبی بسیار تند به عدد ۱۰۰ (سقف نسبی علاقه) رسیده است. این الگوی جستجو معمولاً نشاندهنده وقوع یک حادثه غیرمنتظره، تنش نظامی یا یک بحران ژئوپلیتیکی آنی است که توجه کل دنیا را به این آبراه کلیدی جلب کرده است.
ادامه بررسی جدولهای گوگل ترندز نشان میدهد که عباراتی مانند iran strait of Hormuz(تنگه هرمز ایران) و
strait of hormuz news(اخبار تنگه هرمز) در صدر جستجوها قرار دارند. وضعیت «افزایش ناگهانی» برای این کلمات نشان میدهد که کاربران در سراسر جهان به دنبال اخبار لحظهای و مستقیم درباره نقش ایران در تنگه هستند. پیوند نزدیک نام «ایران» با «تنگه هرمز» در تمامی جستجوهای برتر، بر ماهیت سیاسی-امنیتی این موج جستجو تاکید دارد.
این دادهها تایید میکنند که تنگه هرمز همچنان حساسترین گلوگاه استراتژیک جهان است. جهش نمودار در بخش «جستجوی اخبار»، نشاندهنده نگرانی بینالمللی نسبت به امنیت انرژی و ثبات منطقه است؛ به طوری که کوچکترین تحرک در این نقطه، بلافاصله به ترند اول گوگل در سطح جهان تبدیل میشود.
بیشتر بخوانید:چرا ایران به هیچوجه از تنگه هرمز دست برنمیدارد؟