همشهری آنلاین – حسن حسنزاده: پیش از حمله هوایی به تهران از آسیاب تاریخی کهک، تنوره و انبار نگهداری آرد در گذر تاریخ باقی مانده بود. همان آسیاب کاهگلی که هر وقت اهالی محله مرزداران گذرشان به خیابان شقایق میافتد با تماشای آن به دل تاریخ این محله سفر میکردند. به همان دورانی که پرههای آسیاب با آب قنات میچرخید و محلیها با گندمی که زیر سنگ آسیاب آرد میشد نان میپختند.
آسیابی که طبق اعلام کمیته پیگیری خانههای تاریخی تهران در حملات هوایی دشمن آسیب دید، با نام بانویی نیکوکار پیوند خورده بود. مهرنوش خانم، واقف این آسیاب و خواهر لطفعلیخان فراشباشی، در حدود سال ۱۲۶۰ هجری قمری این آسیاب را وقف کرد تا درآمد آن صرف کمک به نیازمندان، اعم از سادات و غیرسادات، و همچنین برگزاری مراسم تعزیه سیدالشهدا(ع) شود.
این بنا از آسیابهای آبی تهران به شمار میرفت. هرچند برخی پیشینه آن را به دوره زندیه نسبت میدهند، اما سند وقفی موجود نشان میدهد که دستکم حدود دویست سال قدمت داشته است. آسیاب کهک تا دهه ۱۳۴۰ شمسی همچنان فعال بود و کشاورزان روستاها و آبادیهای اطراف برای تبدیل گندم به آرد به آن مراجعه میکردند.
این آسیاب قدیمی تا دهه ۴۰ شمسی هم فعالیت میکرد و کشاورزان آبادیهای اطراف، برای آرد کردن گندم سراغ این آسیاب میرفتند. فعالیت آسیاب کهک به آب قناتهای طرشت و پونک وابسته بود؛ آبی که با ورود به حوضچه آسیاب، پرهها را به حرکت درمیآورد. با گسترش شهر و ساختوسازهای جدید در محدوده شهرک غرب، مسیر این آب تغییر کرد و به مناطق تازهساز انتقال یافت. در نتیجه، منبع اصلی حیات آسیاب از بین رفت و فعالیت آن پایان یافت.
با وجود گذشت بیش از شصت سال از خاموشی آسیاب کهک، هنوز بسیاری از ساکنان قدیمی مرزداران طعم نان «گرده» را به یاد دارند؛ نانی که با آرد این آسیاب تهیه میشد و در میان مردم محبوب بود.