همشهری آنلاین - ثریا روزبهانی، روزنامه نگار: سال ۱۳۷۲ بود که در دامنه‌های البرز و در بلندای محله دارآباد، موزه‌ای پا گرفت که برای نسل‌هایی از تهرانی‌ها به یکی از نخستین پنجره‌های آشنایی با تنوع زیستی ایران تبدیل شد. سال‌ها گذشت، خاطره اردو بازی‌های مدرسه، لمس پوست حیوانات تاکسیدرمی شده و تماشای پرندگانی در قفس، لایه‌ای از نوستالژی خاک‌گرفته روی این مجموعه نشاند، اما با گذر زمان، مخاطب امروز دیگر تنها به تماشای چند پیکره خشکیده یا تانک‌های شیشه‌ای راضی نبود.
پرسش بنیادین این بود: «چرا باید این فضا را دید و این بازدید چه چیزی به ما اضافه می‌کند؟»پاسخ به این پرسش، سرآغاز فصل نوینی در موزه حیات وحش دارآباد شد. مسیری که با مدیریت هلدینگ «ایران‌فان» و همکاری نزدیک شهرداری منطقه یک تهران، گام‌به‌گام به سوی هدفی بزرگ در حرکت است. قد l ی بزرگ برای تبدیل این مجموعه به یک «موزه تاریخ طبیعی» البته تراز اول و زنده.
بازخوانی نبض مخاطب و ضرورت یک روایت تازه، هدفی است که مجموعه ایران‌فان برای آن برنامه‌ریزی و اهداف کوتاه و بلندمدتی را در آن گنجانیده. مهندس مهسا دوست‌محمدیان، معاون نوآوری و خلاقیت هلدینگ ایران‌فان و طراح محیط و کانسپت این بازآفرینی، از نقطه شروع این ایده می‌گوید: «حدود یک سال پیش که بهره‌برداری موزه دارآباد به ما سپرده شد، احساس کردیم موزه پیش از هر چیز به یک «روایت تازه» نیاز دارد و آنچه در ذهن بازدیدکننده و مخاطب از این مجموعه باقی مانده، تنها خاطرات و نوستالژی‌هایی است.
ما نمی‌خواستیم فقط یک بهره‌بردار ساده باشیم. با بررسی نظرات بازدیدکنندگان در سال‌های اخیر موزه، متوجه شدیم مردم حس نوستالژیک فضا را دوست دارند، اما مدام می‌پرسند چرا باید حیوانات خشک شده را ببینیم؟ سئوال مهم برای ما این بود که آورده این فضا چیست؟ پنداشتیم اگر قصه نداشته باشیم، موزه به یک انبار سرد از اشیا تبدیل می‌شود. ما باید علم را به زبان تجربه، سرگرمی و آموزش زنده به مخاطب برمی‌گرداندیم. به همین خاطر اکنون با ایده‌ها و خلاقیت‌های منحصر به فرد روایتی تازه را رقم می‌زنیم.»
بازگشایی دروازه شکاف زمین با رد پای دایناسور ایرانی
بازدید از دارآباد جدید، با یک شوک بصری و نمادین آغاز می‌شود. برخلاف گذشته که دارآباد نشانه یا آیکون ذهنی روشنی برای ورودی نداشت، اکنون دروازه‌ای پیش روی مخاطب قرار می‌گیرد که آن را به «شکاف لایه‌های زمین» تعبیر می‌کنیم. دوست‌محمدیان درباره این کانسپت روایی توضیح می‌دهد: «ما برای خوانش تاریخ زمین و حتی تعیین سن یک فسیل باستانی، گاهی نمی‌توانیم به بقایا و اطلاعات خود استخوان اتکا کنیم. چراکه لایه‌های رسوبی اطراف آن است که راز زمان را آشکار می‌کند. لایه‌های زمین کلید باز کردن معماهای تاریخ حیات‌اند. بنابراین ورودی موزه را به شکل شکافی در دل لایه‌های متراکم زمین ساختیم که بازدیدکننده با عبور از این درگاه، در حقیقت وارد عمق تاریخ زمین‌شناسی و زیستی می‌شود. درست در همین بدو ورود، ماکت تصوری از دایناسوری قرار گرفته که رد پایش در خاک ایران کشف شده است. باتوجه به این موضوع که ما در کشور فسیل کامل دایناسور نداریم، اما رد پای ارزشمند آن ثبت شده و این آغاز کشف ما در موزه درآباد است.»
باغ راه یا تاریخ زنده گیاهان
همین که گام بعدی را پس از پشت سرگذاشتن دروازه شکاف زمین و ردپای دایناسور برمی‌داریم، باغی سرسبز و زیبا پیش رویمان نقش می‌بندد و حیاط و محوطه دارآباد خودنمایی می‌کند، اما این بار نه فقط به عنوان یک باغچه تفریحی، بلکه به عنوان یک ذخیره‌گاه و زیستگاه گیاه‌شناسی ارزشمند. درختچه‌ها و گونه‌هایی با پیشینه چندین دهه که برخی از اقلیم‌های دیگر وارد شده، اکنون شناسنامه‌دارند. تابلوهای معرفی باغ به گونه‌ای طراحی شده‌اند که نگاه بازدیدکننده را از یک گذر ساده فراتر می‌برند. نگاه به بافت تنه درخت، فرم برگ‌ها و قدمت سایه‌سارها. این مهم است که بدانیم دارآباد تنها موزه سنگ و پوست نیست؛ بخشی از آن یک نقاهتگاه و زیستگاه موقت برای گونه‌های آسیب‌دیده و نجات‌یافته است.
حیواناتی که از چنگال قاچاقچیان حیات وحش کشف و ضبط شده‌اند یا به دلیل جراحت توان بقا در طبیعت را ندارند. از عقاب‌های طلایی تیزپرواز تا میمون‌های رزوس غیربومی که رهاسازی‌شان تعادل اکوسیستم بومی را برهم می‌زند، اینجا تحت مراقبت‌اند، اما در فاز جدید موزه دارآباد برای نگهداری و احیا هر بخش، ایده‌ای ناب شکل گرفته که مرحله به مرحله در دست اجرا است. دوست‌محمدیان در این باره می‌گوید: «اندازه، بهداشت و ساختار محل نگهداری با استانداردسازی قفس‌ها ارتقا یافته است. همچنین با درنظر گرفتن پالت رنگی یکپارچه، از هارمونی رنگ‌های طبیعی و خاکستری‌های معمارانه برای حصارها و قفس‌ها استفاده شده تا حس قفس به حداقل رسیده و بصری یکدست ایجاد شود یا از سوی دیگر با نصب تابلوهای روایی، شناسنامه‌هایی بر پایه گرافیک «شکاف طبیعت» پیش روی بازدید کننده قرار می‌گیرد که درباره خاستگاه گونه، وضعیت انقراض و هشدارهای زیست‌محیطی را با زبانی گیرا و قابل درک برای همه رده سنی، به ویژه کودکان، توضیح می‌دهد.»
سفری به اعماق آب‌های شیرین
آکواریوم موزه دارآباد از جمله بخش‌های در دست اقدام برای اجرای بازطراحی با ایده‌های صاحب ساختار و هویتی منسجم است. وی درادامه روایتگر این ساز و کار است: «در این بخش، تمرکز بیشتر بر گونه‌های آب شیرین قرار گرفته، اما روایت به ماهی‌ها ختم نمی‌شود. در این مرحله پایه‌ها و دیواره‌های پیرامونی با بهره‌گیری از تکنیک‌های هنری و نقوش و فسیل‌هایی از کهن‌ترین موجودات دریایی تا فسیل گیاهان و خزندگان نخستین را در بر گرفته است تا صرفا یک عملیات فنی برای پوشش سطحی نباشد و با هدف شاخص‌تری مانند استفاده از ماهیتی هنری و دست‌ساز داشته تا با ظرافت، خلاقیت و هنر دست هنرمندان، یک اثر هنری منحصربه‌فرد خلق کند. همچنین مخاطب متوجه می‌شود هرگونه آبزی آیا متعلق به زیستگاه طبیعی رودخانه‌هاست یا اصلاح‌شده زینتی و پرورشی. جالب است بدانید که تمام اطلاعات علمی با هدایت متخصصان و پژوهشگران تدوین شده و ما آن را در قالب گرافیک محیطی جذاب و با لحن قصه‌گو روایت شده تا هیچ داده‌ای گنگ و بدون پیوستار تاریخی رها نشود.»
بذر علم در ذهن کودکان، رسالت نهایی موزه
گفته معاون نوآوری و خلاقیت هلدینگ ایران‌فان این دگرگونی بزرگ بدون همراهی مدیریت شهری ممکن نبود. شهرداری منطقه یک تهران دوشادوش تیم‌های تخصصی و اجرایی قرار گرفته تا با گره‌گشایی از زیرساخت‌های کهنه، مراحل توسعه این اثر ارزشمند میراثی و گردشگری پایتخت را سرعت ببخشد، اما چشم‌انداز آینده دارآباد به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ این مسیر تا تبدیل شدن کامل به موزه تاریخ طبیعی ادامه دارد. بازآرایی و قصه‌پردازی بر روی تالارهای تاکسیدرمی موجود و همچنین افزوده شدن بخش شگفت‌انگیز «جهان پنهان» که به زودی پرده از اسرار میکروسکوپی قارچ‌ها، بافت‌های خاص گیاهی و موجودات نادیده طبیعت برمی‌دارد، بخشی از این چشم انداز به شمار می‌روند. هدف نهایی این تلاش‌های شبانه‌روزی را دوست‌محمدیان در یک جمله خلاصه می‌کند.
جمله‌ای که فلسفه وجودی مجموعه‌هایی چون ژوراسیک پارک، هیومن پارک و اقیانوس پارک را نیز در خود دارد: «کل ماموریت ما روی یک باور می‌چرخد. اگر کودکی پا به دارآباد بگذارد و با جرقه‌ای که در این موزه روشن می‌شود، فردا رشته تحصیلی یا مسیر زندگی‌اش تغییر کند، ما به هدفمان رسیده‌ایم یا اگر بزرگسالی از این درگاه رد شود و انگیزه پیدا کند شب به کتابخانه برود و درباره لایه‌های زمین یا انقراض گونه‌ها بخواند، ما رسالتمان را انجام داده‌ایم. دارآباد نباید یک ویترین خاموش بماند، دارآباد باید زنده، الهام‌بخش و راوی هویت طبیعی این سرزمین باشد.»