همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: با ثبت دو اثر جدید از ایران در فهرست جهانی میراث زمین‌شناختی اتحادیه بین‌المللی علوم زمین، شمار سایت‌های ایرانی این فهرست به پنج رسید. اما این عنوان جهانی چه اعتباری دارد و چه تفاوتی با ثبت در فهرست‌های یونسکو دارد؟
علیرضا امری‌کاظمی، رئیس شبکه ژئوپارک‌های جهانی ایران و نایب‌رئیس کمیته ملی علوم زمین و ژئوپارک‌های کمیسیون ملی یونسکو، در گفت‌وگو با همشهری از اهمیت زمین‌شناختی دماوند و سیمره، معیارهای انتخاب سایت‌ها و تهدیدهایی می‌گوید که می‌توانند میراث زمین‌شناختی ایران را در معرض نابودی قرار دهند.
فهرست یکصد سایت برتر میراث زمین‌شناختی جهان چیست و چه جایگاهی دارد؟
این فهرست را اتحادیه بین‌المللی علوم زمین (IUGS) منتشر می‌کند. IUGS یکی از بزرگ‌ترین سازمان‌های علمی جهان است و ۷۴ کشور عضو فعال دارد. برنامه سایت‌های میراث زمین‌شناختی IUGS در سال ۲۰۲۲ و به مناسبت شصتمین سالگرد این اتحادیه آغاز شد. «صد سایت نخست» در همان سال در زومایای اسپانیا اعلام شد، «صد سایت دوم» در سال ۲۰۲۴ در بوسان کره جنوبی و «صد سایت سوم» در ۱۵ آبان ۱۴۰۵ در لوله پرتغال.
یک نکته را باید روشن کنم. این فهرست رتبه‌بندی نیست و خود IUGS هم از عنوان «برتر» استفاده نمی‌کند. سایت‌های این فهرست مکان‌هایی‌اند که بیشترین ارزش علمی را دارند و در دنیا مرجع شناخت یک پدیده یا فرایند زمین‌شناختی‌اند، یا در تاریخ علم زمین‌شناسی نقش مهمی داشته‌اند. اعتبار این فهرست از فرایند داوری آن است. تا امروز بیش از هزار متخصص از ۹۰ کشور و ۲۰ سازمان بین‌المللی در معرفی و داوری سایت‌ها شرکت کرده‌اند.
آیا با فهرست‌های یونسکو فرق می‌کند؟
بله. فهرست میراث جهانی یونسکو بر پایه یک کنوانسیون بین‌دولتی است. دولت‌ها پرونده را می‌فرستند و برای حفاظت از اثر تعهد قانونی می‌دهند. ژئوپارک‌های جهانی یونسکو هم سرزمین‌هایی با مدیریت مشخص‌اند که میراث زمین‌شناختی را با توسعه پایدار و مشارکت مردم محلی پیوند می‌دهند و هر چهار سال یک بار دوباره ارزیابی می‌شوند.
سایت‌های IUGS فقط بر اساس ارزش علمی انتخاب می‌شوند. این عنوان یک شناسایی علمی است، نه یک وضعیت حقوقی، و به خودی خود تعهد قانونی ایجاد نمی‌کند. البته IUGS شریک یونسکو در برنامه بین‌المللی علوم زمین و ژئوپارک‌ها (IGGP) است و این دو برنامه همدیگر را تقویت می‌کنند. یک سایت IUGS می‌تواند پشتوانه علمی محکمی برای پرونده میراث جهانی یا ژئوپارک باشد.
چه معیارهایی برای انتخاب این سایت‌ها در نظر گرفته می‌شود؟ آیا کشورها برای رفتن در این فهرست رقابت می‌کنند؟
معیار اصلی اهمیت جهانی است. سایت باید یکی از بهترین نمونه‌های نوع خود در جهان باشد و پژوهش‌های منتشرشده پشتوانه آن باشند. سایت باید سالم مانده باشد، به‌طوری که دخالت‌های انسانی ارزش علمی آن را از بین نبرده باشد. ارزش آموزشی هم یک امتیاز است. پرونده‌ها را بیش از صد داور از نقاط مختلف جهان بررسی می‌کنند. سپس کمیته انتخاب و کمیسیون بین‌المللی میراث زمین‌شناختی درباره آن‌ها تصمیم می‌گیرند و در پایان کمیته اجرایی IUGS آن‌ها را تأیید می‌کند.
رقابت به معنای سهمیه کشوری وجود ندارد، اما در عمل رقابت جدی است، چون در هر دوره فقط صد سایت از کل جهان انتخاب می‌شوند. برای مثال، «صد سایت سوم» از ۴۷ کشور است و فقط شش سایت از کل خاورمیانه در آن قرار دارد.
منظور از این فهرست تک یا نادر بودن آن‌هاست؟
نه دقیقاً. ممکن است یک پدیده در جاهای مختلف دنیا دیده شود. معیار این است که کدام نمونه بهترین مرجع علمی برای شناخت آن پدیده است، یعنی کامل‌تر، روشن‌تر و بهتر مطالعه‌شده است. گروه دیگر سایت‌هایی‌اند که در تاریخ زمین‌شناسی نقش کلیدی داشته‌اند. برای نمونه، در سیکار پوینت اسکاتلند برای نخستین بار مفهوم «زمان ژرف» شناخته شد.
دماوند چه ویژگی زمین‌شناختی دارد که آن را در مقیاس جهانی به یک پدیده شاخص تبدیل کرده است؟
دماوند با ۵۶۱۰ متر ارتفاع بلندترین قله خاورمیانه و بزرگ‌ترین آتشفشان چینه‌ای شناخته‌شده در میانه یک قاره است. اهمیت اصلی آن در جایگاه زمین‌ساختی‌اش است. در محیطی مثل البرز، فعالیت آتشفشانی معمولاً کوتاه و کوچک است. اما دماوند حدود ۱٫۸ میلیون سال فعال بوده و جوان‌ترین فوران‌هایش به حدود ۷۳۰۰ سال پیش برمی‌گردد.
ویژگی کمیاب دیگر این است که پس از حدود ۲۰۰ هزار سال توقف، دوباره فعال شد و مخروط تازه‌ای کنار مخروط قدیمی ساخت. فرسایش عمیق در دامنه‌های شرقی و شمالی، بخش‌های قدیمی آتشفشان و حتی هسته درونی آن را نمایان کرده است. به این ترتیب توالی کامل تاریخ آتشفشان را می‌توان دید. این ویژگی‌ها دماوند را به آزمایشگاهی طبیعی برای شناخت آتشفشان‌های درون‌صفحه‌ای در کوهستان‌های فعال تبدیل کرده است. جایگاه آن در شاهنامه هم ارزش فرهنگی ویژه‌ای به آن می‌دهد.
آیا قرار گرفتن دماوند در این فهرست پیامد علمی، حفاظتی و مدیریتی دارد؟
از نظر علمی، دماوند حالا یک مرجع جهانی شناخته‌شده است و توجه پژوهشگران بیشتری را جلب خواهد کرد.
از نظر حفاظتی و مدیریتی، این عنوان به خودی خود الزام قانونی تازه‌ای ایجاد نمی‌کند. دماوند نخستین اثر طبیعی ملی ایران است و حفاظت از آن تابع قوانین همین ثبت است. اما عنوان IUGS پشتوانه محکمی به این حفاظت اضافه می‌کند. دستگاه‌های مسئول حالا می‌دانند از پدیده‌ای با ارزش جهانی محافظت می‌کنند و استدلال قوی‌تری در برابر طرح‌های مخرب دارند. پیشنهاد من این است که این عنوان در برنامه‌های مدیریت دماوند وارد شود و از آن برای آموزش و زمین‌گردشگری استفاده کنیم.
آیا محدوده مشخصی برای سایت میراث زمین‌شناختی تعریف شده است؟
برای دماوند محدوده جداگانه‌ای تعیین نکردیم. کلیت آتشفشان به عنوان سایت در نظر گرفته شده است، چون ارزش علمی دماوند در کل این بنا و تاریخ فوران‌های آن است، نه در یک رخنمون خاص.
آیا در دوره‌های پیشین این فهرست جهانی پدیده‌های زمین‌شناختی دیگری از ایران داشتیم؟
بله. ایران حالا پنج سایت در این فهرست دارد. یاردانگ‌های (کلوت‌های) دشت لوت و غار نمکدان قشم در دوره نخست (۲۰۲۲)، گنبدهای نمکی زاگرس در دوره دوم (۲۰۲۴) و دماوند و زمین‌لغزه سیمره در دوره سوم (۲۰۲۶) ثبت شدند. من نویسنده مسئول پرونده هر پنج سایت بوده‌ام و سایت‌های دوره نخست و سوم را خودم در رویدادهای IUGS ارائه کرده‌ام.
آیا فعالیت‌های گردشگری بی‌ضابطه، معدن‌کاوی، جاده‌سازی و مانند آن می‌تواند این پدیده را از فهرست خارج کند؟
بله، این امکان وجود دارد. طبق قواعد IUGS، اگر یک سایت چنان آسیب ببیند که اهمیت زمین‌شناختی آن دیگر قابل تشخیص نباشد، کمیسیون بین‌المللی میراث زمین‌شناختی می‌تواند عنوان آن را پس بگیرد. اما خطر اصلی از دست دادن عنوان نیست. خطر اصلی آسیب به خود دماوند است، چون این آسیب‌ها برگشت‌پذیر نیستند. معدن‌کاوی در دامنه‌ها، برداشت مصالح، جاده‌سازی بی‌برنامه و ساخت‌وساز در نقاط کلیدی می‌توانند رخنمون‌هایی را از بین ببرند که تاریخ آتشفشان را نشان می‌دهند.
در این دوره سایت دیگری هم از ایران ثبت شد؟
بله. در همین دوره زمین‌لغزه سیمره هم با شماره ۲۹۳ در فهرست IUGS قرار گرفت. سیمره در جنوب‌غرب ایران و در دامنه شمال‌شرقی تاقدیس کبیرکوه در زاگرس قرار دارد. حدود ۱۰ هزار سال پیش، بخش بزرگی از این دامنه فرو ریخت. حجم آوارها حدود ۴۴ کیلومتر مکعب برآورد شده و همین سیمره را به بزرگ‌ترین زمین‌لغزه غیرآتشفشانی شناخته‌شده در خشکی‌های زمین تبدیل کرده است. آوارها تا ۱۹ کیلومتر پیش رفتند، دو دره را پر کردند و با بستن رودخانه‌ها دریاچه‌های بزرگی ساختند. پژوهشگران سیمره را با زمین‌لغزه‌های غول‌آسای مریخ مقایسه می‌کنند. پرونده سیمره را با همکاری ایمان انتظام سلطانی، فرهاد انصاری مقدم، رضا شهبازی و جعفر عمرانی از سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور و محمدرضا قاسمی از پژوهشکده علوم زمین تهیه کردیم و من آن را در همین رویداد ارائه کردم. از همه این همکاران برای تلاش و همراهی‌شان صمیمانه سپاسگزارم.
پیشنهادهای بعدی ایران برای بررسی چه پدیده‌های زمین‌شناختی است؟
ایران پدیده‌های زمین‌شناختی ارزشمند زیادی دارد که می‌توانند در این فهرست قرار بگیرند. چند گزینه را بررسی می‌کنیم، اما هنوز درباره پرونده‌های دوره بعد تصمیم نهایی نگرفته‌ایم. پس از تصمیم‌گیری، آن را اعلام خواهیم کرد.