همشهری آنلاین -یکتا فراهانی: تصور کنید بیماری روی تخت اتاق عمل قرار دارد و جراح با کمک یک ربات پیشرفته مشغول انجام عمل است. هم‌زمان، سامانه‌ای هوشمند تصاویر زنده بدن بیمار را تحلیل می‌کند، بافت‌های حساس را تشخیص می‌دهد و درباره خطرات احتمالی هشدار می‌دهد. این تصویر دیگر فقط متعلق به فیلم‌های علمی‌تخیلی نیست. ترکیب هوش مصنوعی و رباتیک در حال ایجاد تحول در جراحی است؛ اما آیا روزی ماشین‌ها جای جراحان را خواهند گرفت؟
از روبات‌های جراحی تا سامانه‌های هوشمند
دکتر محمد عنبری، فلوشیپ و پژوهشگر پسادکتری هوش مصنوعی می‌گوید جراحی طی سال‌های گذشته امکان انجام عمل‌های پیچیده را با ابزارهای ظریف و تصاویر سه‌بعدی فراهم کرده‌اند. در این فناوری، جراح از طریق یک کنسول بازوهای روباتیک را کنترل می‌کند؛ بنابراین برخلاف تصور عمومی، روبات به‌تنهایی جراحی را انجام نمی‌دهد و تصمیم‌گیری اصلی همچنان بر عهده پزشک است.
اما ورود هوش مصنوعی این تجهیزات را وارد مرحله تازه‌ای کرده است. الگوریتم‌های یادگیری ماشین و بینایی کامپیوتری می‌توانند تصاویر جراحی را تحلیل کنند، ابزارها را بشناسند و موقعیت بافت‌های بدن را تشخیص دهند.
هوش مصنوعی چگونه به جراح کمک می‌کند؟
یکی از مهم‌ترین کاربردهای این فناوری، شناسایی بافت‌های حساس مانند عروق خونی، اعصاب و تومورهاست. الگوریتم‌های پردازش تصویر می‌توانند اطلاعات دقیق‌تری از محیط جراحی در اختیار پزشک قرار دهند.
همچنین سامانه‌های هوشمند قادرند برخی نشانه‌های غیرعادی، از جمله علائم احتمالی خونریزی یا نزدیک‌شدن ابزار جراحی به ساختارهای حساس را شناسایی کنند و به تیم پزشکی هشدار دهند.
ترکیب هوش مصنوعی با مدل‌سازی سه‌بعدی و واقعیت افزوده نیز امکان بازسازی دیجیتال اندام‌ها را فراهم می‌کند تا پزشک پیش از عمل و هنگام جراحی اطلاعات دقیق‌تری در اختیار داشته باشد.
بیشتر بخوانید:
- هشدار درباره مداخلات افراد فاقد صلاحیت در حوزه رادیولوژی: هم پول بیمار هدر می‌رود، هم اعتماد به نتایج تصویربرداری
- پایان عصر پژوهشگران | هوش مصنوعی کنترل آزمایشگاه را به دست گرفت
هر بیمار، یک مدل هوشمند
به گفته این پژوهشگر حوزه هوش مصنوعی، هوش مصنوعی می‌تواند به شخصی‌سازی جراحی کمک کند. هر بیمار از نظر ساختار بدن، سوابق بیماری و وضعیت بافت‌ها شرایط متفاوتی دارد.
این فناوری با تحلیل تصاویر پزشکی، آزمایش‌ها و پرونده سلامت بیمار می‌تواند مدل اختصاصی از وضعیت او ایجاد کند. چنین مدل‌هایی در برنامه‌ریزی جراحی و ارزیابی خطرات احتمالی کاربرد دارند.
یکی دیگر از چشم‌اندازهای این حوزه، استفاده از دوقلوهای دیجیتال پزشکی است؛ مدل‌های مجازی که می‌توانند امکان شبیه‌سازی برخی شرایط جراحی را پیش از انجام عمل فراهم کنند.
آیا ربات‌ها جای جراحان را می‌گیرند؟
دکتر محمد عنبری می‌گوید پژوهشگران درحال‌توسعه ربات‌هایی هستند که بتوانند برخی مراحل محدود جراحی را به کمک هوش مصنوعی انجام دهند.
برای مثال، در پروژه‌هایی مانند ربات جراح خودمختار STAR، توانایی ربات‌ها در انجام وظایف مشخص جراحی در محیط‌های کنترل‌شده بررسی شده است.
بااین‌حال، انجام یک وظیفه محدود در آزمایشگاه با اجرای مستقل یک عمل پیچیده روی انسان تفاوت زیادی دارد. شرایط متغیر بدن، خونریزی و تصمیم‌های پیش‌بینی‌نشده باعث می‌شود نظارت پزشک همچنان ضروری باشد.
چالش‌های فناوری در اتاق عمل
از نگاه دکتر عنبری، توسعه هوش مصنوعی در هر حوزه‌ای، از جمله پزشکی، به همکاری متخصصان فناوری و رشته‌های تخصصی وابسته است. در جراحی رباتیک نیز تدوین استانداردهای ایمنی و مشخص‌شدن مسئولیت‌های پزشکی و حقوقی اهمیت زیادی دارد.
ایران نیز می‌تواند به‌جای اتکای صرف به تجهیزات خارجی، در توسعه فناوری‌های بومی این حوزه سرمایه‌گذاری کند. دانشگاه‌های علوم پزشکی، دانشکده‌های مهندسی و شرکت‌های دانش‌بنیان ظرفیت همکاری در زمینه تولید الگوریتم‌های تحلیل تصاویر پزشکی، سامانه‌های کمک تصمیم جراحی و تجهیزات هوشمند را دارند.