همشهری آنلاین -یکتا فراهانی: سال‌هاست ستاره‌شناسان با یک پدیده عجیب در قطب شمال زحل آشنا هستند: یک الگوی شش‌ضلعی عظیم که در میان ابرهای سیاره قرار گرفته و دهه‌ها دوام آورده است. اما اکنون مشاهدات تازه تلسکوپ فضایی هابل نشان می‌دهد قطب جنوب این سیاره نیز راز هندسی خودش را دارد.
زحل فقط حلقه‌های شگفت‌انگیز ندارد
وقتی نام زحل به میان می‌آید، بیشتر افراد به حلقه‌های بزرگ و درخشان آن فکر می‌کنند؛ حلقه‌هایی که این سیاره را به یکی از شناخته‌شده‌ترین اجرام منظومه شمسی تبدیل کرده‌اند. اما زحل در جو خود نیز پدیده‌هایی دارد که حتی از حلقه‌هایش عجیب‌ترند.
یکی از معروف‌ترین آن‌ها ساختاری شش‌ضلعی در اطراف قطب شمال است. این الگوی جوی نخستین بار در تصاویر فضاپیماهای وویجر در اوایل دهه ۱۹۸۰ شناسایی شد و از آن زمان در مشاهدات متعدد دیده شده است. برخلاف ابرهایی که دائماً تغییر شکل می‌دهند، این ساختار هندسی برای بیش از چهار دهه باقی‌مانده است.
اکنون پژوهش تازه نشان می‌دهد قطب جنوب زحل نیز ممکن است میزبان پدیده‌ای مشابه، اما با هندسه‌ای متفاوت باشد: یک ده‌ضلعی عظیم که در میان جریان‌های جوی سیاره شکل‌گرفته است.
ده‌ضلعی از کجا پیدا شد؟
داستان کشف این ساختار تنها به تلسکوپ‌های فضایی مربوط نمی‌شود. در سال ۲۰۲۴، آگوستین سانچز -لاوگا، پژوهشگر دانشگاه کشور باسک اسپانیا، به همراه دو منجم آماتور به نام‌های تروور بری و ژان‌پل اوژه، در تصاویر زمینی زحل نشانه‌هایی از یک نوار موج‌دار در نزدیکی قطب جنوب مشاهده کردند.
این ده‌ضلعی درون یکی از جریان‌های جوی قدرتمند زحل قرار گرفته و نشانه‌های آن در چندین لایه از جو دیده می‌شود؛ بنابراین، با یک نقش سطحی یا آرایش اتفاقی ابرها مواجه نیستیم؛ بلکه ساختاری موجی است که در بخش‌های مختلف جو امتداد دارد.
چرا فضاپیماهای قبلی آن را ندیده بودند؟
به گزارش Hubble Tracks New Decagon Encircling Saturn’s South Pole یکی از پرسش‌های جالب این است که چرا فضاپیمای کاسینی، با وجود بیش از ۱۳ سال مطالعه زحل، چنین ساختاری را در قطب جنوب مشاهده نکرد؟
یک دلیل مهم، تغییر فصل‌های زحل و موقعیت قطب جنوب آن نسبت به زمین است. این منطقه از سال ۲۰۱۲ به‌تدریج از دید مستقیم ناظران زمینی خارج شد و از سال ۲۰۲۳ دوباره امکان مشاهده بهتر آن فراهم شد؛ بنابراین، دانشمندان نمی‌توانند با قطعیت بگویند ده‌ضلعی دقیقاً چه زمانی شکل‌گرفته است؛ فقط می‌دانند در تصاویر سال ۲۰۲۳ نشانه‌هایی از آن وجود داشته است.
بیشتر بخوانید:
- عضو جدید منظومه شمسی؟ | اخترشناسان یک غول یخی آن سوی پلوتون کشف کردند
- حلقه‌های شگفت‌انگیز زحل ؛ عکس روز ناسا | عکس واقعی سیاره زحل را ببینید
تفاوت ده‌ضلعی زحل با شش‌ضلعی شمالی
شباهت ظاهری این دو ساختار ممکن است این تصور را ایجاد کند که هر دو رفتار یکسانی دارند؛ اما داده‌ها چنین چیزی را نشان نمی‌دهند.
بر اساس مقاله منتشرشده در مجله Science Advances، ده‌ضلعی قطب جنوب با سرعت حدود ۲٫۵ متر بر ثانیه به سمت شرق حرکت می‌کند؛ سرعتی بسیار کمتر از جریان جوی اطراف آن که حدود ۱۱۶ متر بر ثانیه است.
همچنین گوشه‌های این ساختار در یک‌چرخه حدوداً ۳۲ روزه نوسان می‌کنند. این ویژگی‌ها نشان می‌دهد ده‌ضلعی برخلاف شش‌ضلعی شمالی، ساختاری کاملاً ثابت و آرام نیست و ممکن است در طول زمان تغییر کند.
آیا این شکل عجیب باقی خواهد ماند؟
دانشمندان هنوز نمی‌دانند این ساختار تا چه مدت دوام خواهد آورد. ممکن است به الگویی پایدار تبدیل شود و سال‌ها باقی بماند یا در آینده تغییر شکل دهد و حتی از بین برود.
پژوهشگران قصد دارند با ادامه رصدهای هابل، استفاده از تلسکوپ فضایی جیمز وب و شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای، تاریخچه و سازوکار این پدیده را بهتر بررسی کنند.
شاید این ده‌ضلعی در نگاه نخست فقط یک شکل عجیب در میان ابرهای یک سیاره دوردست باشد؛ اما مطالعه آن می‌تواند به دانشمندان کمک کند بفهمند جریان‌های عظیم جوی چگونه شکل می‌گیرند و چرا گاهی از دل آشفتگی گازها، الگوهایی با نظم هندسی شگفت‌انگیز پدید می‌آیند. زحل بار دیگر نشان داده است که حتی سیاره‌ای که دهه‌ها مطالعه شده، هنوز می‌تواند دانشمندان را غافلگیر کند.