همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: شکی نیست که ما مردمان روزگار پرشتاب دیجیتال و تکنولوژی هم برای آیندگان خود میراث ناملموس به یادگار می‌گذاریم. اما کدام شیوه زندگی امروز ماست که آیندگان از آن به عنوان میراث ناملموس نام ببرند؟ سیدمحمد بهشتی، عضو شورای عالی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی تشخیص این ماندگاری را به گذر زمان وابسته می‌داند.
تجربه زیسته گذشتگان
عضو شورای عالی وزات میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی به همشهری آنلاین می‌گوید: «میراث ناملموس به آثاری مربوط می‌شود که حاصل تجربه زیسته تاریخی هستند و به شکل غیرمادی وجود دارند؛ مانند زبان، آیین‌ها، سنت‌ها، باورها و افسانه‌ها، موسیقی، مهارت آشپزی و مواردی از این دست. میراث ناملموس قابلیت ذخیره و نمایش در موزه را ندارد. این میراث تا زمانی که از جریان زندگی جامعه خارج نشود، به حیات خود ادامه می‌دهد.»
از دیدگاه سیدمحمد بهشتی، میراث ناملموس بر ویژگی‌های فرهنگی جامعه دلالت دارد؛ یعنی بر جنبه‌هایی از یک جامعه که از ثبات برخوردار است و به کیستی مردمان هر سرزمین اشاره می‌کند.
او نوروز را نمونه شاخص میراث ناملموس می‌داند و ادامه می‌دهد: «نوروز از هزاران سال پیش تا امروز تداوم داشته و شاخص وحدت فرهنگی جامعه ایران است. پس در مورد میراث ناملموس صحبت از استمرار آن رفتار در مدت حداقل ۲ قرن در یک جامعه نه چند سال یا یکی دو نسل.»
عیار زمانه
بهشتی در پاسخ به این پرسش که برای ماندگار شدن یک پدیده و تبدیل آن به میراث فرهنگی ناملموس، چه بازه زمانی لازم است، می‌گوید: «اصولا وقتی از میراث ناملموس صحبت می‌کنیم، منظورمان بازه‌های زمانی طولانی است. زمان ماندگاری یک پدیده را مشخص می‌کند. مثلا در روزگار فردوسی مشخص نبود که شاهنامه چه اثر ارزشمندی در فرهنگ ایرانی است. اگر کتاب‌هایی را که درباره هم‌عصران فردوسی نوشته شده‌اند، بررسی کنید، می‌بینید که یکی دو قرن بعد، او نیز مانند فردی در میان دیگران مطرح بوده و برخی موافق و برخی مخالف او بوده‌اند. اما سه قرن بعد، فردوسی به ستونی استوار تبدیل می‌شود که دیگر کسی نمی‌تواند او را به‌آسانی تکان دهد. زمان طولانی لازم است تا عیاری در یک پدیده شناخته شود و مشخص شود که آیا امکان تداوم آن وجود دارد یا خیر و بعد آن را میراث ناملموس بنامیم.»
برای قضاوت زود است
با این حساب، میراث ناملموس زمانه امروز ما برای آیندگان چیست؟ اگر صد سال دیگر پژوهشگری بخواهد از زندگی روزمره ایرانیان در دهه ۱۴۰۰ شناخت پیدا کند، امروز چه چیزی از فرهنگ، رفتارها، آیین‌ها، زبان و تجربه‌های جمعی ما برای او باقی خواهد ماند؟ آیا فقط اسناد و تصاویر دیجیتال را خواهد یافت یا سنت‌هایی زنده در جریان است که هنوز مردم آن‌ها را اجرا می‌کنند و به فرزندانشان می‌آموزند؟
بهشتی در پاسخ به این پرسش می‌گوید: «این موضوع را فقط و فقط زمان مشخص می‌کند. طبیعی است که هر جامعه‌ای می‌کوشد چیزی به میراث فرهنگی خود اضافه کند، اما آنچه می‌توان میراث ناملموس نامید، چیزی است که شامل زمان حداقل ۲ قرن شود تا ببینیم باز هم توانسته به حیات خود ادامه دهد یا خیر.»
عجین شدن زندگی با فضای مجازی شکل پوشش و نوع پذیرایی ما از برگزاری یک دورهمی دوستانه تا جشن تولد، عروسی و سوگواری را دستخوش تغییراتی کرده است و این پرسش را ایجاد می‌کند که این آیین‌های تازه وارد امروزی آیا در آینده خودش نوعی میراث ناملموس خواهد شد؟
عضو شورای رهبردی میراث فرهنگی می‌گوید: «اکنون نمی‌توانیم بگوییم رفتارهای رایج در فضای مجازی، تکیه‌کلام‌ها و شکل‌های جدید سوگواری و مانند اینها باقی می‌مانند یا خیر. همه این کارها با این نیت انجام می‌شوند که ماندگار باشند، اما در نهایت زمان مشخص می‌کند چه چیزی ماندگار است. به هر صورت امروز میراث ناملموس در حال شکل‌گیری است و ما برای آیندگان خود میراثی به جا می‌گذاریم. اما مسئله، ماندگاری و انتقال آن است و برای همین الان نمی‌شود گفت کدام رفتار یا آیین ماندگار است. باید منتظر گذر بازه زمانی طولانی بمانیم تا میراث ناملموس این دوره پدیدار شود.»
آیین‌های تازه خانواده از تولد کودک تا عروسی و سوگواری، شیوه‌های کمک‌رسانی مردم در سیل، زلزله، جنگ و دیگر بحران‌ها، اصطلاحات و شوخی‌های رایج در شبکه‌های اجتماعی، ترکیب موسیقی محلی با سبک‌های معاصر، روش‌های سازگاری با کم‌آبی و ده‌ها مورد دیگر از زندگی این روزهای ما می‌تواند میراث ناملموسی باشد که ما برای آیندگان به جا می‌گذاریم.
۲۷ عنصر میراث ناملموس ایران در یونسکو
ایران ۲۷ عنصر میراث ناملموس در یونسکو دارد. مهارت نمد مالی، سنت‌های گهواره‌گردانی و خواندن لالایی و سنت پاسداشت آب و باران نیز در دست بررسی برای ثبت جهانی است.