همشهری آنلاین - گروه سیاسی: آمریکا پس از محاصره دریایی و هوایی ایران به صرافت محاصره زمینی ایران هم افتاده است. محاصره دریایی از ۲۴ تیر شروع شد و محاصره هوایی نیز از اول مهرماه در آسمان ایران به اجرا درآمد. اسکات بسنت وزیر خزانه‌داری آمریکا اخیرا اعلام کرده ایالات متحده در همکاری با پاکستان و ترکیه تلاش می‌کند تا همه مسیرهای زمینی ایران را قطع کند؛ انتخاب کشورهای مقصدی که در دوره جنگ بیشترین تزانزیت زمینی را با ایران دارند.
راهبرد «سیاست خارجی؛ اول از همسایه» از سال ۱۴۰۰ و پیگیری تکمیل کریدورهای تجاری عبوری از ایران طی یک دهه قبل شاید با پیش‌بینی همین روزهای «ایران درگیر جنگ» و ایجاد مسیرهای جایگزین نوشته و دنبال شد.
تصمیم به تشدید محاصره، پس از آن صورت می‌گیرد که آمریکا به هدف‌های اصلی خود در اقدامات قبلی دست نیافت. اسکات بسنت وزیر خزانه‌داری آمریکا ۵ مهرماه در اظهاراتی پیش‌بینی کرد ایران ظرف ۲ هفته دیگر نفتی روی دریاها نخواهد داشت که در ازایش چیزی بگیرد. او انتظار تسلیم اقتصادی ایران را می‌کشید و با سپری شدن این موعد و اثربخش نبودن چنین اقدامی، کاخ سفید محاصره زمینی ایران را هم امتحان می‌کند.
محورها و کریدورهای دسترسی
ایران طی سال‌های گذشته از ۶ محور دسترسی به کشورهای منطقه در حال استفاده است. برخی از این محورها همانند کریدور شمال-جنوب رسمی هستند و برخی دیگر محورهای دسترسی و ترانزیتی معمول هستند:
۱- ترکیه و مسیر اروپا
۲- عراق و مسیر غربی
۳- پاکستان و مسیر شرق
۴- افغانستان و اتصال به چابهار
۵- آذربایجان و کریدور شمال–جنوب به روسیه
۶- ترکمنستان و قزاقستان به آسیای مرکزی، روسیه و چین
ترکیه؛ شریکی که از قطع رابطه زیان می‌بیند
ایران و ترکیه حدود ۵۳۴ کیلومتر مرز زمینی دارند که کنترل کامل تمام مسیرهای آن را دشوار می‌کند.
بازرگان–گوربولاک، رازی–کاپیکوی و سرو–اسن‌دره، سه مسیر اصلی تجارت و تردد زمینی میان دو کشورند.
حجم تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۵ حدود ۵.۵ میلیارد دلار بود؛ قطع آن برای بازرگانان و بخش‌هایی از اقتصاد هر دو کشور هزینه‌زا است.
ایران و ترکیه بخشی از مسیرهای ارتباطی آسیا و اروپا هستند و اختلال در این گذرگاه‌ها بر زنجیره‌های حمل‌ونقل و تأمین کالا اثر می‌گذارد
وزارت تجارت ترکیه در ایام جنگ رمضان اعلام کرد با وجود توقف تردد روزانه مسافران، عبور محموله‌های تجاری از هر سه گذرگاه مرزی ادامه دارد.
پاکستان؛ گذرگاه‌هایی فراتر از یک مرز
پاکستان از طریق گذرگاه‌هایی مانند میرجاوه–تفتان، گبد–ریمدان و مند–پیشین با ایران مبادله تجاری دارد. گذرگاه کوهک–چدگی نیز در شبکه تجارت مرزی دو کشور مطرح است. موقعیت گبد، در نزدیکی گوادر پاکستان و چابهار ایران، اهمیت این مسیر را برای تجارت و اتصال بندری افزایش می‌دهد.
اگرچه ظرفیت مسیرهای زمینی پاکستان محدودتر از تجارت دریایی است و نمی‌تواند جایگزین کامل واردات ایران شود، ولی ارزش این مسیرها بیشتر در تنوع‌بخشی به راه‌های ورود کالا و حفظ بخشی از مبادلات در دوره فشار است.
اسلام‌آباد در ماه‌های گذشته بر توسعه روابط اقتصادی با ایران تاکید کرده و دو کشور درباره گسترش تجارت مرزی، تجارت تهاتری و همکاری حمل‌ونقلی مذاکره کرده‌اند.
در نشست تجاری مردادماه دو کشور نیز هدف بلندپروازانه رساندن تجارت سالانه به ۱۰ میلیارد دلار مطرح شد.
ضمن اینکه رفت‌وآمدهای پرشمار مقامات پاکستانی و ایرانی همگی دال بر تداوم تبادلات تجاری زمینی دارند.
در تیرماه، مقام‌های 2 کشور درباره بهبود خط ریلی پاکستان، تسهیل ترخیص محموله‌ها و احیای قطار باری اسلام‌آباد–تهران–استانبول گفت‌وگو کردند. این همکاری‌ها نشان می‌دهد که اسلام‌آباد تجارت با ایران را بخشی از برنامه اتصال منطقه‌ای خود می‌بیند.
عراق؛ مسیر غربی هنوز فعال است
عراق یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی ایران و مسیرهای زمینی تجارت دو کشور است.
مرزهای مشترک و شبکه گذرگاه‌هایی مانند مهران، باشماق، خسروی و سومار امکان ادامه مبادلات را فراهم می‌کنند؛ هرچند اختلال‌های امنیتی و اداری می‌توانند عبور محموله‌ها را کند کنند. بر اساس گزارشی در 25 شهریور، بیشتر گذرگاه‌های تجاری ایران و عراق دوباره فعال شده اند.
جهانبخش سنجابی شیرازی، دبیرکل اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق، گفته بود گذرگاه سومار روزانه حدود ۳۰۰ کامیون را عبور می‌دهد و بیش از ۴۰ هزار کامیون صادراتی ایران نیز از مهران عبور کرده‌اند؛ این رقم مربوط به فاصله ابتدای فروردین تا 21 شهریور بود.
چابهار و افغانستان؛ مسیر دسترسی به دریا
در مهرماه گزارشی منتشر شد که براساس آن، بیش از ۱۱۰ هکتار زمین در بندر چابهار برای فعالیت‌های اقتصادی افغانستان اختصاص یافته است. این اقدام بخشی از تلاش برای توسعه تجارت افغانستان از طریق بندری در خاک ایران است.
این خبر را نباید به معنای واگذاری کنترل بندر به افغانستان یا ایجاد مسیری عمدتا برای واردات کالا به ایران تعبیر کرد. افغانستان کشوری محصور در خشکی است و چابهار به آن امکان دسترسی به حمل‌ونقل دریایی و بازارهای جهانی را می‌دهد.
این همکاری برای ایران نیز اهمیت دارد، زیرا پیوند تجاری با افغانستان و استفاده از ظرفیت‌های حمل‌ونقل شرق کشور را تقویت می‌کند.
کریدور شمال–جنوب؛ از هند تا روسیه
کریدور بین‌المللی شمال–جنوب، هند و بنادر خلیج فارس را از مسیر ایران و قفقاز و دریای خزر به روسیه و شمال اروپا متصل می‌کند. این شبکه می‌تواند وابستگی ایران به مسیرهای جنوبی را کاهش دهد.
بخش ریلی این کریدور در خاک آذربایجان ۵۱۱ کیلومتر طول دارد. توسعه اتصال ریلی ایران به آذربایجان و روسیه می‌تواند انتقال محموله‌ها را تسهیل کند.
قزاقستان نیز در شبکه شمال–جنوب نقش دارد. طبق آمار رسمی این کشور، تجارت دوجانبه با ایران در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۳۰ میلیون دلار رسید و حمل بار در کریدور شمال–جنوب افزایش یافت. این ارقام نشان می‌دهند مسیر فعال است.
ترکمنستان و ارمنستان؛ مسیرهای مکمل
ترکمنستان به دلیل هم‌مرزی با ایران و قرار گرفتن در مسیرهای آسیای مرکزی، می‌تواند در انتقال کالا از قزاقستان و دیگر کشورهای منطقه نقش داشته باشد. گسترش این مسیرها، امکان پیوند ایران با شبکه‌های ترانزیتی شمال و شرق را افزایش می‌دهد؛ با این حال، آمار کلی ترانزیت ترکمنستان را نباید با حجم بار عبوری از ایران اشتباه گرفت.
ارمنستان نیز در شمال غرب ایران یک مسیر مکمل است. بر اساس آمار وزارت خارجه ارمنستان، تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۷۶۸ میلیون دلار رسید. مبادلات انرژی، از جمله گاز و برق، نیز بخشی از همکاری‌های دوجانبه است. این مسیرها می‌توانند بخشی از فشار بر شبکه حمل‌ونقل ایران را کاهش دهند.
چرا محاصره زمینی ایران دشوار و تقریباً ناممکن است؟
محاصره زمینی کامل ایران با موانع جغرافیایی، گستردگی مرزها و ضرورت همکاری یا کنترل قلمرو کشورهای همسایه روبه‌روست.
1. مرزهای زمینی گسترده: ایران حدود ۵۸۰۰ کیلومتر مرز زمینی با ۷ کشور دارد؛ محاصره کامل مستلزم کنترل یا قطع ارتباط با تمام این مرزهاست.
2. تعدد همسایگان: ایران با ترکیه، عراق، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان مرز مشترک دارد. همراهی همه این کشورها با طرح محاصره، پیش‌شرطی بسیار دشوار است.
3. جغرافیای دشوار و ناهموار: بخش‌هایی از مرزهای ایران از رشته‌کوه‌ها و مناطق خشک و کم‌جمعیت می‌گذرد. کنترل پیوسته نزدیک به ۵۹۰۰ کیلومتر مرز زمینی، به نیروی انسانی، تجهیزات و پشتیبانی گسترده نیاز دارد.
4. لزوم کنترل همه مسیرهای تجاری: محاصره زمینی زمانی مؤثر خواهد بود که گذرگاه‌های رسمی و مسیرهای غیررسمی انتقال کالا نیز کنترل شوند. طول مرزها و تعدد همسایگان، اجرای کامل و مستمر چنین محدودیتی را دشوار می‌کند.
5. تفاوت محاصره زمینی با انزوای جغرافیایی: ایران حدود ۲۴۴۰ کیلومتر خط ساحلی دارد و به خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر دسترسی دارد.