همشهریآنلاین - مجید جباری: فاضلاب تصفیهنشده از شبکههای شهری و صنعتی خارج میشود و در صورت تخلیه در طبیعت، آلودگی را مستقیماً به آب و خاک میرساند؛ از رودخانه و آبخوان گرفته تا زمینهای کشاورزی، تالاب و دریا. پیامد این تخلیه فقط آلودگی یک نقطه نیست. آلایندهها میتوانند در منابع آب و خاک باقی بمانند، وارد زیستبومها شوند و از مسیر زنجیره غذایی گسترش پیدا کنند. در این شرایط، فاضلاب خام از یک مسئله خدماتی و شهری، به یکی از تهدیدهای جدی منابع آب، خاک و تنوع زیستی تبدیل میشود.
آبهای زیرزمینی؛ نخستین قربانی
با وجود اهمیت تصفیه فاضلاب، اما آمارهای موجود نشان میدهد هنوز بخش بزرگی از شهرها و روستاهای ایران از شبکه جمعآوری و تصفیه فاضلاب برخوردار نیستند. یک کارشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی قم میگوید: از میان حدود ۱۸۰۰ شهر کشور، تعداد شهرهای برخوردار از تأسیسات کامل فاضلاب بسیار کمتر از کل شهرها و در روستاها نیز پوشش شبکه جمعآوری فاضلاب بسیار محدود است.
محمد فهیمینیا در گفتوگو با همشهریآنلاین تصریح میکند: پیامدهای نبود تصفیهخانهها بسته به موقعیت جغرافیایی متفاوت است و میتواند منابع آب، خاک، کشاورزی، رودخانهها، تالابها و اکوسیستمهای دریایی را تحت تاثیر قرار دهد.
او یکی از مهمترین پیامدهای دفع فاضلاب خام را نفوذ آلایندهها به آبهای زیرزمینی عنوان میکند و میافزاید: این خطر در مناطقی که سطح آبهای زیرزمینی بالاست، بیشتر میشود. افزایش نیترات در چاههای نزدیک شهرها و روستاها در بسیاری از مناطق با نفوذ فاضلاب ارتباط دارد و میتواند تأمین آب آشامیدنی را با مشکل مواجه کند. در برخی مناطق برای کاهش غلظت آلایندهها، آب چاههای مختلف با یکدیگر مخلوط یا چاههای عمیقتر حفر میشوند در حالی که پیشگیری از ورود فاضلاب به سفرههای زیرزمینی، کمهزینهتر از پاکسازی منابع آلوده است.
فاضلاب به مخازن سدها میرسد؟
فهیمینیا تاکید میکند: فاضلاب خام در بالادست رودخانهها و سدها میتواند آلودگی را به پاییندست منتقل کند و حتی به مخازن سدها برسد. این موضوع در منابع مورد استفاده برای آب آشامیدنی یا کشاورزی اهمیت بیشتری دارد. در مناطق کم آب، استفاده از فاضلاب تصفیهنشده برای آبیاری نیز میتواند خاک و محصولات کشاورزی را آلوده کند. به این ترتیب برخی عوامل بیماریزا و آلایندهها میتوانند دوباره به انسان برسند.
تالابها و دریا هم در امان نیستند
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی قم میگوید: شهرهای شمالی به دلیل سطح بالای آب زیرزمینی، نزدیکی سکونتگاهها به رودخانه و دریا و تراکم جمعیت، حساسیت بیشتری دارند. زیرا بخشی از فاضلاب این مناطق در نهایت وارد دریای خزر میشود و کیفیت آب ساحلی را تحت تأثیر قرار میدهد. ورود فاضلاب شهری و صنعتی به تالابها نیز میتواند کیفیت زیستگاه و تنوع زیستی را کاهش دهد. تالاب انزلی نمونهای از این زیستبومهای حساس است. در جنوب کشور نیز فاضلاب در کنار عواملی مانند فعالیتهای نفتی و تخلیه شورابه آبشیرینکنها، یکی از عوامل مؤثر بر آلودگی منابع ساحلی است.
فهیمینیا تصریح میکند: آلودگی آب همچنین میتواند وارد زنجیره غذایی شود. ماهیان و دیگر آبزیان در معرض آلایندهها قرار دارند. در واقع، برخی مواد مانند فلزات سنگین میتوانند در بافت آبزیان تجمع کنند و از طریق مصرف آبزیان به انسان منتقل شوند.
پروژههای نیمهتمام
فهیمینیا یکی از مشکلات مدیریت فاضلاب را نیمهتمام ماندن پروژهها میداند و میگوید: در بسیاری از شهرها اجرای شبکه آغاز شده، اما محدودیت اعتبار باعث توقف پروژه شده است. در نتیجه بخشی از جمعیت تحت پوشش شبکه قرار میگیرد و بخش دیگر همچنان از روشهای سنتی دفع فاضلاب استفاده میکند.
اولویت با کدام مناطق است؟
مشاور اسبق شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور تصریح میکند: توسعه شبکه فاضلاب باید براساس جمعیت، وضعیت بهداشتی، حساسیتهای محیطزیستی، سطح آب زیرزمینی، نزدیکی به رودخانهها و تالابها، کمبود آب و امکان استفاده مجدد از پساب اولویتبندی شود. در مناطق کمآب، پساب تصفیهشده میتواند برای مصارف غیرشرب استفاده شود و فشار بر منابع آب شیرین را کاهش دهد. تهران نیز به دلیل جمعیت زیاد، کمبود آب و امکان استفاده مجدد از پساب، از جمله مناطقی است که توسعه شبکه و تصفیهخانههای محلی در آن اهمیت دارد.
افزایش ۱.۷ میلیون متر مکعبی ظرفیت روزانه
رئیس هیات مدیره و مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور میگوید: توسعه شبکههای جمعآوری فاضلاب، تکمیل تصفیهخانهها و گسترش بازچرخانی پساب از مهمترین برنامه های این بخش در سالهای آینده است.
هاشم امینی تصریح میکند: بر اساس برنامههای شرکت، تا پایان برنامه هفتم توسعه (۱۴۰۷) بیش از ۶۷ طرح فاضلاب در کشور به بهرهبرداری خواهد رسید و ظرفیت تصفیه فاضلاب نیز حدود ۱.۷ میلیون مترمکعب در شبانهروز افزایش مییابد.
به گفته او، توسعه بازار پساب، استفاده مجدد از آب در صنعت و کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی از اهداف این برنامههاست. در کنار این هدفگذاری سراسری، شهرهای ساحلی نیز مورد توجه ویژه قرار گرفتهاند.
رئیس هیاتمدیره و مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور همچنین از عقبماندگی تاریخی زیرساختهای فاضلاب شرق مازندران و تزریق منابع مالی برای تسریع این طرحها خبر داد و گفت: در هرمزگان نیز بازسازی شبکه فرسوده فاضلاب بندرعباس در نشست بررسی پروژههای آب و فاضلاب استان مطرح و پیگیری شد.
وضعیت فاضلاب کشور
-
۵۶ درصد: جمعیت کشور تحت پوشش شبکه فاضلاب
-
۴۱ میلیون نفر: تحت پوشش شبکه فاضلاب هستند
-
۹ میلیون: تعداد انشعابات فاضلاب در کشور
- ۷۵ هزار کیلومتر: طول شبکه و خطوط انتقال فاضلاب
- ۳۲۲ مرکز: تعداد مراکز تصفیه فاضلاب فعال در کشور
- ۲۷۸ مرکز: تصفیهخانه فاضلاب شهری
- ۴۴ مرکز: تصفیهخانه فاضلاب روستایی
- ۶.۳ میلیون مترمکعب: حجم روزانه فاضلاب جمعآوری و تصفیهشده
- ۶۷ طرح : تعداد طرحهایی که تا پایان برنامه هفتم توسعه به بهرهبرداری میرسد
- ۱.۷ میلیون مترمکعب : افزایش ظرفیت روزانه تا پایان برنامه هفتم توسعه
- ۴.۹ میلیون مترمکعب : برآورد حجم روزانه فاضلابی که وارد چرخه جمعآوری و تصفیه نمیشود
شهرها و مناطق دارای اولویت تصفیه فاضلاب
تهران، مشهد، اصفهان، قم، یزد و کرمان : کمبود منابع آب و ضرورت حفاظت از آبخوانها، اهمیت تکمیل شبکه جمعآوری و تصفیه فاضلاب را بیشتر میکند
رشت و شهرهای ساحلی شمال کشور : ارتباط مستقیم با رودخانهها، تالابها و دریای خزر، خطر انتقال آلودگی فاضلاب به اکوسیستمهای آبی را افزایش میدهد
اهواز، دزفول و شوشتر: قرار گرفتن در حاشیه رودخانههای کارون و دز و ضرورت کنترل ورود فاضلاب به منابع آب و زیستگاههای آبی
بندرعباس، بوشهر و چابهار:حساسیت اکوسیستمهای ساحلی و دریایی، از جمله زیستگاههای آبزیان و پرندگان، ضرورت تصفیه فاضلاب را بیشتر میکند
تالابهای انزلی، گاوخونی، شادگان و میانکاله: ورود فاضلاب، کیفیت آب و زیستگاه ماهیان، آبزیان و پرندگان را تحت تأثیر قرار میدهد