به گزارش همشهری آنلاین دفترچهای دستنویس با قدمت ۱۱۱ سال، متعلق به میرزاجعفرخان معمارباشی از نامدارترین معماران دوره قاجار، سالها در زیرزمین خانهای خاک میخورد تا اینکه کشفی اتفاقی، پژوهشگران را با سندی روبهرو کرد که حالا میتواند بخشی از تاریخ نظریه معماری ایران را بازنویسی کند. این دفترچه ۲۹۰ صفحهای از سوی سایت سیمرغ نامه (موزه و گنجینه آنلاین آثار تاریخ فرهنگ و هنر ایران زمین) منتشر شده و در اختیار علاقهمندان قرار گرفتهاست.
یادگاری صنیعالسلطان
صحبت از دفترچه دستنویسی است که در بین وسایل خاکخورده علیمحمدخان معمارباشی صانعی که از سوی محمدعلی شاه قاجار لقب صنیعالسلطان را دریافت کرد و موزه آبگینه یکی از شاهکارهای معماری اوست، پیدا شده. صفا نیازمند، دانشآموخته معماری و نوه علی محمد خان معمارباشی صانعی، ۱۵ سال پیش وقتی این دفترچه را در زیرزمین خانه مادریاش در محله شیمیران دید، دریافت که این دستنوشته با دیگر اسناد خانوادگی تفاوت دارد. صفحات آن مملو از مباحث هندسی، ترسیمها و یادداشتهایی بود که از پشتوانهای علمی و معماری حکایت داشت.
صفا نیازمند به همشهری آنلاین میگوید: «سوای اهمیت این دفترچه که خودش یک نسخه نخی ارزشمند است، محتوای این دفترچه بسیار مهم است که میرزا جعفرخان کاشی، معمار معروفی که کاخ سبز سعدآباد و هفت کاسه معلق مسجد سپهسالار را ساخته، به پدربزرگم دادهاست. ترسمها و اشکال این دفترچه از هر برنامه نقشهکشی کامپیوتری دقیقتر است.»
میرزا جعفرخان کاشی به رستم معماران ایران ملقب و از معماران صاحبسبک تهران در اواخر دور قاجار و پهلوی اول بود. صفا نیازمند یکی از شگفتیهای این دفترچه را آموزش دقیق نکات معماری از سوی جعفرخان کاشی میداند؛ نکتهای که معمولا در بین معماران آن زمان رواج نداشت و استاد تمام فوت و فنها را نزد خودش نگه میداشت و کمتر دستش را برای شاگردانش رو میکرد.
صفا نیازمند برای بررسی بیشتر این دفترچه را به باوند بهپور، پژوهشگر رسالات هندسی و معماری ایرانی سپرد و بررسی بهپور پس از ۴ سال نشان داد که این دفترچه میتواند حلقهای گمشده در تاریخ نظریه معماری ایران باشد. باوند بهپور معتقد است رساله هندسه میرزا جعفرخان معمارباشی که در آستانه ورود ایران به دوران مدرن نوشته شده، نخستین متن شناخته شده نظریه معماری ایرانی است که از سوی یک معمار برای معماران، مهندسان و بنایان نوشته شده.
مشق هندسه و حکمت
صفا نیازمند به توصیه باوند بهپور این دفترچه را به سیمرغنامه (موزه و گنجینه آنلاین آثار تاریخ فرهنگ و هنر ایران زمین) داد تا پس از عکاسی حرفهای، نسخه دیجیتال و باکیفیت این دفترچه در سیمرغنامه منتشر شود.
ایمان افسریان، مدیر مسئول و سردبیر سیمرغ نامه به همشهری آنلاین میگوید: «از آنجایی که این نسخه خطی ارزشمند که بخشی از میراث فرهنگی ما به شمار میآید به هر دلیلی در خطر تخریب و امکان دسترسی علاقهمندان به اصل کتاب اندک است، تصمیم به انتشار نسخه دیجیتال آن گرفته شد تا امکان دسترسی رایگان برای همگان میسر باشد.»
بعد از انتشار نسخه دیجیتال کتاب، بین علاقهمندان این بحث مطرح شده که اساسا نسبت هندسه با معماری ایرانی چیست؟ آیا معماران در گذشته صرفا از روی مفهوم زیبایی شناسی بنا طراحی میکردند یا هندسه دقیقی پشت آن بود؟ این نسخه خطی ثابت میکند که در معماری ایرانی، هندسه هرگز صرفا علم خطکش و پرگار نبود؛ هندسه، زبان حکمت بود. دایره، مربع، نسبتهای طلایی و شبکههای هندسی، نه فقط ابزار طراحی، بلکه تجسمی از پیوند میان عقل، زیبایی و معنویت بودند. دستنوشته میرزاجعفرخان معمارباشی، با تمام محاسبات و ترسیمهایش سندی از شیوه اندیشیدن معماران ایرانی را برای ما به یادگار گذاشتهاست.