به گزارش همشهری آنلاین، پژوهشگران دانشگاه تهران در تازهترین کاوشهای باستانشناسی خود به تصویری دست یافتهاند که واپسین تصویر شناختهشده از یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، است. این کشف در جریان کاوشهای آتشکده تاریخی «بازه هور» در شمال شرق ایران انجام شده؛ محوطهای باستانی در ۷۰ کیلومتری جنوب مشهد که در یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی ایران باستان قرار داشته و خراسان را به سیستان، کرمان و بخشهای مرکزی فلات ایران متصل میکرده است.
نتایج این پژوهش در مقالهای با عنوان «آخرین تصویر از آخرین پادشاه» در نشریه معتبر East and West وابسته به مؤسسه IsMEO ایتالیا منتشر شده است. این پژوهش به سرپرستی میثم لباف خانیکی عضو هیأت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه تهران انجام شده است.
گچبری نیمهتمامی که راز پادشاه را فاش کرد
در جریان کاوشهای اخیر، باستانشناسان به پانلی گچبریشده از اواخر دوره ساسانی برخوردند که تنها بخش پایینی آن باقی مانده است. این اثر در اتاق ورودی آتشکده نصب بوده و ۴ شخصیت را به تصویر میکشد؛ یک فرد نشسته در سمت راست و ۳ فرد ایستاده در برابر او.
به گفته لباف خانیکی، ویژگیهای لباس و نشانههای ظاهری شخصیت نشسته، او را از دیگر افراد حاضر در صحنه متمایز میکند. کفشها، نوع شلوار و تزئینات باقیمانده همگی با نمادهای شناختهشده شاهان ساسانی مطابقت دارند و احتمال تعلق این تصویر به یک پادشاه را تقویت میکنند.
اما آنچه این فرضیه را جدیتر کرده، مجموعهای از شواهد باستانشناسی و تاریخی است؛ از جمله کشف قطعاتی از تاج گچبریشده شاه ساسانی، ناتمام ماندن اثر و همچنین پنهان شدن این پانل در پشت دیواری خشتی؛ موضوعی که نشان میدهد احتمالاً این تصویر در دورهای بحرانی و ناآرام مخفی شده است.
پژوهشگران معتقدند این شخصیت میتواند یزدگرد سوم باشد؛ آخرین شاهنشاه ساسانی که پس از شکست از اعراب مسلمان، سالهای پایانی حکومت خود را در شرق ایران سپری کرد و سرانجام نیز در خراسان کشته شد.
ردپای یزدگرد سوم در خراسان
منابع تاریخی نیز فرضیه پژوهشگران را تقویت میکنند. در کتاب «فتوحالبلدان» آمده است که یزدگرد سوم در واپسین روزهای زندگی خود به نواحی خراسان پناه برده بود. بر همین اساس، پژوهشگران احتمال میدهند آتشکده بازه هور همان آتشکده مشهور «آذر برزین مهر» باشد؛ یکی از مهمترین آتشکدههای ایران ساسانی که احتمالا آخرین پناهگاه شاه شکستخورده ساسانی بوده است.
بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد بنای بازه هور در اواخر دوره اشکانی پایهگذاری شده و تا سدههای نخستین اسلامی به حیات خود ادامه داده است. همچنین تعداد زیادی دیوارنوشته فارسی میانه از بخشهای مختلف این آتشکده کشف شده که از اهمیت مذهبی و تاریخی این مجموعه حکایت دارد.
باستانشناسان معتقدند وقوع زلزلهای شدید در اواخر قرن سوم یا اوایل قرن چهارم هجری باعث تخریب گسترده بنا و متروک شدن این آتشکده شده است.
انتشار کشف ایرانی در یکی از معتبرترین مجلات باستانشناسی جهان
مقاله مربوط به این کشف با عنوان The last image of the last king: A Sasanian scene from the Bāzeh Hūr Fire Temple در شصت و پنجمین شماره نشریه East and West منتشر شده است؛ مجلهای معتبر در حوزه مطالعات شرق و باستانشناسی آسیا که نخستین بار در سال ۱۹۵۰ توسط خاورشناس مشهور ایتالیایی «جوزپه توچی» بنیانگذاری شد.