به گزارش همشهری آنلاین، بازتعریفی که این بار بیش از هر زمان دیگری بر ظرفیتهای زمینی، کریدورهای منطقهای و بازارهای همسایه تکیه دارد. از مرزهای شمالغربی و بازار اوراسیا گرفته تا منطقه آزاد دوغارون در شرق کشور و مسیرهای ترانزیتی عراق، اکنون مجموعهای از فرصتهای تازه پیشروی اقتصاد ایران قرار گرفته که میتواند وابستگی سنتی تجارت کشور به برخی مسیرهای محدود را کاهش دهد.
اوراسیا؛ بازار استراتژیک جدید ایران
در سالهای اخیر، اهمیت مرزهای شمالغرب ایران و مسیرهای ارتباطی با ارمنستان و منطقه قفقاز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از کارشناسان معتقدند این منطقه میتواند به یکی از مهمترین دروازههای تجارت ایران با بازارهای منطقهای و حتی اروپا تبدیل شود.
علیرضا نظیف، دبیر میز تجاری ارمنستان، با اشاره به ظرفیتهای ژئوپلیتیکی این منطقه معتقد است مسیرهای ارتباطی ایران با ارمنستان و قفقاز، نقش کلیدی در اتصال کشور به بازارهای منطقهای و اروپایی دارند و باید بهعنوان یک اولویت راهبردی در سیاست تجاری کشور دیده شوند.
اهمیت این موضوع زمانی دوچندان میشود که همکاری با کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در دستور کار قرار گیرد. اتحادیهای که با برخورداری از بازار مصرف گسترده، ظرفیت بالای صنعتی و موقعیت راهبردی، میتواند به یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ایران تبدیل شود.
کارشناسان اقتصادی معتقدند نزدیکی جغرافیایی ایران به بازار اوراسیا، مزیت مهمی برای کاهش هزینههای حملونقل، تسهیل صادرات و توسعه همکاریهای صنعتی و سرمایهگذاری به شمار میرود. در عین حال، تحولات اخیر منطقه و برخی محدودیتها در مسیرهای سنتی تجارت دریایی باعث شده اهمیت این بازار نسبت به گذشته افزایش یابد.
کریدور شمال–جنوب؛ شریان تازه تجارت منطقه
در کنار توسعه روابط اقتصادی با اوراسیا، کریدور شمال–جنوب نیز به یکی از مهمترین پروژههای راهبردی ایران در حوزه ترانزیت تبدیل شده است؛ مسیری که میتواند ایران را از طریق شبکهای ترکیبی از حملونقل جادهای و ریلی به قفقاز، روسیه و بازارهای اروپایی متصل کند.
این کریدور علاوه بر کاهش زمان و هزینه جابهجایی کالا، میتواند جایگاه ایران را در زنجیره تجارت بینالمللی تقویت کرده و مناطق مرزی کشور را به مراکز جدید اقتصادی و لجستیکی تبدیل کند.
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که بهرهبرداری از این فرصت، نیازمند سرعت عمل در تکمیل زیرساختهاست. پروژههایی نظیر پایانههای مرزی، پلهای ارتباطی، توسعه خطوط ریلی و کریدور ارس باید متناسب با تحولات سریع منطقه پیش بروند؛ چرا که رقابت میان کشورهای منطقه برای جذب مسیرهای ترانزیتی بسیار جدی شده است.
در همین راستا، پیشنهاد تشکیل کارگروه ویژه توسعه کریدورهای مرزی با مشارکت دستگاههای اجرایی، گمرک، مناطق آزاد و بخش خصوصی مطرح شده تا هماهنگی لازم برای استفاده مؤثر از این ظرفیتها ایجاد شود.
دوغارون؛ دروازه هوشمند تجارت شرق
همزمان با تمرکز بر مسیرهای شمالی، شرق ایران نیز در حال تبدیل شدن به یکی از محورهای مهم تجارت منطقهای است. منطقه آزاد دوغارون که در مرز ایران و افغانستان قرار دارد، اکنون با رویکرد مناطق آزاد نسل هفتم وارد مرحله تازهای از توسعه شده است.
الگوی نسل هفتم مناطق آزاد، مبتنی بر توسعه هوشمند، اقتصاد دیجیتال، صادراتمحوری، حکمرانی نوین و پایداری اقتصادی و زیستمحیطی است؛ مدلی که بسیاری از کشورهای جهان آن را بهعنوان نسل جدید مناطق آزاد دنبال میکنند.
محمدرضا مودودی، مدیرعامل منطقه آزاد دوغارون، اعلام کرده سند توسعه این منطقه بر همین مبنا تدوین شده و هدف آن تبدیل دوغارون به یک شهر تجاری مدرن و هاب اقتصادی شرق کشور است.
موقعیت ویژه دوغارون در همجواری با بازار ۴۰ میلیونی افغانستان و قرار گرفتن در محور ارتباطی مشهد–هرات، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تجارت، ترانزیت و خدمات لجستیکی ایجاد کرده است.
بر اساس برنامههای اعلام شده، توسعه زنجیره ارزش زعفران، گردشگری سلامت، پزشکی دیجیتال، شهر سوختی، شهر نمایشگاهی، زون معدنی و مزرعه خورشیدی از جمله پروژههای کلیدی این منطقه خواهد بود.
کارشناسان معتقدند اگر زیرساختهای حملونقل و خدمات هوشمند در دوغارون تکمیل شود، این منطقه میتواند به یکی از مهمترین مراکز صادراتی و خدماتی شرق کشور تبدیل شود و سهم ایران را در تجارت با افغانستان و آسیای میانه افزایش دهد.
عراق؛ مسیر جایگزین تجارت پس از امارات
در کنار شمال و شرق، تحولات جدید در عراق نیز توجه فعالان اقتصادی را جلب کرده است. اخیراً گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد نخستوزیر عراق دستور تسهیل ترانزیت کالاهای ایرانی از گمرکات این کشور را صادر کرده است؛ اقدامی که میتواند در بازآرایی مسیرهای تجاری ایران نقش مهمی ایفا کند.
طی سالهای گذشته، بخش مهمی از تجارت خارجی ایران از طریق امارات متحده عربی و شبکه صادرات مجدد این کشور انجام میشد. اما تغییرات اخیر در سیاستهای لجستیکی و محدودیتهای منطقهای باعث شده فعالان اقتصادی به دنبال مسیرهای جایگزین باشند.
برآوردها نشان میدهد حجم واردات ایران از امارات سالانه به حدود ۱۷ میلیارد دلار میرسد که بخش عمده آن در واقع صادرات مجدد کالا از سایر کشورهاست. همین وابستگی باعث شده هرگونه اختلال در مسیر امارات، مستقیماً بر زنجیره تأمین ایران اثر بگذارد.
در چنین شرایطی، عراق میتواند به یکی از مسیرهای مهم جایگزین برای ترانزیت و تجارت ایران تبدیل شود؛ بهویژه آنکه این کشور از موقعیت مناسب زمینی و اتصال به شبکههای منطقهای برخوردار است.
البته کارشناسان تأکید میکنند بهرهبرداری واقعی از این ظرفیت، نیازمند توسعه زیرساختهای حملونقل، هماهنگی گمرکی و توافقات پایدار ترانزیتی میان دو کشور است. در غیر این صورت، صرف صدور دستور اداری نمیتواند تحول ماندگاری در تجارت منطقهای ایجاد کند.
عبور از تجارت سنتی
مجموعه این تحولات نشان میدهد ایران بهتدریج در حال حر9کت به سمت تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و کاهش وابستگی به الگوهای سنتی تجارت خارجی است. توسعه همکاری با اوراسیا، تقویت کریدور شمال–جنوب، هوشمندسازی مناطق آزاد و فعالسازی مسیر عراق، همگی بخشی از تلاش برای بازتعریف جایگاه ایران در نقشه جدید تجارت منطقهای به شمار میروند.
با این حال، موفقیت در این مسیر نیازمند تصمیمگیری سریع، توسعه زیرساختها، هماهنگی نهادی و جذب سرمایهگذاری است. در فضای رقابتی امروز، کشورهایی موفق خواهند بود که بتوانند سریعتر از فرصتهای ژئوپلیتیکی و ترانزیتی خود بهرهبرداری کنند؛ فرصتی که برای ایران نیز اکنون بیش از هر زمان دیگری فراهم شده است.