همشهری آنلاین: خلیج فارس یا دریای پارس فقط نام آبراهی در آسیای غربی و منطقه خاورمیانه نیست. تاریخ نیاکان ماست که نخستین امپراطوری جهانی را در اطراف این آبراه نیلگون تشکیل دادند. «محمد میردادی» دکترای تاریخ و پژوهشگر هرمزگان در مورد قدمت و اهمیت تاریخی خلیج فارس و تنگه هرمز میگوید.
خلیج همیشگی فارس
ایرانیان اولین حکومت و قومی بودند که در خلیج فارس امپراطوری جهانی تشکیل دادند. هر چند قبل از ایرانیان، آشوریان در منطقه میان رودان، حکومتی تشکیل دادند، اما نامی به منطقه خود ندادند و ماندگار نشدند. زمانی که آریاییها در این منطقه ساکن شدند توانستند علاوه بر فلات ایران، فراتر از فلات ایران را زیر سلطه خود بگیرند. داریوش هخامنشی بعد از تسلط بر مصر، دستور داد به جای کانال سوئز فعلی، کانالی را بکنند که بین دریانوردان و دریاهای در محدوده حکومت او عبور و مرور را آسانتر کند و در کتیبه خود از دریای پارس نام برد. آن زمان به خاطر اینکه دریاهای این منطقه زیر نظر ایران بود در حوزه سرزمینی ایران به تمام دریاها پارس میگفتند. پس از این نامگذاری به دریای جنوب ایران دریای پارس یا خلیج فارس میگویند و این، در همه منابع به همه زبانها موجود است. کرانه و پس کرانههای خلیج فارس در منابع معتبر مهد تمدن بشریت نامیده میشود.
اهمیت تنگه هرمز
هر قومی که تنگه هرمز و حکومت جزایر خلیج فارس را در اختیار داشت بر کل منطقه حاکم بود و عبور و مرور از آن را هم کنترل میکرد. آن زمان بحث نفت و تجارت جهانی مطرح نبود. در طول زمان، هر کشتی از تنگه هرمز عبور میکرد، ناچار به توقف در یکی از لنگرگاههای اصلی مثل بندر سیراف، بندر عباس یا بندر بوشهر بودهاست. کنترل تنگه هرمز همیشه دست ایرانیان بوده و هست. در دو سده نخست هجری که اعراب مبنای حکومت اسلامی را آغاز میکنند باز هم ایرانیان بر خلیج فارس و تنگه هرمز حاکم بودهاند. تنگه هرمز برای قرنها شاهراه اصلی تجارت دریایی منطقه به شمار میرفته است. اکنون نیز تنگه هرمز سومین تنگه پرتردد جهان به شمار میرود و یکی از بزرگترین مسیرهای انتقال انرژی در دنیاست.
درگیریها در تنگه هرمز
در طول سالها حکومتهای استعمارگر با حمله به جنوب ایران یا پیشروی در ایران، سعی بر به دست گرفتن کنترل تنگه هرمز داشتهاند. در طول تاریخ ایران در سدههای اخیر، پادشاهان و دولتهای مختلف مانند کریمخان در دوره زندیه، شاه عباس صفوی و پادشاهان پهلوی، درگیریهای بینالمللی زیادی داشتند. در قرنهای ۱۶ و ۱۷ میلادی، تنگه هرمز به میدان رقابت قدرتهای استعماری اروپا تبدیل شد. پرتغالیها در سال ۱۵۰۷ جزیره هرمز را اشغال کردند و با ساخت دژهای نظامی، کنترل این آبراه را در دست گرفتند. این اشغال تا سال ۱۶۲۲ ادامه داشت تا اینکه نیروهای صفوی ایران، با همکاری کمپانی هند شرقی بریتانیا، موفق به بازپسگیری جزیره شدند. این دوره نشاندهنده اهمیت استراتژیک تنگه هرمز برای قدرتهای جهانی بود. در جریان جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰-۱۹۸۸)، این تنگه شاهد تنشهای متعددی بود. اما در نهایت ایران همیشه تسلط خود را روی تنگه هرمز حفظ کرده است.
نامها و ریشهها
تنگه هرمز نام فارسی است. هرمز یا اورمز همان اهورامزداست. در فارسی مزدا را دانای هرمز، اورمزد و هرمزد میگویند. از نگاه ایرانیان باستان هرمزد، ایزد برتر، آفریننده خلقت و سرور عقل است. وقتی به نامها رجوع میکنیم و اصالت نام فارسی را میبینیم، قدمت تنگه هرمز هم مشخص میشود. همچون نام خلیج فارس که از دریای پارس گرفته شدهاست.
به نام خرد و راستی
تاریخ نشان میدهد دست استعمار بعد از سده ۲۰ بر منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز دراز شدهاست. با این حال اختیار تنگه هرمز در هیچ جنگی از دست ایرانیان خارج نشده است. علت هم ریشه و قدمت و مقاومت ایرانیان در این منطقه است که از عهده هر جنگی بر آمدهاند. زیرا نام هرمز همیشه با خرد و راستی پیوند داشتهاست.