همشهری آنلاین- سیده زهرا عباسی: مجموعه فرهنگی – تاریخی سعدآباد، بزرگترین باغ و مجموعۀ تاریخی شهر تهران و مجموعهای ۱۱۰ هکتاری در شمال شهر تهران است؛ جایی در کوهپایههای توچال و در طبیعت سرسبز دربند که در دوره قاجار محل استقرار و سکونت تابستانی و ییلاق شاهان این سلسه بود و پس از کودتای ۱۲۹۹ با الحاق باغهای مختلف به اقامتگاه تابستانی پهلوی اول اختصاص یافت و کاخ و کوشکهایی به مناسبتهای گوناگون در جای جای این پهنه ساخته شد. در دوره پهلوی ۱۸ کاخ کوچک و بزرگ در سعدآباد ساخته شد که همه این مجموعه پس از انقلاب تبدیل به موزه شد.
سعدآباد در مجموع ۱۰۰ بنا دارد که از این تعداد ۱۵ مورد کارکرد موزهای دارند؛ از موزهها ۳ مورد یعنی «کاخ موزه سبز»، «عمارت والی» و «موزه برداران امیدوار» بیشترین آسیب را از نظر سازهای دیدهاند و بقیه موزهها از جمله «کاخ موزه هنرهای زیبا»، «کاخ موزه ملت»، «کاخ موزه استاد فرشچیان»، «کاخ موزه ظروف سلطنتی»، «کاخ موزه پوشاک» و سایر موزهها هم آسیب جدی دیدهاند.
آنطور که مسئولان این مجموعه اعلام کردهاند آسیب به این مجموعه با حدود ۲۰۰ هزار شی تاریخی با آسیب به ۱۵ موزه بزرگ کشور برابری میکند.
کاخ موزه سبز؛ جدا شدن بنا و شیروانی
بیشترین حجم آسیب در میان بناهای مجموعه فرهنگی و هنری سعدآباد به کاخ موزه سبز وارد شده است؛ قدیمیترین کاخ موزه سعدآباد با یک قرن قدمت و مجموعهای بینظیر از هنرهای سنتی ایرانی شامل خاتمکاری، منبت، آینهکاری، حجاری، گچبری و ...
معماری کاخ سبز نیاوران ترکیبی از هنر اروپایی و ایرانی است که در نقش و نگارهای سنگی آن نمایان شده. «کاخ سبز» در گذشته به نام «کاخ سنگی» شناخته میشد که بعد از انقلاب به نام سبز تغییر نام یافت. نمای این کاخ که سال ۱۳۷۶ به ثبت ملی رسید از سنگ معدن خمسه زنجان است و جالب اینکه برای منحصر ماندن بنای این کاخ معدن خمسه بعد از استخراج تخریب شد.
برای جلوگیری از آسیب دیدن سنگها براثر گرما و سرما از ملات با ترکیب سرب استفاده شده است. پی ساختمان از سنگ با ملات ماسه سنگ و دیوارهای خارجی آجری و بسیار قطور و پوشش سقف هم از چوب به صورت تیر پوش است که با شیروانی به وزن ۱۰ تن پوشانده شده. معمار بنا میرزا جعفر خان معمارباشی است.
آسیبی که به این کاخ موزه وارد شده است به دلیل شرایط امنیتی و حفاظتی چندان قابل تصویر نیست. ورود به داخل بنا امکانپذیر نیست، اما گفته میشود بلایی که بمبهای سنگرشکن به این ساختمان وارد کردهاند در حد تکان بسیار شدید بوده است و حتی بنا و شیروانی بنا با وجود وزن بالا جابهجا شدهاند.
همچنین ترکهای عمیق روی دیوارها، ریزش بخشی از سقف، آسیب به تزئینات داخلی و خارجی ساختمان شامل گچبریها، آینهکاریها، لوسترها و تزئینات چوبی، کنده شدن درها و پنجرهها و آسیب شدید به شیروانی از آسیبهایی است که موج انفجار به این کاخ وارد کرده.
عمارت والی؛ ترکهای عمیق در کهنترین بخش سعدآباد
عمارت والی در اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم محل زندگی استاندار وقت تهران بوده است. قدمت این عمارت هم که قدمت آن به دوره قاجار میرسد ترکیبی از هنر ایرانی –اسلامی با نشانههایی از معماری اروپایی است. این عمارت که در فهرست آثار ملی ثبت شده است هم در حال حاضر شرایط خوبی ندارد؛ ریزش بخشی از سقف، شکستن شیشهها، ترکهای عمیق روی دیوار، کنده شدن درها و پنجرهها، آسیب به شیروانی و ریختن گچبریها بخشی از آسیبهای این عمارت است.
موزه برادران امیدوار؛ تنها موزه جهانگردی ایران
موزه برادران امیدوار را به عنوان تنها موزه جهانگردی در ایران و کلکسیون بینظیر فرهنگ بشری میشناسند. بنایی به جا مانده از دوره قاجار با ۴ اتاق با نمای آجری قرمز رنگ و گچ بری زیبا که کالسکهخانه و استراحتگاه سورچیها بوده است.
ساختمان موزه امیدوار پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۸۱ شمسی مرمت و بازسازی و در پنجم مهر ماه ۱۳۸۲ در هفته جهانگردی با تلاش سازمان میراث فرهنگی وقت به نام اولین جهانگردان ایرانی افتتاح شد.
در این بنا هم شکستن شیشه در و پنجرهها، آسیب به دیوارها با ایجاد ترکهای عمیق و ریزش بخشی از دیوارها، آسیب به سقف با ایجاد ترکهای عمیق و ریزش، آسیب به تزئینات و داخلی و خارجی ساختمان، کنده شدن در و پنجرهها و آسیب به شیروانی بعد از انفجار به وجود آمده است.
کاخموزه ملت تهران؛ پربازدیدترین مجموعه سعدآباد
کاخ موزه ملت در سال ۱۳۱۰ به دستور رضاشاه در مدت ۵ سال ساخته و ۳۰ سال بعد در سال ۱۳۴۰ مرمت شد. کاخ ملت اولین ساختمان ایرانی با نمای رومی است که بخشهای متعددی از آن از کاخهایی در کشورهای یونان، فرانسه و آلمان الگوبرداری شدهاند. سنگهای مرمر ساختمان از بهترین معدن ایران در تربتحیدریه به تهران منتقل شدهاند. نقشه کاخموزه ملت (کاخ سفید) توسط مهندس خرسندی، لئون طاووسیان و بوریس روسی تهیه شد و در طی سال ۱۳۱۵-۱۳۱۰ عملیات اجرایی آن انجام شد. همچنین در تزئینات و گچبریهای زیبای کاخ از ذوق هنری صنعتگران و هنرمندان ایرانی همچون عبدالکریم شیخان، رضا ملائکه، حسین کاشی و غلامرضا پهلوان استفاده شده است.
در این بنا هم شیشه در و پنجرهها شکسته شده و شیروانی آسیب دیده و ارسی تاریخی آن هم کنده شده است.
موزه پوشاک سلطنتی، موزه ظروف سلطنتی هم از آسیبها در امان نماندهاند و سایر موزهها هم آسیبهایی چون شکستن شیشه، ریزش بخشی از سقف، کنده شدن پنجرهها، و آسیبهای سازهای مشاهده میشود.
زمان بازگشایی سعدآباد مشخص نیست
مجموعه فرهنگی و هنری سعدآباد به دلیل این آسیبها در حال حاضر بسته است تا کارشناسان سازه بناها را از نظر ایمنی بررسی کنند و ایمنسازی و مرمت صورت گیرد که مشخص نیست این فرآیند چه زمانی آغاز شود و چه زمانی به پایان برسد.
این در حالی است که کاخ موزه سعدآباد از زمان جنگ ۱۲ روزه در خرداد ماه بسته بود و با تصمیم وزرات میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی قرار بود محوطه آن به روی گردشگران باز شود.
آنطور که محسن میر، مدیر کاخ موزه سعدآباد به همشهری گفته بود در مدت بسته بودن سعدآباد، اموال تاریخی کاخ موزه ساماندهی و بعد از آن نیز ۱۵۰ هزار کاخ موزه سعدآباد در سامانه جام میراث ثبت شد. مرمت برخی از آثار تاریخی که به دلیل نگهداری در زیرزمین کاخها دچار رطوبت شدهبودند نیز در مدت تعطیلی موزه انجام شده است.