همشهریآنلاین – مجیدجباری: زمین زیر پای اصفهان آرام و بیصدا خالی میشود. بیش از دو میلیون و ۸۰۰ هزار نفر در اصفهان و شهرهای اطراف، روی زمینهایی زندگی میکنند که به طور مستقیم در پهنههای پرخطر فرونشست قرار دارد. این پدیده که از آن به عنوان زلزله خاموش یاد میشود به گفته کارشناسان، امروز به مهم ترین تهدید برای خانههای مردم، زیرساختهای حیاتی شهر مثل راهآهن، خطوط انتقال نیرو و حتی آثار تاریخی چند صد ساله این کلانشهر تبدیل شده است.
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت: فرونشست زمین در اصفهان به چند دلیل، مهمترین چالش توسعه پایدارشهر اصفهان و سکونتگاههای اطراف آن به شمار میرود.
دکترعلی بیتاللهی در گفتوگو با همشهریآنلاین اضافه کرد: پدیده فرونشست زمین یک مخاطره گسترده است و کاهش خطر پذیری آن نگاه ملی و فراتر از مرزهای استانی و شهری را می طلبد و نمیتوان این موضوع را صرفا در سطح محلی مدیریت کرد.
زمین خالی زیر پای ۲.۸ میلیون نفر
او با بیان اینکه نقشههای فرونشست زمین در محدوده اصفهان نشان می دهد که فقط در محدوده شهر اصفهان و اطراف آن، ۶۰ آبادی با جمعیتی حدود ۷۵ هزار نفر به طور مستقیم تحت تاثیر فرونشست قرار دارند، تاکید کرد: در پهنه فرونشستی اصفهان - برخوار، ۲۲ شهر با جمعیتی بیش از ۲ میلیون و ۷۶۶ هزار نفر ساکن هستند. به عبارت دیگر، بیش از ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر تنها در همین محدوده، به طور مستقیم در پهنههای در معرض خطر فرونشست زمین زندگی میکنند.
این عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تاکید بر اینکه اهمیت این محدوده فقط به جمعیت آن محدود نمیشود، گفت: بخش عمدهای از آثار تاریخی و بناهای باستانی کشور در همین پهنه قرار دارد. آثاری ارزشمند که اغلب سازههایی ناپایدار هستند و فرونشست زمین میتواند به آنها آسیبهایی وارد کند که ترمیمشان بسیار دشوار و گاه ناممکن است.
بیتاللهی ادامه داد: علاوه بر این، تمرکز قابل توجهی از مراکز صنعتی در این محدوده وجود دارد. گستردگی سامانههای حملونقل ریلی، جادهای و هوایی، شریانهای حیاتی مانند خطوط نفت و گاز، مجتمعهای پتروشیمی، کشاورزی و شیمیایی و بسیاری دیگر از تأسیسات مهم ملی، اهمیت توجه ویژه به خطر فرونشست زمین در برنام هریزیهای توسعهای اصفهان را دوچندان میکند.
او تصریج کرد: پدیده فرونشست زمین در دهههای اخیر مشکلات متعددی را برای زمینهای کشاورزی، مناطق مسکونی، جادهها و کانالهای آبرسانی در دشتهای مختلف استان اصفهان ایجاد کرده است. در کنار محدوده شهر اصفهان، دشت مهیار جنوبی که در حدود ۵۰ کیلومتری جنوبشرق اصفهان قرار دارد، یکی از مهمترین مناطق فرونشستی استان است.
افزایش سرسام آور برداشت آب
این کارشناس زمین شناسی ادامه داد: در سالهای اخیر، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی در دشت مهیار رشد چشمگیری داشته است. بر اساس آمار موجود، بیشترین برداشت آب در این دشت مربوط به بخش کشاورزی است و میزان برداشت از ۵۸.۸ میلیون مترمکعب از ۲۱۷ حلقه چاه در سال ۱۳۶۹ به ۸۵.۵ میلیون مترمکعب از ۴۴۶ حلقه چاه در سال ۱۳۸۸ رسیده و این روند تا چند سال گذشته همچنان افزایشی بوده است.
بیتاللهی به پیامدهای برداشت بی رویه از منابع زیرزمینی اشاره کرد و گفت: پیامد این افت شدید سطح آب زیرزمینی، بروز فرونشست زمین و ایجاد ترکها و شکافهای متعدد در بخشهایی از دشت مهیار بوده است و افت سطح ایستابی و افزایش تنش موثر، دلیل اصلی فرونشست در این دشت به حساب میآید.
در همین زمینه بخوانید:
زمین خالی زیر پای ۴۰ میلیون ایرانی | ۸۰۰ شهر روی پهنههای فرونشست قرار دارند | بحرانی ترین شهرهای ایران
هشدار فرونشست در ۳۵۹ دشت کشور | فرونشست به خانه و خیابانها در کلانشهرها رسیده است
شکاف های هولناک زمین در نقش رستم | تصاویر
او دشت مهیار را نمونه کلاسیک و آموزشی در مطالعات فرونشست زمین توصیف کرد و افزود: در مرز کوه و دشت، به ویژه در ارتفاعات کلاه قاضی و حاشیههای دشت مهیار، آثار فرونشست به وضوح دیده میشود. دامنه کوه نشس
نمیکند، اما آبرفتهای دشت نرخ فرونشست بالایی دارند و همین اختلاف رفتار، باعث ایجاد تنش برشی و گسیختگی خاک در مرز کوه و دشت میشود.
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به اینکه فرونشست زمین تنها به دشت مهیار محدود نیست، گفت: در دشتهای برخوار، نجفآباد، مبارکه، سگزی و در مجموع ۱۲ دشت استان اصفهان که به حد بحرانی فرونشست رسیدهاند، آثار آن کاملا دیده میشود.
زیرساختهای حیاتی روی لبه فرونشست
بیتاللهی به نتایج یک مطالعه جدید گفت: بر اساس این کار پژوهشی، نرخ فرونشست زمین در دشت مهیار به صورت هالهای در یک زون به حدود ۷.۵ سانتیمتر در سال میرسد و در سایر نقاط کمتر است. با این حال، آنچه اهمیت بیشتری دارد، گرادیان تجمعی فرونشست در بازه ۲۰ ساله است که انطباق قابل توجهی با شکافهای فرونشستی حاشیه دشت دارد.
او ادامه میدهد: شکافهای فرونشستی در این منطقه از نوع شکافهای گرادیانی هستند که هم جابهجایی قائم و هم افقی دارند. طول شکافهای شناساییشده در دشت مهیار به حدود ۱۵ کیلومتر میرسد و این موارد دشت مهیار را به یکی از نمونههای کلاسیک فرونشست زمین در جهان تبدیل کرده است.
این کارشناس هشدار داد: عبور زیرساختهای حیاتی از محدوده مهیار، حساسیت موضوع را افزایش داده است. در این منطقه، خط انتقال نیرو و راهآهن اصفهان - شیراز عبور میکند و آثار فرونشستی زیرساختهای این مسیرها را به طور جدی در معرض خطر قرار داده است.
بیت اللهی در جمع بندی سخنانش در گفتوگو با همشهریآنلاین تاکید کرد: فرونشست زمین، تهدیدی خاموش اما فراگیر است که از کشاورزی و سکونتگاهها تا آثار تاریخی و زیرساختهای ملی را دربر گرفته است. مهار این مخاطره بدون تغییر الگوی برداشت آب زیرزمینی و بدون برنامهای جامع با نگاه ملی ممکن نیست. اصفهان، با تاریخ چند صدساله خود امروز نیازمند تصمیماتی است که زمین زیر پایش را حفظ کند، قبل از آنکه فرونشست، هزینه ای جبرانناپذیر بر این شهرتحمیل کند.