خورشید خانم کیست؟ 

همشهری آنلاین-محسن مهدیان: قصه‌های خورشید خانم سال‌های سال همراه شبانه بچه‌های تهران بوده است. خورشید خانم حتی در ضرب‌المثل‌ها و ادبیات کوچه و محل هم جایگاه ویژه‌ای دارد. تصویرسازی از چهره‌های زنانه شرقی، همراه با زیبایی و لطافت و در عین حال معصومیت و حجب و حیای ایرانی، معمولاً چیزی است شبیه خورشید خانم. به همین جهت چشم مشکی و ابروهای خورشید خانمی معروف است. اما خورشید خانم کیست؟ 

  قصه‌های خواندنی تهران را اینجا دنبال کنید

سبک نقاشی در فرهنگ سنتی ما فاصله عمیقی با مدل‌های اروپایی و غربی داشته و دارد. هیچ‌گاه بزرگان هنرمند ما برهنگی زن و تصاویر هوس‌آلود را تصویر نکردند، حتی در تصاویر عاشقانه. این در حالی است که داستان‌های عاشقانه ایرانی سابقه‌ای کم‌نظیر نسبت به دیگر تمدن‌ها دارد. 

خورشید خانم از خاندان غفاری‌ها در دوران قاجار است که به جهت زیبایی، مدل نقاشی صنیع‌الملک قرار می‌گیرد. خورشید خانم که به حاجی عمه نیز شهرت داشت از نزدیکان صنیع‌الملک بود و با او نسبت خانوادگی داشت و به همین دلیل مدت‌ها مدل نقاشی وی شد. 

در باره خورشید خانم البته یک نقل تاریخی نیز وجود دارد. وی نخستین زن کارآفرین ایرانی است که مقابل کالای خارجی ایستاد و به شدت مورد توجه امیرکبیر قرار گرفت. نقل است حدود سال ۱۲۳۰ امیرکبیر تصمیم گرفت برای درمان اقتصاد بیمار و جبران خالی شدن خزانه مملکتی به حمایت از صنایع داخلی و منع ورود بعضی اجناس خارجی بپردازد. امیرکبیر برای جلوگیری از آنچه وی «فرار شمش‌های طلا» نامیده بود، دستور داد از ورود بعضی اجناس از جمله لباس نظامیان، که تا آن زمان از عثمانی و اتریش وارد می‌شد، جلوگیری کنند. وی در عوض از هنرمندان و صنعتگران ایرانی دعوت کرد تا با همت خود اجناس مورد نیاز را در داخل کشور تولید کنند. یکی از کسانی که به این دعوت پاسخ داد «خورشید خانم» بود. 

خورشید خانم در کارگاه کوچک خیاطی‌اش نمونه‌ای از زری‌دوزی لباس نظامیان را تهیه و نزد امیرکبیر برد. امیرکبیر با دیدن کیفیت بالای آن انحصار تولید لباس نظامیان را برای مدت پنج سال به خورشید خانم داد. متن این خبر در روزنامه وقایع‌الاتفاقیه آن زمان بدین قرار است: «ضعیفه تهرانی زردوزی دوره ملبوس صاحب‌منصب نظامی را به قاعده روم دوخته و در کمال خوبی به عمل آورد که در این هفته به نظر اولیای دولت علیّه رساند. به‌طوریست که مطلقاً با کار اسلامبولی امتیاز داده نمی‌شود. اولیای دولت علیّه حکومت فرمودند که شاگرد بسیار نگاه دارد و تا پنج سال احدی در عمل او شراکت ننماید». 

البته یک خورشید خانم هم در عهد ناصری داریم که کاتب قرآن بوده است. اما در اینکه این سه خورشید خانم هرسه یکی باشند، ابهام وجود دارد. 

در هر صورت هرچه هست در فرهنگ ما تنها نام نیک است که می‌ماند. 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

*منتشر شده در همشهری محله منطقه ۲۰ در تاریخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۹