ساباط وسيلهاي در تقابل با وزش بادهاي موسمي نيز هست. معمولا پشت بام ساباطها مورد استفاده واحدهاي همجوار قرار ميگيرد كه در برخي از آنها به صورت اتاقي مشرف به كوچه جلوهگر ميشود.
در برخي از كوچههاي بن بست ساباط اجرا ميشود كه در قسمت ورودي آن دري محكم تعبيه ميشده است. اين گونه از فضاها "دربند" ناميده ميشود كه در مجموع در افزايش امنيت ساكنان كوچه مناسب بوده است.
نحوه استقرار ساباطها به گونهاي است كه انسان پياده در مسير حركت خود در يك توالي مناسب در فضاي سايه قرار ميگيرد. در خيلي از ساباطها ورودي چند خانه مجتمع شده است كه از نظر افزايش حس همسايگي و همبستگي محلهاي حائز اهميت است.
اين واژه تقريباً به همه زبانهاى خاورى و باخترى و آرامى و ايرانى و فرنگى و تازى به كار ميرود و در زبانهاى ايرانى و منجمله فارسى ريشه کهن دارد. بسيارى از واژهها چون رباط و کاربات و خرابات نيز جز اينها بوده و در كل بهجاى واژه آسايشگاه و استراحتگاه امروزي بهکار مىرفته است.
يكي از ويژگيهاي بارز شهرسازي محلههاي قديم يزد، كوچهها و گذرهاي سرپوشيده آن هستندكه به آنها ساباط گفته ميشود. هدف از طراحي و اجراي ساباط اين است كه انسان گرمازده كوير را دمي در زير سايه خود، از تابش خورشيد در امان نگهدارد.
ساباطها (سابات) از ویژگیهای مهرازی (معماری) زیستبومهای گرمسیر و کویری هستند و در استانهایی مانند یزد، کرمان، اصفهان و خوزستان یافت میشوند.
این سازه به شوند نیمه پوشیده بودن در تابستان به پدید آمدن کوران هوا میانجامد که هوای درون سابات رااز بیرون آن خنکتر میکند. همین نیمه پوشیده بودن در زمستان به گرمتر شدن هوای درون سابات از بیرون آن میانجامد. ساباتها همچنین مایه یکپارچگی و استواری خانههای کنارشان هستند و به آنها در پایداری در برابر نیروهای پدید آمده از فشار سازه کمک میکنند.
دكتر «محمدكريم پيرنيا» در مورد اينكه ساباط از كجا آمده و داراي چه معنا و مفهومي است در كتاب «آشنايي با معماري اسلامي ايران» آورده است: به طور كلي ساباط در زبان فارسي داراي ريشهاي كهن است. جزء اول آن «سا» به معناي آسايش و جزء دوم آن «باط» نمودار ساختمان، آبادي و عمارت است.
ساباطها 2 گونه هستند:
نخست از لحاظ سقف ساباطها و دوم از نظر نوع كاربريهايي كه احتمالاً بالاي سقف ساباط وجود داشته است.
- انواع سقف ساباطها:
ساباطهايي با سقف مسطح كه از تيرهاي چوبي و حصير براي نگهداري وزن سقف استفاده ميشده و دو ديواري كه در امتداد كوچه بودند نقش ديوارهاي حمال يا باربر را ايفا ميكردند.
ساباط هايي كه داراي طاق هستند. اين ساباط ها با توجه به مسائل استاتيكي به خوبي مي توانستند وزن سقف را هرچه هم سنگين بود به ستون ها، ديوارها و سپس به زمين منتقل نمايند. روش آجرچيني اين سقفها اغلب به صورت رومي انجام ميشده است.
- انواع كاربري ساباطها:
ساباطهايي كه روي سقفشان كاربري مسكوني داشتهاند و معمولاً اتاق با يك يا دو در بازشو و داراي چشم اندازي مناسب به كوچه بوده است.
ساباطهايي كه تنها بار سقف خود را تحمل مينمودند و احتمالاً مسيري بودهاند كه خانههاي دوطرف كوچه را به هم پيوند ميدادهاند.
- كاركردهاي ساباطها:
يكي از كاركردهاي اصلي ساباط هديه كردن سايه و فضايي خنك به عابراني است كه پس از عبور از كوچه هاي طولاني، آن هم در گرماي آزار دهنده و طاقت فرساي جنوب به آن پناه آوردهاند. درجه حرارت فضاي زير ساباط چه در تابستان و چه در زمستان هميشه مطلوب است.
به گونه اي كه در تابستان اختلاف دماي درون و بيرون ساباط سبب ايجاد كوران هوا شده و همين امر موجب خنكتر شدن هواي درون ساباط نسبت به بيرون آن مي شود. ولي در زمستان به دليل محصور تر بودن فضاي درون ساباط نسبت به بيرون، هواي داخل گرمتر از محيط خارج آن است.
يكي ديگر از مهم ترين كاركردهاي ساباطها ايجاد يكپارچگي و استحكام در خانههاي مجاور آن است. به گونهاي كه اين عنصر به ساختمان در تحمل نيروهاي وارد بر آن كمك مي كند. در بسياري از موارد ديده شده كه با تخريب يك ساباط چند خانه مجاور آن نيز دچار رانش شده و حتي تخريب شدهاند.
علاوه بر كاركردهاي فيزيكي، ساباطها كاركردهاي ديگري هم دارد كه به مراتب از نوع اول با اهميتتر محسوب مي شوند و آن كاركردهاي فرهنگي و اجتماعي آن است.
پيوستگي و يكپارچگي كه ساباطها در خانههاي يك محله ايجاد ميكردند موجب ايجاد همدلي در بين ساكنين آن محله ميشد. در گذشته ساباط محلي براي تجمع ساكنين محله به شمار ميآمد و همين تجمعات سبب آگاهي افراد محله از احوالات هم و پي بردن به مشكلات يكديگر و درنتيجه حل گرفتاري ها به كمك همديگر ميشد.
هنگامي كه از زير يك ساباط عبور ميكنيم ايجاد سايهاي كه ناگهان بوجود ميآيد سبب ميشود ناخودآگاه سر خود را خم كنيم و اين يعني گذشتن از منيّت و از بين رفتن غرور.