همشهری آنلاین: پروانه با بازی زارعی زنی متدین است که در زندگی مشترکش با مجتبی، نقش تصمیمگیرنده و هدایتکننده را برعهده دارد. زارعی برای جان بخشیدن به چنین شخصیتی با چالش مهمی روبهرو بوده است؛ اینکه اقتدار پروانه را به نمایش بگذارد، بیآنکه او به تصویری اغراقشده از زنی سختگیر تبدیل شود. از سوی دیگر، فاصلهای که میان پروانه و همسرش شکل گرفته، موقعیت این زن را پیچیدهتر کرده است. مجتبی در دنیای واقعی با زندگی یکنواختی دستوپنجه نرم میکند و در خوابهایش به جهانی متفاوت پناه میبرد. در چنین موقعیتی، پروانه تنها همسر یک مرد سرخورده نیست؛ او بخشی از واقعیتی است که مجتبی میخواهد از آن فاصله بگیرد. همین جایگاه، بازی زارعی را به یکی از عناصر مهم روایت تبدیل میکند.
اقتدار بیهیاهو
مهمترین ویژگی پروانه، موقعیتی است که در مناسبات خانوادگی برای خودش ساخته است. او برخلاف تصویر متعارف زنانی که در برابر تصمیمهای همسرشان منفعل هستند، اختیار بخش مهمی از زندگی مشترک را در دست دارد. چالش مریلا زارعی در چنین نقشی، نشان دادن این برتری بدون توسل به رفتارهای نمایشی است. اقتدار پروانه بیش از آنکه به زورگویی آشکار وابسته باشد، از جایگاهی میآید که در طول زندگی مشترک تثبیت شده است. برای همین هم بازی زارعی باید بر نوع برخورد با مجتبی و اطمینانی که پروانه به درستی تصمیمهایش دارد، استوار باشد. نکته قابل توجه این است که چنین شخصیتی لزوماً خودش را فردی سلطهجو نمیداند. چهبسا تصور میکند مسئولیت حفظ زندگی را برعهده دارد. همین فاصله میان نیت شخصیت و تأثیر رفتارش بر دیگران، ظرفیت اصلی این نقش را شکل میدهد.
در مقام قدرت
مذهبی بودن پروانه فقط یکی از ویژگیهای فردی او نیست؛ این اعتقادات در شیوه اداره زندگی مشترکش هم نقش تعیینکنندهای دارند. پروانه زنی است که به درستی باورها و تصمیمهایش اطمینان دارد و همین اطمینان، به او قدرت بیشتری در مواجهه با مجتبی میدهد. مریلا زارعی در ایفای این نقش با موقعیت حساسی روبهروست. او باید زنی را به تصویر بکشد که میان اعتقادات شخصی و خواستههای همسرش مرز روشنی قائل نیست. در چنین شرایطی، مخالفت پروانه با مجتبی لزوماً از سر لجاجت نیست؛ او تصور میکند مسیر درست را بهتر میشناسد. این ویژگی میتواند رفتارهای کنترلگرانه پروانه را از یک سختگیری ساده فراتر ببرد. نکته مهم در بازی زارعی، انتقال همین احساس حقبهجانبی است؛ ویژگیای که میتواند بدون پرخاشگری هم در رفتار یک شخصیت دیده شود.
زندگی در فاصلهها
رابطه پروانه و مجتبی از شور و صمیمیت گذشته فاصله گرفته و همین موضوع، بستر مهمی برای بررسی بازی مریلا زارعی فراهم کرده است. در چنین رابطهای، مسئله اصلی فقط اختلافنظر یا تفاوت سلیقه نیست. دو نفر ممکن است سالها کنار یکدیگر زندگی کنند، اما بهتدریج توانایی درک خواستههای هم را از دست بدهند. برای بازیگری که نقش پروانه را برعهده دارد، نشان دادن این فاصله به اندازه نمایش اقتدار اهمیت پیدا میکند. شخصیت نباید در تمام موقعیتها با یک لحن و یک واکنش ظاهر شود. زندگی مشترک مجموعهای از عادتها، توقعات و دلخوریهاییاست که الزاماً به زبان نمیآیند. ظرفیت بازی زارعی نیز در همین لایههای پنهان قرار دارد. پروانه از نگاه خودش ممکن است چیزی کم نگذاشته باشد، درحالیکه مجتبی به دنبال چیزی میگردد که دیگر در زندگی مشترکشان پیدا نمیکند.
دو بازی، دو موقعیت
همبازی شدن دوباره مریلا زارعی و رضا عطاران، یکی از ویژگیهای قابل توجه «خواب» است. اینبار اما مناسبات دو شخصیت، بستری متفاوت برای بازی آنها فراهم کرده است. عطاران نقش مردی را برعهده دارد که از یکنواختی زندگی به ستوه آمده و در خوابهایش به دنبال تجربهای تازه میگردد. در مقابل، زارعی نقش زنی را بازی میکند که به نظم و چارچوب زندگی موجود پایبند است. جذابیت بالقوه این تقابل در تفاوت واکنشهای دو شخصیت قرار دارد. مجتبی از موقعیتی که در آن گرفتار شده فاصله میگیرد، اما پروانه همچنان به همان موقعیت تعلق دارد. این تفاوت به بازی دو بازیگر امکان میدهد تا بدون نیاز به درگیریهای پیدرپی، شکاف میان زن و شوهر را نشان دهند. اهمیت بازی زارعی نیز به این است که پروانه را به مانعی یکبعدی در مسیر خواستههای مجتبی تبدیل نکند.
زنی در برابر یک رؤیا
حضور آهو در خوابهای مجتبی، موقعیت پروانه را از یک شخصیت خانوادگی معمولی فراتر میبرد. آهو با بازی هدی زینالعابدین، به بخشی از جهان رؤیایی مردی تبدیل میشود که از زندگی واقعیاش رضایت ندارد. در این میان، پروانه نماینده زندگیای است که مجتبی هر روز با آن روبهرو میشود. نکته مهم این است که این دو زن الزاماً در موقعیتی برابر قرار ندارند. یکی در جهان واقعی با مسئولیتها و مناسبات زندگی مشترک حضور دارد و دیگری در فضایی شکل گرفته که محدودیتهای واقعیت را ندارد. از این منظر، بازی زارعی با دشواری خاصی روبهروست. پروانه باید آنقدر هویت مستقل داشته باشد که تماشاگر او را صرفاً نقطه مقابل آهو نبیند. ارزش این شخصیت زمانی بیشتر میشود که بتوان زندگی و خواستههایش را مستقل از نارضایتی مجتبی هم بررسی کرد.
فراتر از یک زن سختگیر
بزرگترین خطر در ایفای نقش پروانه، محدود شدن شخصیت به تصویر زنی متدین و سختگیر است. چنین برداشتی شاید برای پیش بردن داستان کافی باشد، اما ظرفیت چندانی براییک بازی متفاوت فراهم نمیکند. مریلا زارعی در کارنامهاش بارها نشان داده که به شخصیتهای مقتدر و صاحب اراده علاقه دارد. بااینحال، تفاوت پروانه با بسیاری از آن نقشها در جنس مناسبات خانوادگی و جایگاه او در روایت است. اینجا با زنی روبهرو هستیم که قرار نیست محور اصلی داستان باشد، اما حضورش در شکلگیری بحران شخصیت اصلی اهمیت دارد. مسئله اساسی در ارزیابی بازی زارعی این است که چه اندازه توانسته از محدوده تعریفشده در فیلمنامه فراتر برود و به پروانه فردیت ببخشد. اگر این شخصیت فقط از نگاه مجتبی تعریف شود، بخش مهمی از ظرفیتش از دست میرود. پروانه زمانی شخصیت کاملتری میشود که تماشاگر بتواند او را جدا از رؤیاهای همسرش هم بشناسد.