عملکرد عراق و برخی جریان‌های سیاسی و امنیتی آن نیازمند بررسی جدی‌تری است؛ چراکه هرگونه تغییر در موازنه قدرت داخلی یا افزایش نفوذ جریان‌های همسو با سیاست‌های فشار علیه ایران می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای عراق به همراه داشته باشد.

به گزارش هشمهری آنلاین، فرهیختگان نوشت: تحولات سیاسی و امنیتی عراق در شرایط کنونی، یکی از موضوعات مهمی است که باید با حساسیت بیشتری موردتوجه قرار گیرد؛ به‌ویژه مجموعه اقداماتی که از سوی الزیدی و برخی جریان‌های نزدیک به چهارچوب هماهنگی دنبال می‌شود و همچنین حواشی مربوط به استاندار بابل، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا پروژه‌ای هدفمند برای ایجاد تنش، فضاسازی سیاسی و برهم‌زدن معادلات داخلی عراق در حال شکل‌گیری است؟ اهمیت این تحولات صرفاً به رقابت‌های سیاسی و اختلافات درون‌عراقی محدود نمی‌شود، بلکه باید آن را در چهارچوب تحولات منطقه‌ای و احتمال تشدید تقابل نظامی علیه ایران نیز بررسی کرد.

عراق به دلیل ساختار سیاسی پیچیده، اختلافات میان جریان‌های داخلی، وضعیت مناطق کردنشین و حضور بازیگران مختلف منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، از ظرفیت قابل‌توجهی برای بروز آشوب و بی‌ثباتی برخوردار است؛ شرایطی که در صورت مدیریت‌نشدن می‌تواند این کشور را به یکی از مسیرهای اعمال فشار امنیتی و نظامی بر ایران تبدیل کند. در این میان، نقش دولت عراق در کنترل حریم هوایی، مدیریت مرزها و جلوگیری از بهره‌برداری بازیگران خارجی از جغرافیای این کشور اهمیت ویژه‌ای دارد. برای درک بهتر این موضوع می‌توان به تجربه جبهه شرقی ایران و نقش موضع افغانستان در محدودشدن امکان استفاده آمریکا از مسیرهای منتهی به مشهد اشاره کرد؛ تجربه‌ای که نشان می‌دهد نوع مواجهه دولت‌های همسایه با یک درگیری نظامی، تا چه اندازه می‌تواند در گسترش یا محدودشدن دامنه تهدیدات مؤثر باشد.

از این منظر، عملکرد عراق و برخی جریان‌های سیاسی و امنیتی آن نیازمند بررسی جدی‌تری است؛ چراکه هرگونه تغییر در موازنه قدرت داخلی یا افزایش نفوذ جریان‌های همسو با سیاست‌های فشار علیه ایران می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای عراق به همراه داشته باشد. بااین‌حال، نکته اساسی این است که بخش مهمی از این تهدیدها و چالش‌ها، ریشه در مناسبات درونی عراق دارد و لزوماً حل‌وفصل آن‌ها به تحولات بیرونی وابسته نیست. شناخت دقیق بازیگران، مدیریت اختلافات داخلی و استفاده از ظرفیت جریان‌های سیاسی و اجتماعی عراق می‌تواند از تبدیل شدن این کشور به بستری برای تشدید فشارهای منطقه‌ای علیه ایران جلوگیری کند. در همین راستا، «فرهیختگان» در گفت‌وگو با محدثه رضایی، کارشناس مسائل عراق به بررسی ابعاد تحولات اخیر این کشور، پرداخته است.

آیا تحرکات اخیر الزیدی و بخشی از چهارچوب هماهنگی، عراق را به سمت آشوب و بی‌ثباتی می‌برد؟

تا چند روز پیش، بحث‌های زیادی درباره احتمال گسترش آشوب و بی‌ثباتی در عراق و حتی بروز شکاف و ازهم‌پاشیدگی چهارچوب هماهنگی شیعیان مطرح بود. این نگرانی‌ها به‌ویژه با شکل‌گیری چالش جدید در منطقه جرف‌الصخر افزایش یافت. بااین‌حال، تحولات امروز و توافقاتی که با میانجی‌گری رهبران چهارچوب هماهنگی صورت گرفت، نشان داد این مسئله فعلاً مدیریت شده است. سفر سردار اسماعیل قاآنی به عراق نیز در کنار رایزنی‌های انجام‌شده، در روند دستیابی به توافقات اخیر نقش داشته و در نهایت، موضوع به‌صورت موقت حل‌وفصل شده است.


در جریان این تحولات، نیروهای مختلف نظامی و امنیتی عراق، از جمله پلیس فدرال، پلیس انرژی که مسئولیت حفاظت از خطوط لوله نفت و تأمین امنیت تأسیسات مرتبط در منطقه را بر عهده دارد، نیروهای دستگاه مبارزه با تروریسم و ارتش عراق حضور داشته‌اند، همچنین برخی گروه‌های مقاومت، از جمله نیروهای تیپ ۷۲ که کتائب حزب‌الله بخشی از آن محسوب می‌شود، در منطقه جرف‌الصخر مستقرند.


در این میان، میانجی‌گری و نقش‌آفرینی برخی شخصیت‌های تأثیرگذار، از جمله فالح الفیاض، رئیس سازمان حشدالشعبی، ابوفدک و هادی العامری، در کاهش تنش‌ها و حل اختلافات میان دولت عراق و کتائب حزب‌الله مؤثر بوده است. مجموعه این تلاش‌ها توانسته در شرایط کنونی از تشدید بحران جلوگیری کند و زمینه دستیابی به توافقی موقت را فراهم سازد؛ بنابراین هرچند نمی‌توان این چالش را به طور کامل پایان‌یافته دانست، اما با توجه به توافقات صورت‌گرفته و نقش رهبران چهارچوب هماهنگی در مدیریت اختلافات، فعلاً موضوع جمع شده و از تبدیل آن به بحرانی گسترده‌تر جلوگیری شده است.

ماجرای استاندار بابل تا چه اندازه می‌تواند بخشی از یک پروژه سیاسی و رسانه‌ای برای بحران‌سازی در عراق باشد؟

ماجرای استاندار سابق بابل روایت قابل‌توجهی دارد. علی الترکی در سه مصاحبه به ابعاد مختلف این موضوع پرداخته است. پس از آنکه دولت عراق ادعاهایی را درباره اقدامات کتائب حزب‌الله در منطقه جرف‌الصخر مطرح کرد، وی به همراه جمعی از خبرنگاران و نمایندگان رسانه‌ها در محل حضور یافت و تلاش کرد نشان دهد ادعاها و اسناد مطرح‌شده با واقعیت‌های می‌دانی مطابقت ندارد. او در جریان این بازدید به وجود یک پمپ‌بنزین در منطقه و برخی مسائل مرتبط با آن اشاره کرد. به گفته خودش، تنها نیم ساعت پس از حضور در محل و انجام مصاحبه، فشارهایی از بغداد برای کناره‌گیری او آغاز شد.


نکته قابل‌توجه اینکه الترکی از شخصیت‌های وابسته به جریان عصائب اهل‌الحق، از گروه‌های حاضر در چهارچوب هماهنگی، محسوب می‌شود؛ جریانی که در مسیر فعالیت سیاسی قرار گرفته و از تحویل سلاح به دولت حمایت کرده است. از همین رو، این برداشت شکل گرفت که فشارها برای استعفای وی از سوی بغداد و برخی محافل نزدیک به عصائب اهل‌الحق صورت گرفته است. بر اساس برخی تحلیل‌ها، ازآنجاکه موضوع جرف‌الصخر به مسئله‌ای چالش‌برانگیز تبدیل شده بود، رهبران این جریان تمایلی نداشتند که استاندار وابسته به خود در تقابل مستقیم با دولت قرار گیرد؛ به‌ویژه آنکه عصائب اهل‌الحق نیز در ساختار سیاسی و دولت عراق حضور دارد و نمی‌خواست نیروهای وابسته به آن وارد این مناقشه شوند. در نهایت، علی الترکی از سمت خود کنار رفت و استاندار جدید نیز از همان جریان سیاسی انتخاب شد. البته در این میان، تنش‌ها و اختلافات لفظی میان برخی افراد وابسته به عصائب اهل‌الحق و کتائب حزب‌الله در فضای مجازی نیز مشاهده شده است. علی الترکی در یکی از مصاحبه‌های اخیر خود توضیح داد هنگام بازگشت از منطقه جرف‌الصخر که پس از پیروزی بر تروریست‌های داعش به جرف‌النصر تغییر نام یافت، با فشارها برای استعفا مواجه و در میانه راه وارد یک کتابخانه شد و متن استعفای خود را همان‌جا نوشت.

این اقدام نشان می‌دهد او حاضر شد موقعیت و منافع شخصی خود را کنار بگذارد، اما از موضعی که بر اساس اعتقادات و برداشت خود از واقعیت‌های منطقه اتخاذ کرده بود، عقب‌نشینی نکند. به اعتقاد من، این اتفاق را نمی‌توان نشانه‌ای از بحران‌سازی یا حرکت عراق به سمت بی‌ثباتی دانست. آنچه رخ داد استعفای استاندار سابق بابل در پی فشارهای سیاسی بود، درحالی‌که وی حاضر نشد ادعاهایی را بپذیرد که از نظر او هنوز صحت آن‌ها به طور روشن و مستند اثبات نشده است.

آیا عراق و اقلیم کردستان ممکن است در جنگ احتمالی آینده به مسیری برای فشار نظامی علیه ایران تبدیل شوند؟

اگر روند فشارهای آمریکا بر دولت عراق و استفاده از اهرم‌های مختلف برای تأثیرگذاری بر استقلال و ثبات این کشور ادامه پیدا کند، چنین احتمالی دورازذهن نخواهد بود. این مسئله به‌ویژه زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که فشارها بر گروه‌های مقاومت عراق نیز افزایش یابد. نمونه آن را می‌توان در تحولات اخیر منطقه جرف‌الصخر مشاهده کرد؛ منطقه‌ای که کتائب حزب‌الله، به‌عنوان یکی از سرسخت‌ترین گروه‌های مقاومت عراق و از جریان‌هایی که بیشترین همگرایی را با ایران دارد، در آن حضور داشته است. این گروه در جریان درگیری‌ها و تحولات منطقه‌ای، اقدامات متعددی علیه نیروهای آمریکایی انجام داده و شمار قابل‌توجهی از نیروهای خود را نیز ازدست‌داده است. اگر فشارهای کنونی به خلع سلاح، تضعیف یا انزوای این گروه‌ها منجر شود، پیامدهای آن تنها متوجه جریان مقاومت نخواهد بود. البته تحقق چنین وضعیتی، به‌ویژه درباره کتائب حزب‌الله، جنبش نجباء و دیگر گروه‌هایی که تاکنون در برابر خواسته‌ها و فشارهای آمریکا مقاومت کرده‌اند، با موانع جدی روبه‌رو است. در بررسی این موضوع باید از منظر منافع ملی عراق نیز به مسئله نگاه کرد. حضور این گروه‌ها از یک‌سو در حفظ استقلال و حاکمیت عراق نقش داشته و ازسوی‌دیگر، مانعی در برابر فشارها و زیاده‌خواهی‌های آمریکا برای گرفتن امتیاز از دولت این کشور بوده است؛ فشارهایی که گاهی با توسل به‌زور و ایجاد بی‌ثباتی همراه شده‌اند، بنابراین اگر این روند به‌صورت مستمر ادامه یابد و دولت عراق در برابر خواسته‌های آمریکا عقب‌نشینی کند و هم‌زمان سیاست تضعیف و منزوی‌سازی گروه‌های مقاومت در داخل کشور دنبال شود، نخستین طرفی که آسیب خواهد دید، خود مردم و حاکمیت عراق خواهند بود.


در چنین شرایطی، اگر جنگ دیگری در منطقه شکل بگیرد، این گروه‌ها دیگر توان و موقعیت گذشته را برای مقابله با اقدامات آمریکا نخواهند داشت. این مسئله به‌ویژه درباره نقض حریم هوایی عراق اهمیت دارد؛ موضوعی که پیش‌تر نیز شاهد آن بوده‌ایم، حتی این احتمال وجود دارد که اقدامات نظامی از حریم هوایی فراتر برود و به نقض حاکمیت سرزمینی عراق از مسیر زمینی نیز کشیده شود. در صورت تضعیف یا کنار گذاشته شدن نیروهایی که تاکنون در برابر چنین اقداماتی ایستادگی کرده‌اند، عملاً مانع مؤثری برای جلوگیری از تعرض آمریکا به حاکمیت عراق باقی نخواهد ماند.


از این منظر، ادامه فشارها بر گروه‌های مقاومت و پذیرش خواسته‌های آمریکا از سوی دولت عراق می‌تواند نه‌تنها استقلال و امنیت این کشور را با چالش جدی مواجه کند، بلکه در صورت وقوع جنگ احتمالی آینده، زمینه استفاده از خاک و حریم هوایی عراق برای اعمال فشار نظامی علیه ایران را نیز فراهم سازد.

چه راهکارهای درون‌عراقی برای مهار بحران و جلوگیری از سوءاستفاده آمریکا و اسرائیل از خاک عراق وجود دارد؟

بهترین راهکار این است که خود عراقی‌ها درباره چالش‌های داخلی کشورشان تصمیم‌گیری کنند و اجازه ندهند فشارهای خارجی مسیر حل‌وفصل اختلافات را تحت‌تأثیر قرار دهد. در موضوع خلع سلاح گروه‌های مقاومت نیز در ابتدا مقرر شده بود کمیته‌ای تشکیل شود و تا ژوئن ۲۰۲۷ فرصت داشته باشد تا از طریق گفت‌وگو میان چهارچوب هماهنگی و گروه‌های مقاومت، راهکاری تدریجی و مرحله‌به‌مرحله برای سامان‌دهی و تعدیل وضعیت تسلیحاتی این گروه‌ها یا هر تصمیم دیگری که مورد توافق طرف‌ها قرار می‌گیرد، تدوین شود. بااین‌حال، افزایش فشارهای خارجی، به‌ویژه از سوی آمریکا و تام باراک، نماینده ترامپ، برای تسریع در روند خلع سلاح گروه‌های مقاومت، شرایط را تغییر داد.


این فشارها تا جایی افزایش یافت که نخست‌وزیر عراق شخصاً وارد موضوع شد و پرونده را از چهارچوب هماهنگی در اختیار گرفت تا روند تصمیم‌گیری را مستقیماً مدیریت کند. این اقدام با شروط و دیدگاه‌های گروه‌های مقاومت همخوانی نداشت و به‌جای کاهش اختلافات، موجب افزایش تنش و تشدید تقابل میان این گروه‌ها و دولت شد. تجربه تحولات اخیر منطقه جرف‌الصخر نیز نشان داد که مذاکره، میانجی‌گری و دستیابی به توافق میان طرف‌های عراقی می‌تواند در مدیریت بحران مؤثر باشد؛ همان رویکردی که توانست تا حدودی از ادامه تنش‌ها در این منطقه جلوگیری کند، بنابراین مناسب‌ترین مسیر برای عبور از چالش‌های کنونی، بازگشت به گفت‌وگوهای داخلی، رعایت توافقات و پرهیز از تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده تحت‌فشار خارجی است.

چنین رویکردی می‌تواند ضمن کاهش اختلافات میان دولت و گروه‌های مقاومت، زمینه حفظ ثبات و حاکمیت ملی عراق را فراهم کند و مانع سوءاستفاده آمریکا و اسرائیل از خاک این کشور برای پیشبرد اهداف نظامی و سیاسی خود شود.

منبع: فرهیختگان