همشهری- پریسا نوری: گره ۳۰ ساله محله شمیراننو بعد از سالها انتظار باز میشود و حالا این محدوده شرق تهران در آستانه تجربه فصل تازهای از نوسازی و توسعه قرار گرفته و یکی از محلههای الگوی پایتخت میشود. قرار است فصل تازهای در توسعه اینجا رقم بخورد. اما پرسش اصلی این است که سهم مردم از این تحولات چقدر است و قرار است شمیراننو چطور استاندارد و یکی از ۲۲ پروژه «محلات الگو» ی شهرداری تهران شود؟ سیدمحمد موسوی، شهردار منطقه۴ در تلویزیون همشهری جزئیات این طرح را بیشتر توضیح داده است.
پایان یک بنبست تاریخی
مدیریت موفق شهری پیش از هر چیز نیازمند هنر اولویتبندی، شناسایی دقیق فرصتها و کشف ظرفیتهای پنهان است. شمیراننو با تمام پتانسیلهای بینظیر جغرافیاییاش از همجواری با جنگلهای سرسبز لویزان و شیان گرفته تا اتصال به شبکه بزرگراهی شهید زینالدین، سالها از یک نگاه توسعهنیافته رنج میبرد. دههها بیتوجهی، این محدوده را به یکی از ضعیفترین و کمبرخوردارترین نقاط منطقه۴ تبدیل کرده بود. عامل اصلی این انجماد شهری، حصاری پنجمتری و طویل متعلق به پایگاه نیروی دریایی ارتش بود که بیش از یک دهه شمیراننو را پشت دیوارهای خود محبوس کرده و کالبد شهری را به بند کشیده بود. تجربههای اخیر اثبات کرد که با اراده آهنین مدیران اجرایی و تعامل بیندستگاهی، هیچ گره کوری در پایتخت لاعلاج نیست؛ حتی اگر پای منافع نظامی، توافقات سنگین مالی و دالانهای پیچدرپیچ حقوقی در میان باشد.
توافق ۳ همتی برای حل یک زخم کهنه
توافق سههزارمیلیارد تومانی میان مدیریت شهری و ارتش جمهوری اسلامی ایران برای جابهجایی اراضی و آزادسازی این گلوگاه، اگرچه رقمی کلان در بودجه محلی منطقه۴ محسوب میشود، اما در مقیاس حلوفصل یک معضل ملی و محلی، بهایی ناچیز در برابر گشایشهای عظیم حاصل از آن است. این توافق فراتر از یک جابهجایی ملکی ساده، مرهمی بر زخمهای ترافیکی، کالبدی، اجتماعی و فرهنگی این خطه بود. کافی است نگاهی به کوچههای یک تا سهمتری قدیمی انداخته شود؛ معابری که عبور خودروهای امدادی، آمبولانس، ماشین آتشنشانی و حتی خدمات شهری و پسماند در آنها یک رؤیای دستنیافتنی بود. این تفرجگاهِ بنبست، بستر مناسبی برای افت کیفیت زندگی، فرسودگی سرمایههای انسانی و تجمع آسیبهای اجتماعی و معتادان متجاهر فراهم کرده بود. با فروریختن این حصار، نهتنها شریانهای تنفسی و ترافیکی منطقه باز میشوند، بلکه رونق اقتصادی و جهش ارزش ملکی، پاداش سالها صبر و تحمل اهالی این منطقه خواهد بود.
اجرای رویکرد عدالتمحور
برنامه کلان کاهش فاصله میان شمال و جنوب پایتخت این بار در منتهیالیه شرقی منطقه۴ خود را نشان داده است. در راستای محرومیتزدایی از شمیراننو، توافق سهجانبهای میان شرکت واحد اتوبوسرانی، شرکت مترو و مدیریت شهری صورت گرفت که براساس آن زمینی به مساحت ۶هزار مترمربع اختصاص یافت تا چرخدندههای احداث ایستگاه خط۹ مترو در ورودی شمیراننو و در جوار محور دلاوران به حرکت درآید. البته این مسیر پر از سنگاندازی بود؛ تحولات و محدودیتهای نظامی و امنیتی، فرماندهیهای خاص و دوری مراکز تصمیمگیری نظامی باعث شده بود که پروسه رایزنیها طولانی و فرساینده شود؛ اما پافشاری مدیریت شهری بر لزوم گرهگشایی از زندگی مردم سرانجام زنجیره دیوانسالاری را پاره کرد و زیرساخت حملونقل انبوه را به قلب این بافت فرسوده تزریق کرد.
جدول زمانی اجرای پروژه
براساس زمانبندی تخریب کامل این دیوار طویل طی ۲ ماه آینده به سرانجام میرسد. به محض پاکسازی نخالهها و آواربرداری، فرایند تعریض معابر و بهسازی شریانها کلید میخورد تا تردد خودروها و اتصال مویرگی معابر حداکثر تا پایان ماه سوم برقرار شود. بااینحال، گشایش نهایی، تعریض بنیادین و اصلاح هندسی کامل محور «نونوار»، یک پروژه ششماهه است که تمامی دستگاههای دستاندرکار موظف به رعایت این جدول زمانی و ارائه گزارش پیشرفت کار به شهروندان هستند.
طرح ۴۸ هکتاری «محله الگو»
بافت فرسوده شمیراننو تنها در بنبست خیابانی خلاصه نمیشود؛ فرسودگی سازهای، ساختوسازهای غیرمجاز، پدیده ناهنجار «بامفروشی» و خانههای ۵۰متری فاقد سند، ایمنی این محله را بهشدت تهدید میکنند. برای جلوگیری از تکرار فاجعه در بحرانهای طبیعی نظیر زلزله، طرحی جامع با تجمیع اراضی متعلق به ۳ نهاد کلیدی (شامل ۱۶هکتار زمین پایانه اتوبوسرانی که بهدلیل استقرار در قلب بافت مسکونی، منشأ آلودگی و ترافیک بود، بههمراه اراضی ارتش و بنیاد مستضعفان) در وسعتی بالغ بر ۴۸هکتار تدوین شد. این طرح پس از بازدیدهای میدانی کمیسیون ماده۵ و تصویب در کارگروه تخصصی، هماکنون در آستانه تصویب نهایی در صحن اصلی کمیسیون ماده۵ قرار دارد. در این طرحِ جامع، تمامی سرانههای هفتگانه شهری شامل فضای سبز، آموزشی، ورزشی، مذهبی، تجاری و خدماتی پیشبینی شده تا «محله الگو» بهعنوان موتور محرک نوسازی کل بافت پیرامونی عمل کند.
کلید به کلید بدون انتفاع تجاری
یکی از نگرانیهای دیرینه ساکنان بافتهای فرسوده در کلانشهرها، سوداگریهای اقتصادی مدیریت شهری و اقشار سرمایهدار است که معمولاً به قیمت آوارگی ساکنان بومی تمام میشود. در این پروژه، رویکرد شهرداری کاملاً برعکس و بر مدار «مردمداری» تنظیم شده است. نهادهای مسئول هیچگونه انتفاع تجاری یا نگاه درآمدزایی از این ۴۸هکتار ندارند. مدل اجرایی بر پایه «کلیدبهکلید» استوار است؛ به این معنا که مالک خانهای ۵۰متری، فرسوده و فاقد سند رسمی، در فرایند نوسازی صاحب آپارتمانی ایمن، نوساز، سنددار و استاندارد با متراژ بالاتر (مثلاً ۶۰ تا ۷۰مترمربع) خواهد شد. ارائه بستههای حمایتی مالی، تخفیفهای حداکثری عوارض و پروانه ساخت، بار سنگین مالی را از دوش شهروندان برمیدارد و اراضی آزادشده نیز مستقیماً صرف ایجاد زیرساختهای عمومی و فضای تنفس شهری خواهد شد.
ترافیک، پیوستهای بزرگراهی و نجات از جزیرهنشینی
گشایش این محدوده فواید فراوان عمرانی و ترافیکی به همراه دارد که در رأس آنها اتصال محور پرتردد دلاوران به بزرگراه امام علی(ع) قرار دارد؛ پروژهای که ۱۲ سال در محاق رکود مانده بود و اکنون با توافقهای جدید با بنیاد مستضعفان و ارتش، دوباره جان گرفته است. این اتصال استراتژیک، محلههای اوقاف و کوهک را از بنبست بزرگراهی خارج میکند و به شبکه شریانی کلانشهر پیوند میزند. از سوی دیگر، بحران سیلابها و آبگرفتگیهای اخیر در شمیراننو و گلشن نشان داد که زیرساختهای هدایت آبهای سطحی تا چه اندازه فرسوده و ناکارآمدند. همزمان با اجرای طرح، شبکه جمعآوری آبهای سطحی، اصلاح کالبدی زیرساختهای آب، برق، گاز و مخابرات نیز در دستورکار قرار گرفته تا پیش از انجام روکش نهایی آسفالت، دردهای مزمن زیرزمینی این محله نیز درمان شود؛ چراکه فقدان شبکه گاز یا فرسودگی لولهها در برخی نقاط، سالها آسایش را از ساکنان سلب کرده بود.
مواجهه با چالشهای ایمنی در شریانهای کلان منطقه۴
در کنار تحول بنیادین شمیراننو، مدیریت روزمره و کلان منطقه۴ با چالشهای سنگینی در حوزه ایمنی بزرگراهها روبهرو است. این منطقه با دراختیارداشتن طولانیترین و پرترددترین شریانهای بزرگراهی پایتخت نظیر بزرگراههای امام علی(ع)، شهید بابایی، شهید صیاد شیرازی، دماوند و شهید سپهبد قاسم سلیمانی کانون عبور میلیونها خودرو است. کاهش آمار تلفات انسانی و تصادفات رانندگی در این شریانها نیازمند اصلاح هندسی مقاطع پرخطر، نصب تجهیزات هوشمند ترافیکی و ایمنسازی گاردریلهاست که بهصورت روزانه پایش میشود.
چشمانداز طرح
پروژه تحول شمیراننو و ساماندهی محلات هدف نظیر خاکسفید (گلشن)، توسعه خطوط حملونقل انبوهبر، ساماندهی فضاهای بیدفاع شهری زیر پلهای استخر و زینالدین و احیای زیرساختها پروژهای سنگین و چندوجهی است که کارشناسان تخمین میزنند به دستکم ۴ سال تلاش مستمر، تزریق منابع مالی و نظارت سختگیرانه نیاز داشته باشد. اما مهمترین ضامن موفقیت این طرح عظیم، «مطالبهگری آگاهانه شهروندان» است. تا زمانی که اهالی محله با حساسیت، روند پیشرفت مصوبات کمیسیون ماده۵، تعهدات نهادها و زمانبندی اجرای پروژه را رصد کنند، قطار توسعه در مسیر درست باقی خواهد ماند؛ پروژهای که میتواند الگویی موفق برای درمان زخمهای کهنه بافتهای فرسوده در کلانشهر تهران باشد.