مهدی تهرانی، مؤلف این مجموعه، روزنامهنگار، مدرس و منتقد فیلم است. رویکرد او در این مجموعه، فراتر از معرفی ساده فیلمها و نامهای مشهور سینمایی است؛ تلاش او بر آن بوده که سینما در نسبت با بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی هر کشور بررسی شود.
در بخش اول از سینمای آسیا به ترتیب سینمای آذربایجان، سینمای اردن، سینمای ارمنستان، سینمای ازبکستان، سینمای افغانستان، سینمای امارات متحده عربی، سینمای اندونزی و سینمای ایران ارائه شد که در لینک زیر می توانید یکجا تمام این مدخل ها به همراه منابع را ببینید:
در قسمت دوم از جلد اول- سینمای آسیا؛ بهترتیب سینمای بحرین، سینمای بنگلادش، سینمای بوتان، سینمای پاکستان، سینمای تاجیکستان، سینمای تایلند، سینمای تایوان، سینمای ترکمنستان و سینمای ترکیه به همراه منابع ارئه میشوند.
سینمای بحرین
این سینما در منامه، پایتخت بحرین، در نزدیکی پمپ بنزین یتیم و قهوهخانه قدیمی احمد شاه در میدان اول واقع شده است.
ساختمان سینما مجلل است و ورودی بزرگ و مرتفعی با غرفه بلیط فروشی دارد.
سالن بزرگ دارای صندلیهای ردیفی از جنس مخمل قرمز و بالکنی با تهویه مطبوع است.
کشور بحرین کمی کوچکتر از شهر تهران است. این کشور کوچک حاشیه خلیج فارس هنوز در زمینه تولید فیلم سینمایی در آغاز راه قرار دارد. کشور بحرین جزیرهای است با ۶۶۵ کیلومتر مربع وسعت و حدود ۱ میلیون نفر جمعیت، که در حاشیه خلیج فارس قرار دارد. به نسبت وسعت و همچنین بضاعت جمعیتی و همچنین پیشینهی فرهنگی؛ بحرین سینمای پویایی ندارد و در آغاز راه تولیدات بومی در صنعت سینما است.
در واقع از زمان استقلال این کشور در سال ۱۹۷۱ تا حدود سال ۲۰۱۲، تنها چند فیلم کوتاه و حدود ۵ فیلم داستانی با مشارکت کشورهای منطقه در بحرین تولید شده است.
اولین قدم در زمینه ورود سینما به بحرین در سال ۱۹۲۲ برداشته شد. زمانی که یک تاجر بحرینی به نام «محمود لل ساتی» اولین پروژکتور نمایش فیلم را به منامه وارد کرد. در سال ۱۹۳۷ اولین سالن سینمای رسمی در منامه توسط «عبدالله الزید» تأسیس شد که عمدتاً خارجیهای مقیم بحرین از آن استفاده میکردند. اما متولیان همین سالن، با نمایش فیلمهای سینمایی عمدتاً عربی، اهمیت بسیاری در شناخت سینما به مردم این کشور انجام دادند.
پس از استقلال بحرین؛ زمینه برای انجام کارهای فرهنگی و زیرساختهای مرتبط به آن بیشتر فراهم شد. در سال ۱۹۸۰ با تأسیس یک مرکز سینمایی کوچک به نام «شرکت تولید فیلم بحرین» اولین گام برای ساخت تولیدات کوچک برداشته شد و به موازات همین سالها، پیگیری ساخت سالنهای نمایش فیلم نیز در دستور کار دولت پادشاهی بحرین قرار گرفت.
در حال حاضر حدود ۴۴ سالن سینمای مجهز در بحرین وجود دارد که عمدتاً فیلمهای هندی؛ عربی و آثار مربوط به سینمای آمریکا را نمایش میدهند. همچنین جمعیت سینماروی این کشور کوچک؛ حدود ۲ میلیون نفر در سال برآورد شده است.
در سالهای اخیر جغرافیای بیابانی بحرین محل ساخت و ساز چند فیلم سینمایی از کشورهای اطراف بوده است. همچنین یک اثر مشترک محصول سینمای دانمارک و افغانستان به نام نیروی افغان محصول ۲۰۰۶ در این کشور ساخته شده است.
از فیلمسازان بحرینی که در دهه اخیر در تولید همین چند فیلم بومی به صورت مستقل یا تولید مشترک فعالیت داشتند نامهایی مانند حسین الهلابی و یا «بسام الثوادی» با فیلم «افسانه بحرین» محصول ۲۰۰۶ قابل اشاره هستند.
سینمای بنگلادش
از راست: انور حسین، سومیتا دوی (نیلوفر بیگم) و خان عطاور رحمان
سینما در بنگلادش هنگامیکه هنوز این سرزمین چنین نامی نداشت در ۲۴ آوریل سال ۱۸۹۸ در داکا پایهگذاری شد.
بنگلادش در موسیقی، معماری و مجسمهسازی و نقاشی پیشینهای غنی دارد. ادبیات بنگالی از زبان و ادبیات فارسی تأثیر بسیاری گرفته است. با اینهمه سینمای بنگلادش باید به دوره قبل از استقلال این کشور از پاکستان و همچنین ۴ دهه اخیر بررسی شود.
شاید ابتدا به ساکن باورکردنی نباشد اما سینمای حال حاضر بنگلادش که به «دالیوود» موسوم است یک صنعت بسیار فعال است.
بنگلادش که ۱۴۷ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد، جمعیتی در حدود ۱۵۰ میلیون نفر را در خود جای داده است. در این کشور ۹۲۰ سالن سینمای فعال وجود دارد. و سالیانه حدود ۴۵ میلیون نفر به سینما میروند. این ارقام با توجه وضعیت فقر در این کشور و همچنین میزان وسعت و جمعیت آن بسیار شگفتآور است. سالیانه نیز ۹۰ فیلم بنگلادشی در این صنعت موسوم به دالیوود تولید میگردد که رقم قابل توجهی است و نشاندهنده توجه مردم این کشور به سینمای بومی خودشان است.
البته کسی از دالیوود توقع خاصی ندارد. دالیوود تقریباً یک کپی برابر اصل از بالیوود و سینمای هند است که حدود ۲۵ سال است در این کشور جا افتاده و با اقبال مواجه شده ضمن اینکه عمدهی دولتهای مستقر در بنگلادش توجه کافی و حمایتهای مالی خاصی از بدنه سینمایی این کشور داشتهاند. ضمن اینکه حمایت از تماشاگر نیز یکی از راهکارهای اصلی دولت است. در این راستا تا سال ۲۰۱۱ قیمت بلیط سینما حدود ۱۵۰ تومان (به پول ایران) بوده است.
شرکتهای انگلیسی در این شهر یک سالن نمایش ایجاد کردند. شرکتی موسوم به «برادفورد» در شهر بندری داکا این تأسیسات نمایشی را سر و شکل داد و تا حدود ۱۵ سال پس از آن این سالن محل نمایش فیلمهای خبری هندی و انگلیسی و همچنین اجرای نمایش بود.
از ۱۹۱۳ تا ۱۹۲۰ اولین تحرکات برای ساخت فیلمهای بنگالی با مدیریت عوامل انگلیسی آغاز گردید. در ۱۹۳۱ فیلمهای «آخرین بوسه» و «کولی» در این کشور با بازیگران بومی اهل داکا ساخته شد. اما پیش از آن اولین فیلم بنگالی صامت با نام «عافیت جهان» در سال ۱۹۲۰ با حمایت خانواده سلطنتی ساخته شده بود. گفته میشود وضعیت و رونق فرهنگ و هنر در این بازه زمانی به گونهای بود که بیش از ۸۰ سالن فعال تئاتر و نمایش در داکا به کار مشغول بودند.
از ۱۹۴۷ که پاکستان از هند مستقل شد و پس از آن تا سال ۱۹۷۱ که بنگلادش به استقلال رسید و تا یک دهه بعد از آن به لحاظ ملاحظات سیاسی و درگیریهای قومی؛ سینمای این کشور نیز در سکوت و تعطیلی تقریبی به سر میبرد. اگرچه فیلم «نقاب و چهره» بهعنوان اولین فیلم بنگالی زبان تاریخ سینمای بنگلادش در سال ۱۹۵۶ و در همین بازه زمانی تولید گردید.
با اینهمه دوران طلایی سینمای بنگلادش از دهه ۹۰ شروع میشود جایی که صنعت سینمای این کشور «دالیوود» نام گرفت و با حمایت بخش خصوصی و مساعدتهای چشمگیر دولت قوام یافت. همچنانکه گفته شد؛ نرخ بسیار کم بلیط سینما در این کشور یکی از دلایل استقبال مردم از تولیدات سینمایی بومی و همچنین اکرانهای خارجی است.
از سینماگران بنگالی قدیمی و بسیار مشهور باید از ظهیر ریحان (۱۹۳۵–۱۹۷۲) نام برد که یکی از پیشگامان این صنعت به شمار میآید. مهمترین اثر او مستند «توقف نسل کشی» محصول ۱۹۷۱ است که در کشاکش جنگ استقلال این کشور ساخته شد.
از همنسلان ریحان؛ چاشی نذرالاسلام (۱۹۴۱–۲۰۱۵) نیز قابل ذکر است. یکی از مهمترین ساختههای این فیلمساز «پس از بزرگترین ابرها» محصول ۲۰۰۴ نام دارد که از پرفروشترین تولیدات تاریخ سینمای بنگلادش است.
از سینماگرانی که در دهه ۹۰ و در عصر طلایی سینمای دالیوود شروع به کار کردند افرادی مانند منتظر رحمان اکبر (زاده ۱۹۵۷) با فیلم «قهرمان برتر» محصول ۲۰۱۰ و تنویر مکمل (زاده ۱۹۵۵) با فیلم «قهرمان بیصدا» محصول ۲۰۰۷ قابل اشارهاند.
نسل جدید سینمای بنگلادش در سالهای بعد از هزاره سوم به یکباره و با سرعت زیاد به بدنه سینمایی این کشور تزریق شدند. و تولید فیلمهای بنگالی بهشدت افزایش یافت. البته این تولیدات عمدتاً مصرف داخلی ندارد و حوزه هند و پاکستان و حتی نپال را نیز در برمیگیرد. از فیلمسازان نسل جدید دالیوود مصطفی سرور فروکی (زاده ۱۹۷۳) با فیلم «داستان مگس» محصول ۲۰۱۳ قابل ذکر است.
سینمای بنگلادش دارای چند جشنواره فیلم و جایزه مرتبط با این صنعت نیز هست. «جشنواره بینالمللی فیلم داکا» که از ۱۹۹۲ برگزار میشود و «جوایز ملی فیلم و سینما» از مهمترین این جشنوارهها هستند. از سال ۲۰۰۸ نیز جشنوارهای با عنوان جشنواره فیلمهای کودک و نوجوان بنگلادش راهاندازی شده که آثار ایرانی متعددی نیز در آن شرکت کردهاند.
تنوع ژانر در تولیدات بومی سینمای بنگلادش بسیار فراگیر شده است. برای مثال نرخ تولیدات ژانر جنایی و معمایی و پلیسی در کنار ژانر درام اجتماعی همان قدر زیاد است که فیلمهای علمی تخیلی و فانتزی در دالیوود ساخته میشوند. البته باید در نظر داشت که بالاترین هزینه تولید یک فیلم حدود ۱۰۰ هزار دلار است. و مثلاً یک کارگردان بنگالی شناخته شده و ۵۰ ساله میتواند چیزی حدود ۲۰۰ فیلم در کارنامهاش داشته باشد. در واقع پروسه نگارش و تولید فیلم در بنگلادش در حدود ۱۰ روز زمان میبرد. البته این روند با توجه به
کپیبرداری مطلق دالیوود از بالیوود چندان عجیب نیست.
یکی از موفق ترین فیلمهای سالهای اخیر دالی وود
سینمای بوتان
سینمای بوتان، یک صنعت کوچک و ابتدایی است. از اواسط دههٔ ۱۹۹۰ با پشتیبانی دولت روند روبهرشدی در این صنعت صورت گرفته است. از ابتدا صنعت فیلم بوتان به شدت تحت تأثیر همسایه خود هند و صنعت فیلم آن بالیوود قرار داشت و بیشتر فیلمهای بوتانی اقتباسی از فیلمهای هندی یا بر اساس سبک فیلمسازی بالیوود هستند.
از سال ۲۰۱۲ فیلمسازان محلی به اصالت سینمای بوتان متمایل شدهاند. اکنون فیلمهای بالیوود پس از گذشت بیش از یک دهه از سلطه در سرزمین بوتان، به ندرت در سالنهای محدود بوتان دیده میشوند.
در سال ۱۹۸۹، گاسا لامای سینگ ساخته یوگین واندی بهعنوان اولین فیلم تاریخ سینمای بوتان ساخته شد. داستان این فیلم تقریباً یک بازسازی از عاشقانه رومئو و ژولیت بود. همین فیلم دوباره در سال ۲۰۱۶ توسط سونام لندوپ چریینگ؛ که کارگردان نسل دوم بوتان شمرده میشد ساخته شد.
گاسا لامای سینگ همچنین اولین مستندساز سینمای بوتان است. اولین مستند او با نام ارزش دانش محصول ۱۹۹۸ دربارهٔ کودکی ۱۱ ساله است که زندگی او میان مدرسه و کار دنبال میشود. مستند دیگر او ارزش یک نامه محصول ۲۰۰۴ به زندگی یک نامهرسان میپردازد که طی ۲۶ سال در سراسر این سرزمین به نامهرسانی اشتغال داشته است.
در سال ۱۹۹۹ اولین فیلم مهم بوتان به نام کاپ ساخته یک راهب بودایی به نام زونگسار جامیانگ خینتسه ریپونچه ساخته شد که جزو لیست اولیه اسکار بهترین فیلم خارجی زبان قرار داشت اما در نهایت رای نیاورد. ریپونچه مشاور برناردو برتولوچی در ساخت فیلم بودای کوچک بود و فنون فیلمسازی را از وی فرا گرفت. این فیلم که ۹۳ دقیقه زمان دارد، روایتگر ۲ راهب جوان است که به شدت فوتبال را پیگیری میکنند و در تلاشاند بازیهای جام جهانی ۱۹۹۸ را ببینند.
بوتان یک کشور دورافتاده است و جغرافیای طبیعی آن باعث شده بتوان کمترین امکانات سینمایی را در آن برقرار کرد. برای همین مردم بیشتر به تماشای دیویدی مینشینند. کپی فیلمهای روز هالیوود و بالیوود به سرعت در نپال و هند انجام میگیرد و به کمترین قیمت (حدود ۵۰ سنت برای هر دیویدی) در بوتان در دسترس است. از سال ۱۹۹۸ تاکنون ۱۲۵ فیلم بلند و مستند در بوتان ساخته شده است. عمده این آثار مبتنی بر داستانگویی تاریخ شفاهی بودایی و به باورهای فوق طبیعی بوتانیها اشاره داشته است. تیمفو پایتخت این کشور نیز ۶ سالن سینما دارد.
سینمای پاکستان
این آثار هنری که زمانی از ویژگیهای تعیینکننده مناظر شهری لاهور و کراچی بودند،
داستانهای سینمایی و ستارههایی مانند وحید مراد و سلطان راهی را از طریق رنگها،
پرترهها و حروف متمایز اردو زنده کردند.
سینمای پاکستان که گاهی «لالیوود» (Lollywood) نامیده میشود؛ واژهای ترکیبی برگرفته از نام شهر «لاهور» و «هالیوود» (نماد شاخص صنعت فیلمسازی آمریکا) به تولیدات سینمایی «جمهوری اسلامی پاکستان» اشاره دارد.
در دهه ۱۹۳۰، فیلمهای تولیدشده در لاهور بهشدت تحت تأثیر هالیوود بودند؛ این تأثیرپذیری نه تنها در زمینههای فیلمنامهنویسی و کارگردانی، بلکه در سبکهای بازیگری، چهرهپردازی و طراحی لباس نیز مشهود بود. بازیگران برجسته آن دوران، چهرههایی همچون داگلاس فربنکس و ارول فلین را الگوی خود قرار میدادند. این رویکرد تا حد زیادی ناشی از تمایل لاهور به متمایز ساختن خود از تولیدات بالیوودیِ آن زمان بود.
در چنین فضایی بود که «ای. آر. کاردار» و «ام. اسماعیل» استودیوی خود را با نام «یونایتد پیپلز» (United People's) در جاده راوی در لاهور تأسیس کردند. از جمله بازیگران مردی که با این استودیو قرارداد داشتند میتوان به هیرا لال، گل حمید، نظیر و احمد دین اشاره کرد؛ در حالی که فهرست بازیگران زن شامل نامهایی همچون کوشالیا دوی، گلزار و ممتاز بود. اسناد باقیمانده از آن دوره (که قدمت آنها به سال ۱۹۲۹ بازمیگردد) نشان میدهد که آنها چندین پروژه سینمایی را آغاز کردند. بیشتر این آثار عناوین انگلیسی داشتند، از جمله: «عزیز دل» (Sweet Heart)، «زندانی» (The Prisoner)، «سوار نقابدار» (The Masked Rider)، «خنجر طلایی» (The Golden Dagger)، «گلِ اشتیاق» (Flower of Passion)، «شعله مقدس» (The Sacred Flame)، «خانه-قایق» (The Houseboat)، «معبد طلایی» (The Golden Temple)، «جایزه» (The Prize) و «بهشت» (Paradise). برخی دیگر نیز عناوین اردو داشتند، نظیر «لالهرخ»، «کافر»، «خواجهسرا» و «فردوس». بسیاری از این پروژهها ناتمام ماندند؛ چرا که نه تنها دوران سینمای صامت رو به پایان بود، بلکه صنایع سینمایی بمبئی و کلکته نیز با تولید فیلمهای ناطق، بازار را تهدید میکردند. سرانجام، بمبئی با اکران نخستین فیلم ناطق خود، «عالمآرا»، در سال ۱۹۳۱، در این «رقابت» پیروز میدان شد.
در لاهور، پیشگام سینمای ناطق «حکیم رام پراساد» بود که فیلم «هیر رانجا» را تهیه کرد؛ اثری که در آن ام. اسماعیل، رفیق غزنوی، نظیر و بازیگری به نام انواری حضور داشتند. این آخرین فیلمی بود که کاردار در لاهور کارگردانی کرد؛ او پس از آن به کلکته و بعدها به بمبئی نقلمکان کرد.
در ۸ اوت ۱۹۴۸، نخستین فیلم پاکستانی با عنوان «تیری یاد» (Teri Yaad) در سینما پرابهات در لاهور به نمایش درآمد. در این فیلم بازیگرانی همچون آشا پوسلی و نصیر خان، برادر دیلیپ کومار ایفای نقش میکردند. آهنگسازی و تنظیم موسیقی فیلم بر عهده فردی به نام «نات» (Nath) بود؛ دیوان سرداری لال تهیهکنندگی آن را بر عهده داشت و داوود چاند کارگردان اثر بود.
در سالهای پس از آن، سینماهای محلی تمام تولیدات صنعت فیلمسازی لاهور را به نمایش گذاشتند که با استقبال پرشور تماشاگران مواجه شد. در ۷ آوریل ۱۹۵۰، فیلم «دو آنسو» (Do Ansoo) به نخستین فیلم اردوزبانی تبدیل شد که به اصطلاح «جشن نقرهای» (Silver Jubilee) دست یافت؛ عنوانی که نشاندهنده اکران پیوسته فیلم در سینماها به مدت ۲۵ هفته است. در این فیلم سانتوش کومار، اجمل، علاءالدین و ستارهای نوظهور به نام صبیحه خانم — که پیشتر در چند فیلم دیگر نیز ظاهر شده بود — نقشآفرینی میکردند. موسیقی فیلم توسط «مبارک» ساخته شد. این اثر به تهیهکنندگی شیخ لطیف برای شرکت «نوبهار فیلمز» (Naubahar Films) و به کارگردانی انور کمال تولید شده بود.
در ۲۹ آوریل ۱۹۵۱، فیلم «چانوی» (Chanwey) بهعنوان نخستین فیلم پاکستانی که توسط یک زن نور جهان کارگردانی شده بود، خبرساز شد. نور جهان علاوه بر کارگردانی، یکی از نقشهای اصلی را نیز در کنار سانتوش کومار، جهانگیر و غلام محمد بر عهده داشت. موسیقی این فیلم توسط فیروز نظامی (در دومین تجربه آهنگسازیاش) ساخته شد و تهیهکنندگی آن را شوکت حسین رضوی، همسر نور جهان از طریق استودیوی شخصیشان، «شانور فیلمز» (Shanoor Films)، بر عهده داشت. فیلمنامه این اثر را امتیاز علی تاج نوشته بود.
یکی دیگر از نقاط عطف مهم در صنعت فیلمسازی لاهور، در ۳ ژوئن ۱۹۵۴ با اکران فیلم اردوزبان «سسی» (Sassi) رقم خورد. این فیلم بیش از ۵۰ هفته بر پرده سینماها باقی ماند و به آنچه در اصطلاح محلی «جشن طلایی» (Golden Jubilee) نامیده میشود، دست یافت. بازیگران این فیلم شامل صبیحه خانم، سدیر، آشا پوسلی، نظر و سلیم رضا (که نباید با خوانندهای به همین نام اشتباه گرفته شود) بودند. موسیقی این فیلم توسط چشتی ساخته شده، فیلم توسط جی. سی. آناند برای Ever Ready Productions تهیه شده و داوود چاند آن را کارگردانی کرده است، کسی که پیش از این فیلم «تری یاد» را کارگردانی کرده بود. در ۱۲ مارس ۱۹۵۶، «عمر مروی» (تهیه شده توسط فاضلی فیلمز) اولین فیلم به زبان سندی - که در استان سند پاکستان صحبت میشود - شد. در این فیلم نقات سلطانه، فضلانی و چارلی بازی کردند. موسیقی توسط غلام نبی لطیف ساخته شده است؛ فیلم توسط فضلانی تهیه و توسط شیخ حسن کارگردانی شده است.
در ۱۷ ژوئیه ۱۹۵۸، الیاس رشیدی، منتقد فیلم، اولین جوایز نگار را که برای تجلیل از دستاوردهای مختلف سینمایی سال تأسیس شده بود، افتتاح کرد. فیلم «جاگو هوا ساورا» که در ۲۵ مه ۱۹۵۹ اکران شد، با استقبال سردی در گیشه مواجه شد، اگرچه فیلمنامه و اشعار آهنگ آن توسط شاعر مشهور فیض احمد فیض سروده شده بود. با توجه به نفوذ قابل توجه و احترام عمیقی که فیض از آن برخوردار بود، این نتیجه بسیار شگفتانگیز بود. موسیقی فیلم توسط تیمیر باران ساخته شده است؛ تهیهکننده آن نعمان تاثیر برای شرکت سنچری فیلمز و کارگردان آن ای. جی. کاردار است.
در دهه ۱۹۶۰، کارگردان «منشی دیل» و تهیهکننده «جی. ای. گل» فیلم «عذرا» (Azra) را اکران کردند؛ نخستین فیلم به زبان اردو که دارای ترانه بود و بهصورت رنگی فیلمبرداری شده بود. تمام ترانههای این فیلم بسیار محبوب شدند و توسط بازیگرانی همچون نیلو، اعجاز، لیلا، ام. اسماعیل و نعیم هاشمی اجرا شدند یا با نام آنها پیوند خوردند.
در ۲۳ آوریل ۱۹۶۴، فیلم «سنگم» (Sangam) که در داکا تولید شده بود به نمایش درآمد. این نخستین فیلم بلند سینمایی پاکستانی بود که تماماً بهصورت رنگی فیلمبرداری شده بود. در این فیلم بازیگرانی نظیر رزی، هارون، سومیتا و خلیل ایفای نقش میکردند. برخی منابع اشاره میکنند که فیلم «مالا» (Mala) در واقع نخستین فیلمی بوده که هم بهصورت رنگی و هم با فرمت «سینماسکوپ» (CinemaScope) تولید شده است. فیلم «نائلا» (Naila) با بازی سانتوش کومار و صبیحه خانم یکی از نخستین فیلمهای رنگی بود که از «پاکستان غربی» سر برآورد؛ موسیقی آن را «عطاالرحمن» ساخت و تهیهکنندگی و کارگردانی آن بر عهده «ظهیر ریحان» (برای شرکت تولید فیلم «سانی سرکل») بود.
در این فیلم رزی افسری، هارون، سومیتا دیوی (نیلوفر بیگم) و خلیل الله خان بازی کردند.
در ۲۶ مه ۱۹۶۱، شرکت «کی پروداکشنز» (Kay Productions) فیلمی با عنوان «بمبئی والا» (Bombay Wallah) را اکران کرد؛ این فیلم همچنان تنها اثر سینمایی پاکستانی است که نام یکی از شهرهای هند را در عنوان خود دارد. در آن زمان، عبور این فیلم از سد سانسور با همان عنوان اصلیاش، بسیار تعجببرانگیز بود. گفته میشد که در این مورد خاص، ممیزان رویکردی معقول از خود نشان دادهاند.
در سال ۱۹۶۲، فیلم «شهید» (Shaheed) که به مسئله فلسطین میپرداخت و آغا طالش در آن حضور داشت به موفقیتی سریع دست یافت. تقریباً در همان دوران، در سال ۱۹۶۳، «مسرت نظیر» بازیگر محبوب که در آن زمان در اوج دوران حرفهای خود بود با ازدواج با یک پزشک و مهاجرت به کانادا، صنعت سینمای پاکستان را شگفتزده کرد و قلب بسیاری از هوادارانش را شکست. آخرین فیلم او با نام «بهادر» (Bahadur) ناتمام ماند. در همین حال، نخستین حضور «سید کمال» بهعنوان بازیگر، با موفقیتی فوری همراه شد. در سپتامبر ۱۹۶۵، به دنبال جنگ میان هند و پاکستان، نمایش تمام فیلمهای هندی در سینماها ممنوع شد. این ممنوعیت تا به امروز همچنان پابرجاست؛ هرچند فیلمهای هندی همچنان از تلویزیون پخش میشوند و در قالبهای ویدئویی خانگی نیز برای خرید در دسترس هستند.
در دهه ۱۹۶۰، «وحید مراد» وارد عرصه سینمای پاکستان شد و بهسرعت بهعنوان «مارلون براندو» و «الویس پریسلی» پاکستان شهرت یافت. در سال ۱۹۶۶، فیلم «آرمان» (Armaan) به موفقیتی نمادین برای سینمای پاکستان بدل شد؛ این اثر همچنین نخستین فیلمی بود که به مدت ۷۵ هفته بر پرده سینماها باقی ماند؛ دستاوردی که به آن «جشن پلاتینیوم» (Platinum Jubilee) میگویند.
این اثر نخستین فیلم پاکستانی بود که به مدت ۷۵ هفته بر پرده سینماها باقی ماند
موسیقی این فیلم، ساختهٔ سهیل رانا، شاهکار او محسوب میشود و جایگاهی نمادین و بسیار محبوب (کالت) یافته است
فیلم «آرمان» موفق به دریافت شش جایزه «نگار» (Nigar Awards)
در بخشهای گوناگون، از جمله بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر زن شد.
جایزه نگار بین سالهای ۱۹۵۸ تا تا ۲۰۰۴ جایزهٔ رسمی صنعت سینمای پاکستان بود.
بازیگری به نام «ندیم» (با نام اصلی نظیر بیگ) با نخستین فیلم خود، «چاکوری» (Chakori) در سال ۱۹۶۷، به موفقیتی فوری دست یافت. سبک رفتاری منحصربهفرد و کاریزمای او، راه را برای یک کارنامه هنری درخشان هموار کرد. همکارانش بارها بر حرفهایگری مثالزدنی او تأکید کردهاند؛ ویژگیای که در آن صنعت، کمیاب محسوب میشد.
در سال ۱۹۶۷، «حبیب» نخستین فیلم ترسناک پاکستان با عنوان «زنده لاش» (Zinda Laash - به معنای «جسد زنده») را تهیه کرد که با استقبال خوب منتقدان و عموم تماشاگران مواجه شد. این اثر همچنین نخستین فیلم در پاکستان بود که در ردهبندی «X» (محدود به بزرگسالان) قرار گرفت و بازیگرانی همچون ندیم، شبنم و ریحان قوی در آن ایفای نقش کردند.
مجله «ایسترن فیلمز» (Eastern Films) به سردبیری «سعید هارون»، به محبوبترین نشریه سینمایی در پاکستان تبدیل شد. دوران اوج این مجله با «عصر طلایی سینمای کراچی» همزمان بود. این نشریه علاوه بر مصاحبهها، نقد فیلمها و اخبار صنعت سینما، ستونی با عنوان «Yours Impishly» (به قلم آصف نورانی) داشت؛ بخشی که با الهام از آثار «آی. اس. جوهار» در مجله هندی «فیلمفر» (Filmfare) شکل گرفته بود.
در ۳ ژانویه ۱۹۶۹، فیلم «نیلا پاربات» (Neela Parbat - به معنای «کوه آبی») که نخستین فیلم ساختهشده بهطور اختصاصی برای مخاطبان بزرگسال بود در سینماهای منتخب اکران شد. بازیگران این فیلم شامل محمد علی، حسنا، شهنواز، کومال، تالیش و کمال ایرانی بودند. این فیلم که توسط احمد بشیر برای شرکت «فیلم یوتوپیا» (Film Utopia) تهیه و کارگردانی شده، دارای موسیقی متنی به آهنگسازی «پیا رنگ قادر» است.
در اکتبر ۱۹۶۹، ریاض شاهد که تهیهکنندگی، فیلمنامهنویسی و کارگردانی اثر را بر عهده داشت عواید حاصل از فیلم «زرقا» (که در ۱۷ اکتبر اکران شد) را به سازمان چریکی فلسطینی «فتح» اهدا کرد؛ سازمانی که فعالیتهایش در این فیلم به تصویر کشیده شده بود. همچنین در این فیلم صحنهای وجود دارد که در آن شخصیت «نیلو» (با بازی بازیگری که او نیز «نیلو» نام دارد) مجبور میشود برخلاف میل خود برقصد؛ رویدادی که گفته میشود الهامگرفته از واقعهای واقعی است که در ۱۲ فوریه ۱۹۶۵ رخ داد. ترانهای که این صحنه را همراهی میکند، اقتباسی موسیقایی از شعر مشهور «نیلو» سرودهٔ حبیب جالیب است شعری که خود نیز از همین واقعه الهام گرفته شده و شامل این بیت است: «رقصیدن، حتی با وجود زنجیر بر تن نیز ممکن است».
نوشته و ساخته ریاض شاهد و با موسیقی متن رشید عطره و وجاهت عطره.
در این فیلم بازیگرانی همچون نیلو، علاءالدین، اعجاز دورانی،
ساقی و نصیرا در نقشهای اصلی به ایفای نقش پرداختهاند.
داستان فیلم پیرامون زندگی زنی به نام «زرقا» میچرخد؛
یک مبارز راه آزادی فلسطینی که در مسیر تلاش برای آزادی فلسطین
(که هم شامل سرزمینهای تحت اشغال اسرائیل و هم جنبش گستردهتر آزادیبخش فلسطین میشود)
دست به خودکشی میزند.
در سال ۲۰۰۲، این اثر بر اساس نظرسنجی «موسسه فیلم بریتانیا»
(که شامل آرای منتقدان و تماشاگران بود)،
در فهرست «ده فیلم برتر تاریخ سینمای پاکستان» قرار گرفت.
در ۷ فوریه ۱۹۷۱، فیلم «دوستی» (Dosti) به نخستین فیلم پاکستانی تبدیل شد که بیش از ۱۰۰ هفته بر پرده سینماها باقی ماند؛ دستاوردی که بهعنوان «جشن الماس» (Diamond Jubilee) شناخته میشود. در این فیلم بازیگرانی همچون اعجاز درانی، شبنم، حسنی، رحمان و ساقی به ایفای نقش پرداختند. موسیقی فیلم توسط «ای. حمید» ساخته شد؛ تهیهکنندگی آن را اعجاز درانی برای شرکت «پنجاب پیکچرز» (Punjab Pictures) بر عهده داشت و کارگردانی آن نیز توسط شریف نیار انجام شد.
از جمله استعدادهای جدیدی که در دهه ۱۹۷۰ ظهور کردند، میتوان به کارگردانانی نظیر مشتاق گزدرا، جمیل دهلوی و جاوید جبار اشاره کرد. در مورد فیلم «تهذیب» (Tehzeeb) که در ۲۰ نوامبر ۱۹۷۱ اکران شد، از سازندگان خواسته شد تا متن یکی از ترانهها را تغییر دهند. در نسخه اصلی، اشارهای به «مصر» وجود داشت؛ جزئیاتی که میتوانست به روابط دیپلماتیک با آن کشور لطمه بزند. از این رو، عبارت «لگا ہے مصر کا بازار، دیکھو» (به معنای: «بازار مصر برپا شده است، نگاه کن!») در نسخه نهایی موسیقی متن، به «لگا ہے حسن کا بازار» (به معنای: «بازار زیبایی برپا شده است») تغییر یافت.
در سال ۱۹۷۶، قرار بود فیلم «همالو ماه گنج» (Hamalo Mah Gunj) که نخستین فیلم به زبان بلوچی محسوب میشود اکران شود؛ اما بروز ناآرامیها در شهر کویته مانع از نمایش آن شد. در جریان این ناآرامیها، سینمایی که برای نمایش این فیلم در نظر گرفته شده بود، به آتش کشیده شد. فیلم «فراتر از آخرین کوه» (Beyond the Last Mountain) به کارگردانی جاوید جبار که در ۲ دسامبر ۱۹۷۶ اکران شد، نخستین فیلم پاکستانی بود که به زبان انگلیسی تولید شد (و احتمالاً تنها فیلمی است که تاکنون به این زبان ساخته شده است). هم این نسخه و هم نسخه دیگر آن که به زبان اردو بود، به موفقیت چشمگیری در گیشه دست یافتند. در این فیلم بازیگرانی همچون عثمان پیرزاده، ظهور احمد، سبحانی یونس و راجا جمیل حضور داشتند و موسیقی متن آن توسط سهیل رانا ساخته شده بود. فیلم «آئینه» (Aina) که نخستین بار در ۱۸ مارس ۱۹۷۷ به نمایش درآمد، همچون پلی نمادین میان فضای سیاسی نسبتاً لیبرالِ دوران بوتو و رژیم محافظهکار ضیاءالحق عمل کرد. در این فیلم بازیگرانی همچون ندیم، شبنم، ریحان و قوی به ایفای نقش پرداختند. این اثر پس از بیش از ۴۰۰ هفته اکران که بیش از چهار سال به طول انجامید در سینما «اسکالا» در کراچی، سرانجام از پرده سینماها برداشته شد. این فیلم را میتوان محبوبترین اثر سینمایی در تاریخ این کشور دانست. موسیقی آن توسط رابین گوش ساخته شد، تهیهکنندگی آن را ای. آر. شمسی (برای استودیوی «کاشف فیلمز») بر عهده داشت و کارگردانی آن نیز توسط نظرالاسلام انجام شد.
پس از کودتای سال ۱۹۷۷، اعمال سانسور در سال ۱۹۷۹ ضربه سنگینی به تولید فیلم در پاکستان وارد کرد. بر اساس قوانین جدیدی که در سال ۱۹۸۰ برای تولید فیلم وضع شد، کارگردانان ملزم به داشتن مدرک دانشگاهی رسمی شدند. حجم تولید فیلم بهشدت کاهش یافت؛ بهطوری که در حالی که در سال ۱۹۷۹ تعداد ۹۸ فیلم بلند (که ۴۲ مورد آن به زبان اردو بود) اکران شده بود، این رقم در سال ۱۹۸۰ به ۵۸ فیلم (۲۶ مورد به زبان اردو) رسید.
با اکران فیلم «مولا جت» (Maula Jatt) در سال ۱۹۷۹ که داستان قهرمانی به همین نام را در مبارزهاش علیه یک تبهکار محلی به نام «نوری نت» روایت میکند دهه ۱۹۸۰ شاهد ظهور سینمای زبان پنجابی، همزمان با تشدید سانسور بود. صنعت فیلمسازی به زبان اردو نتوانست از این تحولات جان سالم به در ببرد.
سینمای پنجابی که با توسعه شهرهای کوچک در ایالت پنجاب و مهاجرت جمعیت به مراکز شهری تقویت شده بود، سرانجام بر پردههای سینما مسلط شد. جذابیت اصلی این فیلمها از مضامین اروتیک (شهوانی) به سمت خشونت تغییر جهت داد؛ تغییری که با سلیقه طبقه متوسط همسو بود.
چهرههای شاخص این دوران جدید سینمایی، «سلطان راهی» و «انجمن» بودند. در همان دوره، نوعی سینمای «با چاشنی اروتیک» نیز شکل گرفت که پیشگام آن استودیوی «فیلمهای پشتو» (Pushto Films) بود؛ جریانی که توسط چهرههایی همچون «مسرت شاهین» و «چاکوری» و همچنین سیاستمدارانی که به آنها در دور زدن سانسور کمک میکردند، پشتیبانی میشد.
این «فرهنگ گونداسا» (که حول محور «گونداسا» یا همان قمه/ساطور و دیگر سلاحها میچرخید) به همراه نمایشهای پورنوگرافیکِ نیمهپنهان، در نهایت تصویر لطیف و رمانتیک «لالیوود» (Lollywood) را از میان برد. به همین دلیل است که امروزه، فیلمهای پاکستانی بهندرت «کامل» تلقی میشوند، مگر آنکه حاوی صحنههای کشتار با سلاح گرم یا دیگر اشکال خشونت عریان باشند.
در سال ۱۹۸۴، برنامههای مرور آثار (retrospectives) به یاد «وحید مراد» برگزار شد؛ هنرمندی که در سال ۱۹۸۳ بر اثر ترکیبی از اعتیاد به الکل، سرطان معده و اندوه عمیق (شکست عاطفی) درگذشته بود. موفقیت این اکرانها باعث شد کارگردانِ آخرین فیلمِ ناتمام او با عنوان «قهرمان» (Hero) آن را تا حد امکان تکمیل کند تا در سال ۱۹۸۵ به نمایش درآید.
فیلم «شانی» (Shani) به کارگردانی سعید رضوی برخلاف تمام پیشبینیها نخستین فیلم علمی-تخیلی پاکستانی بود که از جلوههای ویژه مدرن بهره میبرد. این فیلم که در سال ۱۹۸۷ اکران شد، با بازی «شان» در نقش اصلی همراه بود و برای شرکت در یک رقابت بینالمللی در روسیه انتخاب شد.
فیلم «چریکهای بینالمللی» (International Gorillay) محصول ۱۹۹۰، که بر ترکیبی از رقص، مسائل جنسی و مذهب تکیه داشت، سلمان رشدی را همچون دیوانهای خطرناک به تصویر میکشید که سرنوشتی هولناک در انتظارش بود. در این فیلم، سلمان رشدی با بازی افضل احمد در حال اعدام گروگانهای مسلمان با شمشیر نشان داده میشود. این اثر همچنین شامل بازسازی نمایشیِ وقایع ۱۲ فوریه ۱۹۸۹ در اسلامآباد است؛ رویدادی که طی آن پنج نفر از معترضان به رمان «آیات شیطانی» او، به دست پلیس کشته شدند.
که در سال ۱۹۹۰، در بحبوحهٔ جنجالهای پیرامون کتاب «آیات شیطانی» منتشر شد.
در این فیلم، شخصیت سلمان رشدی به عنوان ضدقهرمان اصلی حضور دارد.
زبان اصلی فیلم اردو و پنجابی است و بخشهایی از آن نیز به زبان انگلیسی است.
همچنین چندین سکانس موسیقایی شامل آواز و رقص در این فیلم گنجانده شده است.
تهیهکنندگی این فیلم بر عهدهٔ سجاد گل بود؛
کسی که آن را نه یک اثر هنری، بلکه صرفاً یک پروژهٔ تجاری توصیف کرد.
در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، این کشور دارای ۱۱ استودیو بود که سالانه بیش از صد فیلم تولید میکردند. با این حال، به مرور زمان، تلویزیون کابلی و تکثیر غیرقانونی (قاچاق) فیلمهای بالیوودی، این روند پرشتاب را تضعیف کردند. میزان تولید به شدت کاهش یافت و به حدود چهل فیلم رسید که همگی توسط یک استودیوی واحد ساخته میشدند.
بیشتر فیلمهای «لالیوود» (Lollywood) تولیدات مستقل هستند. اگرچه هنوز تعداد اندکی فیلم با حمایت استودیوها ساخته میشود، اما شمار آثاری که هر سال به نمایش درمیآیند بسیار ناچیز است. اواسط دهه ۱۹۹۰ دوران طلایی لالیوود محسوب میشود؛ دورهای که شاهد آثاری همچون «جیوا» (Jeeva) ساخته سید نور و «انتها» (Inteha) که در زبان اردو به معنای «نهایت» یا «افراط» است به کارگردانی ثمینه پیرزاده بود. از دیگر موفقیتهای قابلتوجه این دوره میتوان به فیلمهای «دیوانه تیر پیار که» (Deewane Tere Pyar Ke)، «مجه چاند چاهیه» (Mujhe Chand Chahiye)، «سنگم» (Sangum)، «تیر پیار میں» (Tere Pyar Mein) و «گهر کب آؤ گے» (Ghar Kab Aao Gey) اشاره کرد.
در اواخر همان دهه، ساخت فیلم «جناح» (Jinnah) —به تهیهکنندگی اکبر اس. احمد و کارگردانی جمیل دهلوی— جنجالهای بسیاری برانگیخت. انتقاداتی پیرامون انتخاب کریستوفر لی برای نقش جناح، حضور شاشی کاپور (بازیگر هندی)، و ماهیت تجربی فیلمنامه مطرح شد.
کارگردانی این اثر بر عهده جمیل دهلوی بوده
که به همراه اکبر اس. احمد، نگارش فیلمنامه را نیز انجام داده است.
این فیلم به روایت زندگی محمدعلی جناح، بنیانگذار پاکستان، میپردازد و
کریستوفر لی در نقش اصلی آن ظاهر شده است.
در اواخر دهه ۱۹۸۰، «انجمن» (Anjuman) بازیگر سینما با مبین ملک ازدواج کرد و به فعالیت حرفهای خود پایان داد. سپس در سال ۱۹۹۶، ترور سلطان راهی (Sultan Rahi) شوک بزرگی به صنعت سینما وارد کرد. لالیوود دچار بحرانی عمیق و سوگواری شد؛ تولید فیلمهای زبان پنجابی بهکلی متوقف گردید و استودیوهای لاهور متروکه شدند. این صنعت تنها به لطف چند فیلم اردوزبانی که در آن زمان در دست تولید بودند، از فروپاشی کامل نجات یافت. با این حال، تکمیل این آثار نیز دشوار بود، چرا که فیلمسازان برجستهای همچون «سنگیتا» و همکارش «جاوید فیصل» از ادامه کار سر باز زدند. درگذشت «نذرالاسلام» نیز ضربه دیگری بر پیکره صنعتی وارد کرد که پیشاپیش در وضعیتی بسیار بحرانی به سر میبرد. در چنین شرایطی بود که فرصتی طلایی برای کارگردانی به نام «سید نور» فراهم شد؛ کسی که توانست خلأ موجود در آن دوران را پر کند. او فیلم «چوریان» (Choorian) را کارگردانی کرد؛ فیلمی به زبان پنجابی که موفقیت آن از سال ۱۹۹۸، جان تازهای به صنعت سینمای پاکستان بخشید. این فیلم که با نقشآفرینی سایما و معمر رانا همراه بود، ۱۸۰ میلیون روپیه در گیشه فروش داشت. بدین ترتیب، بر همگان آشکار شد که حتی بدون حضور سلطان راهی، زندگی درست مانند سینمای پنجابی میتواند همچنان ادامه یابد.
سلطان راهی در طول ۴۰ سال فعالیت حرفهای خود، در حدود ۷۰۳ فیلم پنجابی و ۱۰۰ فیلم اردو بازی کرد
نام او در کتاب رکوردهای گینس به عنوان یکی از پرکارترین بازیگران تاریخ سینمای جهان ثبت شده است.
و به همراه امجد، بازیگر، در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ یک زوج مشهور تشکیل دادند
و با مجموعهای از فیلمهای بسیار خشن که با تدوین دیوانهوار و بیقید و بند مشخص میشدند
و انقلابی در این ژانر ایجاد کردند، ردپای خود را بر سینمای اکشن پنجابی گذاشتند.
این احیای دوباره با برگزاری یک جشنواره فیلم در کراچی و تأسیس دو مدرسه فیلم، یکی در کراچی و دیگری در لاهور، تأیید شده است؛ اکثر تولیدات پشتون، که قبلاً عمدتاً در استان شمال غربی (خیبر پختونخوا) فیلمبرداری میشدند، اکنون به لاهور منتقل میشوند.
سینمای پشتون به شدت تحت تأثیر بنیادگرایی مذهبی طالبان قرار دارد که به تدریج سینماها را تعطیل میکند. اما سینمای پشتون، که ستاره اصلی آن شاهد خان است، موفق میشود هر ساله حدود بیست فیلم بسیار محبوب تولید کند. سینمای پشتون عموماً خشن است، اما میتواند شهوانی باشد؛ حتی گاهی اوقات همجنسگرایی زنان را به تصویر میکشد.
در ژوئیه ۲۰۰۲، فیلم «یه دل آپ کا هوا» (بهمعنای تحتاللفظی «این دل از آنِ توست» به زبان اردو) به کارگردانی جاوید شیخ و با بازی معمر رانا و ثنا بیش از ۲۰۰ میلیون روپیه (۳.۴ میلیون دلار آمریکا) درآمد کسب کرد. با این حال، این دوره کوتاه موفقیت برای تداوم حیات این صنعت کافی نبود؛ بهطوری که در سال ۲۰۰۳، تعداد تولیدات به ۳۲ فیلم کاهش یافت و تنها یک اثر، یعنی «لڑکی پنجابن» (بهمعنای «دختر پنجابی»)، به موفقیتی نسبی دست یافت.
در اوت ۲۰۰۴، فیلم اکشن «صلاحین» با بازی احمد بات، به احیای سینماها در لاهور و همچنین برخی سینماها در کراچی کمک کرد. «لالیوود» (سینمای پاکستان) نهتنها روند نزولی خود را متوقف کرد، بلکه به نظر میرسد در حال حرکت به سوی دورانی جدید و امیدوارکنندهتر است؛ چرا که با وجود کاهش تعداد فیلمها، بودجههای اختصاصیافته به آنها بهمراتب بیشتر از گذشته است و نتایج حاصلشده نیز نویدبخش به نظر میرسند.
مجتمع «یونیورسال سینما» در سال ۲۰۰۲ در کراچی افتتاح شد؛ امروزه، فرهنگ سینماهای چندسالنه (مالتیپلکس) در آستانه گسترش در سراسر پاکستان قرار دارد. استقبال سرمایهگذاران خارجی، گواهی بر پایداری و آینده درخشان تولید فیلم در این کشور است.
شرکت «سینهپکس» (Cinepax) در حال ایجاد نخستین زنجیره سینمایی در پاکستان است. هدف این شرکت، ارائه تجربهای سینمایی مطابق با استانداردهای جهانی به مردم پاکستان از طریق احداث سالنهای مدرن و مناسب برای خانوادهها در شهرهای بزرگ این کشور است. مدیریت این مجموعه قصد دارد فرهنگ «سینما رفتن» را بهعنوان نوعی سرگرمی خانوادگیِ باکیفیت و لذتبخش، بهطور ریشهای در جامعه نهادینه کند.
سینهپکس شهرهای بزرگ پاکستان، از جمله کراچی، لاهور، اسلامآباد، فیصلآباد، گوجرانوالا، مولتان و حیدرآباد را هدف قرار داده است. این شرکت قصد دارد طی پنج سال آینده، ۱۲۰ پرده سینما در این شهرها راهاندازی کند. فیلمهای آمریکایی کمتر از یک ماه پس از اکران جهانیشان در این سینماها به نمایش درخواهند آمد؛ علاوه بر این، آثار برجسته بینالمللی و همچنین تولیدات سینمای پاکستان نیز در این سینماها اکران خواهند شد. سینهپکس در تدارک برای افتتاحهای بزرگ خود، اقدام به برگزاری نمایشهایی از فیلمهای هالیوودی در سینماهای موجود در سراسر کشور خواهد کرد.
سینمای تاجیکستان
در حین فیلمبرداری «آخرین شب شهرزاد»
در سال ۱۹۲۹، تولید فیلمهای مستند کوتاه و فیلمهای خبری در «جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان» آغاز شد. همچنین مجموعهای از فیلمهای خبری با عنوان «تاجیکستان شوروی» (Sovetskiy Tajikistan) راهاندازی گردید. در سال ۱۹۳۰، تشکیلات سینمایی تاجیککینو (Tajikkino) تأسیس شد.
در اوایل دهه ۱۹۳۰، تمرکز اصلی سینمای مستند و خبری بر ساخت فیلمهای «آجیتپروپ» (تبلیغات سیاسی و تهییجی) معطوف بود؛ از نمونههای قابلتوجه در این زمینه میتوان به آثاری همچون «کرم طلایی»، «از پنبه تا پارچه»، «از خیش سنتی تا خیش مدرن» و «حقی افتخارآمیز» اشاره کرد.
نخستین فیلم بلند سینمایی تاجیک با عنوان «وقتی امیران میمیرند» (به کارگردانی ال. پچورینا، ۱۹۳۲)، به موضوع مبارزه طبقاتی در مناطق روستایی میپرداخت. پس از آن، فیلم «مهاجر» (به کارگردانی کامل یارمتوف، ۱۹۳۴) ساخته شد. نخستین فیلمهای ناطق شامل «باغ» (نیکلای دوستال، ۱۹۳۹) و «دیدار دوباره دوستان» (کامل یارمتوف، ۱۹۳۹) نیز بر موضوع ایجاد سوسیالیسم در این جمهوری تمرکز داشتند.
در دوران «جنگ بزرگ میهنی»، استودیوی مسکویی سویوزدتفیلم (Soyuzdetfilm) فعالیتهای خود را از استالینآباد (دوشنبه امروزی) دنبال میکرد. در این دوره، انواع فیلمهای بلند، مستند و آثار با مضمون جنگ تولید شدند. یکی از آثار مهم این دوران، فیلم «پسر تاجیکستان» (واسیلی پرونین، ۱۹۴۲) بود. از جمله فیلمهای مستندِ پس از جنگ میتوان به این موارد اشاره کرد: «تاجیکستان» (۱۹۴۶)، «دره رود وخش» (۱۹۴۷)، «در سرزمین نیاکان» (۱۹۴۹)، «تاجیکستان شوروی» (۱۹۵۱) و غیره.
دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰
در طول دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، سینمای تاجیکستان شاهد ظهور مضامین و ژانرهای جدید، شکلگیری مکتبی ملی از فیلمنامهنویسان و کارگردانان، و تولید اقتباسهای سینمایی از آثار ادبی بود.
در میان فیلمهایی که بر مضامین انقلابی تمرکز داشتند، اثر برجستهی «دوخوندا» (به کارگردانی بوریس کیمیاگاروف، ۱۹۵۶) خودنمایی میکند.
آثار دیگر این دوره به زندگی معاصر میپردازند. از جمله «دوست من نوروزوف» (به کارگردانی نیکلای لیتوس، ۱۹۵۷) و «مقام عالی» (به کارگردانی بوریس کیمیاگاروف، ۱۹۵۸) که در کنار فیلمهای کمدی نظیر «دختری را دیدم» (به کارگردانی رافائل پرلشتین، ۱۹۵۷) و «وقت ازدواج پسرم فرا رسیده است» (به کارگردانی طاهر صابروف، ۱۹۵۹) قرار میگیرند.
فیلم «سرنوشت یک شاعر» (به کارگردانی بوریس کیمیاگاروف، ۱۹۵۹) زندگی تراژیک رودکی، شاعر بزرگ قرون وسطی را روایت میکند؛ «انسان پوست خود را عوض میکند» (به کارگردانی رافائل پرلشتین، ۱۹۵۹) بر ساخت کانال وخش در دهه ۱۹۳۰ تمرکز دارد؛ و فیلم «زمرد» (به کارگردانی عبدالسلام رحیماف و الکساندر دیویدسون، ۱۹۶۱) به موضوع رهایی زنان تاجیک میپردازد.
سینمای دهه ۱۹۶۰ با تمرکز بر مضامین تاریخی-انقلابی شناخته میشد؛ این رویکرد در آثاری همچون «فرزندان پامیر» (به کارگردانی ولادیمیر موتیل، ۱۹۶۲)، «زمان صلح» (به کارگردانی بوریس کیمیاگاروف، ۱۹۶۴)، «حسنِ گاریچی» (به کارگردانی بوریس کیمیاگاروف، ۱۹۶۵)، «مرگ رباخوار» (به کارگردانی طاهر صابروف، ۱۹۶۶)، «خیانت» (به کارگردانی طاهر صابروف، ۱۹۶۷) و «افشاگری» (به کارگردانی طاهر صابروف، ۱۹۶۹) مشهود است.
از دیگر فیلمهای قابلتوجه این دهه میتوان به «نیسو» (مارات آریپوف، ۱۹۶۵)، «تابستان ۱۹۴۳» (مارگاریتا کاسیمووا، ۱۹۶۷)، «به فرمانِ دل» (بوریس کیمیاگاروف، ۱۹۶۸)، «دیدار در مسجد قدیمی» (صحبت حمیدوف، ۱۹۶۹) و «جورا سارکور» (مارگاریتا کاسیمووا، ۱۹۶۹) اشاره کرد.
سینمای مستند نیز در این دوره به موفقیتهای چشمگیری دست یافت؛ از آثار برجسته در این زمینه میتوان به «سلام، تاجیکستان» (۱۹۶۰)، «چهار ترانه درباره تاجیکستان» (۱۹۶۴) و «گهوارهی اشعار من» (۱۹۷۱) اشاره کرد.
در همین دوران، نخستین فیلمهای انیمیشن نیز پدید آمدند: «صدای کوهها» (۱۹۶۹)، «نسیم ملایم» (۱۹۷۰) و «افندی، الاغ و دزدها» (۱۹۷۱).
دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰
از جمله فیلمهای قابلتوجه دهه ۱۹۷۰ میتوان به این آثار اشاره کرد: «افسانه زندان پاویاک» (صحبت حمیدوف، ۱۹۷۰)، «دختر سوم» (انور تورایف، ۱۹۷۰)، «راز نیاکان» (مارات آریپوف، ۱۹۷۲)، «چهار نفر از چورسنگ» (مارگاریتا کاسیمووا، ۱۹۷۲)، «راز گذرگاه فراموششده» (صحبت حمیدوف، ۱۹۷۳)، «یک زندگی کافی نیست» (بوریس کیمیاگاروف، ۱۹۷۴) و «زنی از دوردست» (طاهر صابروف، ۱۹۷۸).
در سال ۱۹۷۱، بوریس کیمیاگاروف اقتباسهای سینماییای بر اساس حماسه «شاهنامه» فردوسی بهویژه «داستان رستم» و «رستم و سهراب» ساخت و در سال ۱۹۷۶، «داستان سیاوش» را نیز به این مجموعه افزود.
افزون بر این، شخصیت احمد دانش اندیشمند برجسته تاجیک در قرن نوزدهم توسط عبدالسلام رحیماف و ایگور اوسوف در فیلم «ستارهای در شب» (۱۹۷۲) به تصویر کشیده شد.
در عرصه تلویزیون، در این دوره اثر پنجقسمتی «انسان پوست خود را عوض میکند» (بوریس کیمیاگاروف، ۱۹۷۸) عرضه شد که در سال ۱۹۸۲ از تلویزیون مرکزی پخش گردید.
دهه ۱۹۸۰ شاهد انتشار فیلمهایی همچون «جهش» (انور تورایف، ۱۹۸۱)، «امروز و همیشه» (مارگاریتا کاسیمووا، ۱۹۸۲)، «صدای جویبار در برفهای در حال ذوب» (دولتنظار خودونظاروف، ۱۹۸۲)، «گروگان» (یونس یوسفاف، ۱۹۸۳)، «رازهای خانوادگی» (والری احدوف، ۱۹۸۳)، «ماجراهای موک کوچک» (الیزاوتا کیمیاگارووا، ۱۹۸۳)، «رشته نقرهفام» (مقدس محمودوف، ۱۹۸۴)، «وضعیت اضطراری در فرودگاه» (یونس یوسفاف، ۱۹۸۷)، «گردباد» (باکو صادقوف، ۱۹۸۸) و «درد عشق» (انور تورایف، ۱۹۸۹) بود.
همچنین طاهر صابروف مجموعهای از فیلمها را بر اساس داستانهای «هزار و یک شب» کارگردانی کرد: «و یک شب دیگرِ شهرزاد...» (۱۹۸۴)، «داستانهای جدید شهرزاد» (۱۹۸۶) و «آخرین شب شهرزاد» (۱۹۸۷).
دوره استقلال
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، تولید فیلم به دلیل کمبود بودجه بهطور موقت متوقف شد. جنگ داخلی که در تاجیکستان درگرفت، بحران موجود در صنعت سینمای ملی را بیشازپیش تشدید کرد.
تا دهه ۱۹۹۰، زیرساختهای فنی استودیوی «تاجیکفیلم» بهشدت فرسوده و قدیمی شده بود و دیگر با استانداردهای بینالمللی مطابقت نداشت. از نیمه دوم دهه ۱۹۹۰، این استودیو با بهرهگیری از منابع داخلی خود، شروع به تولید فیلمهایی در قالب ویدیویی کرد.
از نمونههای اولیه این آثار میتوان به «رودخانه در مهتاب»، «در جستجوی راه» (۱۹۹۶)، «راه دهقان»، «بازگشت» (۱۹۹۷) و «باباجان غفوروف: پدیده تاجیکها» (۱۹۹۸) و همچنین مجموعهای از فیلمها با موضوع تاریخ سینمای تاجیکستان اشاره کرد.
با این حال، با فراهم شدن مجدد بودجه برای پروژههای سینمایی، فیلمسازان تاجیک توانستند فعالیتهای خود را از سر بگیرند.
استقلال و قطع حمایتهای دولتی شوروی، سینمای تاجیکستان را تا مرز فروپاشی پیش برد. بااستعدادترین کارگردانان، از جمله بختیار خدونظروف و جمشید عثمانوف، به خارج از کشور مهاجرت کردند. ایران برای احیای تولید فیلم در تاجیکستان کمکهایی ارائه کرد و در مقابل، تعدادی از کارگردانان تاجیک با شرکتهای ایرانی همکاری کردند.
در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۴، تاجیکستان «قانون سینما» را تصویب کرد که هدف آن ترویج تولیدات داخلی و فیلمهای ساختهشده به زبان تاجیکی بود. در سال ۲۰۰۶، فیلمی مشترک میان تاجیکستان و ایران با عنوان «بهشت فقط برای مردگان است» در جشنواره فیلم کن به نمایش درآمد. کارگردان این اثر، جمشید عثمانوف، پیش از آن در فرانسه با آثاری همچون «پرواز زنبور» (محصول مشترک با مین بیونگ-هون) و بهویژه فیلم «فرشتهای بر شانه راست» که در سال ۲۰۰۲ نیز در جشنواره فیلم کن حضور داشت، شناخته شده بود.
در سال ۲۰۰۴، نخستین جشنواره بینالمللی فیلم «دیدار» به مناسبت هفتاد و پنجمین سالگرد سینمای تاجیکستان در دوشنبه برگزار شد. در سالهای بعد، این جشنواره نقش مهمی در معرفی و ترویج فیلمهای تاجیکی ایفا کرد.
در سالهای ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵، دو فیلم در تاجیکستان تولید شدند که مشخصاً برای بازار نمایش خانگی ساخته شده بودند: «مجسمه عشق» (۲۰۰۴) به کارگردانی امیدشو میرزوشیرینوف، و «سرگردان» (۲۰۰۵) به کارگردانی گلاندام محبتاوا و دالر رحمتاف.
ظهر در همان سال در جشنواره بینالمللی فیلم روتردام به نمایش درآمد.
«ظهر حقیقی» نخستین فیلم تاجیکستانی بود که پس از ۱۸ سال یعنی از زمان
کسب استقلال این کشوردر داخل تاجیکستان اکران شد.
این فیلم همچنین در جشنواره بینالمللی فیلم مراکش به نمایش درآمد.
در سال ۲۰۰۹، فیلم «ظهر حقیقی» به کارگردانی نصیر سعیدوف، به نخستین فیلم تاجیکی در طول ۱۸ سال یعنی از زمان استقلال کشور تبدیل شد که در داخل تاجیکستان به نمایش درآمد و توزیع شد. این فیلم همچنین در جشنواره بینالمللی فیلم روتردام به نمایش گذاشته شد.
دهه ۲۰۱۰ شاهد بهبود کیفیت سینمای تاجیکستان بود. در این دوره، نسل جدیدی از کارگردانان ظهور کردند؛ فیلمسازانی که نه تنها در ایران، بلکه در کشورهایی همچون ایالات متحده، روسیه، کره جنوبی و هند آموزش دیده بودند و در نتیجه، تحت تأثیر طیف متنوعی از فرهنگها و رویکردها قرار داشتند.
از جمله فیلمهای قابلتوجهی که در این دهه ساخته شدند میتوان به این آثار اشاره کرد: «معلم» (۲۰۱۴) ساخته نصیر سعیدوف، که آخرین روز کاری یک معلم سالخورده در مدرسهای روستایی را به تصویر میکشد؛ مردی که میان میراث دوران شوروی و ظهور گرایشهای اسلامگرای افراطی گرفتار شده است؛ «رویای میمون» (۲۰۱۶) اثر رومی شووازیموف، که نخستین فیلم ژانر وحشت در تاجیکستان محسوب میشود؛ و «سفر هوایی» (۲۰۱۵) ساخته دالر رحمتاف، کمدیای که در آن یک کشاورز تاجیک و یک مرد فرانسوی چنان شباهت عجیبی به یکدیگر دارند که مدام با هم اشتباه گرفته میشوند.
فیلم «مشکلگشا» (۲۰۱۶) به کارگردانی امیدشو میرزوشیرینوف، شامل زبانهای در معرض خطری از منطقه پامیر است. این فیلم داستان زن جوانی از اهالی پامیر را روایت میکند که در مسکو زندگی میکند و وارد رابطهای عاشقانه با مردی روس میشود؛ رابطهای که به دلیل تفاوتهای فرهنگی میان آنها، سرشار از پیچیدگی است. این اثر در جشنواره فیلم «دیدار» در سال ۲۰۱۶، جایزه بهترین فیلم تاجیکستانی را از آن خود کرد.
استودیوی سغدسینما (Sugdsinamo) که در شمال تاجیکستان مستقر است، فیلم «تنگنا» (۲۰۱۸) را به کارگردانی محیالدین مظفر تولید کرد. این فیلم نگاهی انتقادی به قدرت سنتها در منطقه پنجکند دارد؛ جایی که پسری که به دلیل مشکلات مالی خانوادهاش در سن معمول ختنه نشده است با تبعیض از سوی اهالی روستا مواجه میشود. در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۷، دولت «استودیوی دولتی تاجیکفیلم» را با «مؤسسه دولتی واحد تاجیککینو» (که مسئولیت توزیع فیلم و ویدئو را بر عهده داشت) ادغام کرد تا «مؤسسه دولتی تاجیکفیلم» را تشکیل دهد؛ اقدامی که با هدف ترویج هرچه بیشتر فیلمهای تولیدشده در تاجیکستان صورت گرفت.
سینمای تایلند
صنعت فیلم تایلند در رقابت با سینماهای منطقه مانند سینمای اندونزی، سینمای فیلیپین، سینمای مالزی و سینمای میانمار وزن کمتری دارد. اگرچه در برابر سینماهای به زبان ماندارین و کانتونی و همچنین سینمای هند خرد در نظر گرفته میشود.
اولین نمایش فیلم در تایلند در شهر بانکوک و در ۹ ژوئن ۱۸۹۷ توسط برادران لومیر انجام شد. در همان سال، در جریان سفر پادشاه وقت تایلند چولالونگکورن به اروپا، فیلمی از این سفر توسط برادر پادشاه تهیه شد و تجهیزات فیلمبرداری توسط وی به تایلند آمد.
شاهزاده تونگ تام سامبسترا که «پدر سینمای تایلند» نیز نامیده میشود پس از آن کارهای مستندی زیادی انجام داد که در بانکوک به نمایش درمیآمد. در سال ۱۹۰۵ بازرگانان ژاپنی ابتدا در بانکوک و سپس در چند شهر دیگر سالنهای کوچک سینمایی ایجاد کردند. آنچه در این سالنها نمایش داده میشد برای چند سال فقط آثار ژاپنی بود تا اینکه کمکم فیلمهای اروپایی و بهویژه فیلمهای صامت هالیوودی نیز برای اکران این سالنها خریداری شدند. برای مدتها خاندان سلطنتی چاکری متولی امور فیلم و سینما در تایلند بودند.
اولین فیلم تایلندی با عوامل بومی در سال ۱۹۲۷ توسط مانیت واووات و با نام «شانس دوباره» ساخته شد. بین سالهای ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۲، ۱۷ فیلم در بانکوک ساخته شد که از آنها فقط تعدادی عکس باقی مانده است.
در سالهای ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۲ فیلمهای صامت ژاپنی هنوز در نزد مخاطبان تایلندی محبوبیت داشتند. در ۱ آوریل ۱۹۳۲ اولین فیلم ناطق تایلندی به نام «گمراه رفته» توسط کمپانی برادران واووات ساخته شد. فیلمی که در دوره اصلاحات سیاسی یک فیلم ایدئولوژیک در نظر گرفته میشد. این فیلم به موفقیت بزرگی دست پیدا کرد و سببساز، ساخت فیلمهای بیشتر تا سال ۱۹۴۴ گردید. این دوره توسط محققان بهعنوان «عصر طلایی» برای صنعت فیلم تایلند تلقی میشود.
از سال ۱۹۶۲ تا ۱۹۷۰ زوج محبوب سینمای تایلند بودند.
جایزه انجمن ملی فیلم تایلند که با عناوین جایزهٔ سوپاناهونگ یا «قوی زرین» هم شناخته میشود، همهساله توسط «انجمن ملی فیلم تایلند» برگزار میشود. تندیس این جایزه، یک قوی زرین است که در تایلند، نمادی سلطنتی و مذهبی بهشمار میآید.
جشنواره جهانی فیلم بانکوک دیگر جشنواره بینالمللی فیلم است که هر سال بین ماههای اکتبر و نوامبر در بانکوک برگزار میشود. این رویداد فرهنگی از سال ۲۰۰۲ هر سال در این کشور برگزار میشود.
در تایلند بیش از ۷۵۰ سالن سینمای فعال وجود دارد. تعداد تولید سالانه فیلم بلند در این کشور ۴۵ عدد و جمعیت سینماروی آن ۲۸ میلیون نفر در سال برآورد شده است.
سینمای تایوان
سینمای تایوان به فیلمهای تولید شده در تایوان اشاره دارد که تاریخ آن به دوره استعمار ژاپن برمیگردد و ارتباط نزدیکی با توسعه اجتماعی در دورههای مختلف دارد. جامعه معاصر تایوان دارای میراث فرهنگی متنوعی است، روشنفکر و خلاق است و محیطی مساعد برای فیلمسازان فراهم میکند و تأثیر قابل توجهی بر چشمانداز سینمای چینیزبان دارد.
در سال ۱۸۹۸، «انجمن جوانان بودایی شینشو» (وابسته به جامعه ژاپنیها) رویدادی را در خارج از «دروازه شمالی» تایپه با عنوان «نمایش فیلم و اسلاید برای آموزش جوانان» برگزار کرد که نخستین نمایش عمومی فیلم در تایوان محسوب میشود.
در سال ۱۹۰۱ (سی و چهارمین سال از دوره میجی)، تاکاماتسو تویوجیرو ۱۰ هزار فوت نوار فیلم به تایوان آورد. نخستین فیلمی که در تایوان فیلمبرداری شد، با عنوان «آشنایی با اوضاع تایوان»، در فوریه ۱۹۰۷ توسط تاکاماتسو تویوجیرو و همکارانش ضبط گردید.
تاکاماتسو تویوجیرو پس از اقامت در تایوان، در هفت شهر بزرگ این جزیره سینماهایی تأسیس کرد. در سال ۱۹۲۵، فیلم «تقصیر کیست؟» که توسط «انجمن پژوهش سینمای تایوان» تولید شده بود بهعنوان نخستین فیلم بلند سینمایی که توسط مردم تایوان ساخته شده، شناخته شد.
در سال ۱۹۳۸، فیلم «در انتظار بهار» محصول «شرکت تولید فیلم اول» هم مورد تحسین منتقدان قرار گرفت و هم به موفقیت تجاری دست یافت؛ این اثر را میتوان مهمترین فیلم تایوانی در دوران اشغال توسط ژاپن دانست.
پس از گذار تایوان به دوران «جمهوری چین»، بیشتر فیلمهای اولیه کارکردی تبلیغاتی داشتند و تحت هدایت دولت تولید میشدند؛ از نمونههای قابلتوجه میتوان به «وجدان و گناه» محصول «اداره انحصار دخانیات و مشروبات الکلی» و «جزیره زیبا» ساخته «شرکت آموزش کشاورزی» اشاره کرد.
در سال ۱۹۴۹، فیلم «طوفان بر فراز آلیشان» به کارگردانی چانگ چه، به نخستین فیلم پس از جنگ تبدیل شد که توسط چینیها در تایوان ساخته شده بود. ترانه اصلی این فیلم با نام «گائوشانچینگ» به محبوبیت گستردهای دست یافت.
در سال ۱۹۵۴، «شرکت آموزش کشاورزی» و «استودیوی فیلم تایوان» با یکدیگر ادغام شدند و «شرکت مرکزی فیلمسازی» (CMPC) را تشکیل دادند. این شرکت بیش از دوازده فیلم بلند و کوتاه با محوریت مضامین ضدکمونیستی و موفقیتهای اقتصادی در مناطق روستایی تولید کرد؛ فیلم «بازگشت میگانگ» یکی از این نمونههاست.
از زمان اکران فیلم پرفروش «شوئه پینگگوئی و وانگ بائوچوان» در سال ۱۹۵۵ تا آخرین فیلم به زبان تایوانی در آن دوران، یعنی «چن سان و وو نیانگ» (۱۹۸۱)، تایوان دورهای بیش از دو دهه را پشت سر گذاشت که امروزه با عنوان «عصر طلایی سینمای تایوانیزبان» شناخته میشود.
آمارها نشان میدهند که مجموع تولیدات سینمای تایوان به نزدیک ۲۰۰۰ فیلم رسید و میزان تولید در اوج خود به ۱۲۰ عنوان در سال بالغ شد. در دهه ۱۹۶۰، «شرکت مرکزی فیلمسازی» به «لی شینگ» سفارش ساخت فیلمهای «دختر صدفجمعکن» و «پرورشدهنده اردک» را داد؛ فیلم «خانهای در تایپه» به کارگردانی «پای چینگ-جوئی» نیز در همین دوره ساخته شد. تمامی این آثار مورد توجه و تحسین فراوانی قرار گرفتند.
در اواخر دهه ۱۹۶۰، «لی هان-شیانگ»، کارگردان نامدار هنگکنگی، برای ادامه فعالیت حرفهای خود به تایوان نقل مکان کرد و تکنیکها و فناوریهای سینمایی هنگکنگ را با خود به ارمغان آورد. در این دوران، طیف متنوعی از فیلمها تولید شد، از جمله فیلمهای اپرای «هوانگمی»، آثار واقعگرایانه روستایی مانند «گرمای زمستان»، درامهای تاریخی درباری مانند «شی شی» و فیلمهای هنری که هشت مورد از آنها بر اساس آثار ادبی «چیونگ یائو» ساخته شده بودند.
در سال ۱۹۶۷، «کینگ هو»، کارگردان هنگکنگی، فیلم رزمی «مسافرخانه اژدها» را برای «شرکت فیلمسازی فدرال» نوشت و کارگردانی کرد که به موفقیت تجاری چشمگیری دست یافت.
از آن پس و تا دهه ۱۹۸۰، فیلمهای رزمی، کونگفو و اکشن به جریان اصلی سینمای تایوان تبدیل شدند.
در اواسط دهه ۱۹۷۰، به دلیل عوامل نامساعد گوناگون از جمله خروج جمهوری چین از سازمان ملل متحد مجموعهای از فیلمهای تبلیغاتی (پروپاگاندا) با مضمون میهنپرستانه ساخته شدند تا به ایجاد ثبات در روان عمومی جامعه کمک کنند.
فیلم «مرد ساندویچی»، که با عنوان «عروسک بزرگ پسرش» نیز شناخته میشود و اقتباسی از یک اثر ادبی با رویکردی «مدرنیستی» بود، توانست بر مقاومت نیروهای محافظهکار غلبه کند و افقهای تازهای را پیش روی سینمای تایوان بگشاید.
از اواسط دهه ۱۹۸۰ به بعد، سینمای تایوان به سراغ موضوعات تابو رفت و به کاوش و بازنگری در جامعه مدرن تایوان، تاریخ این کشور و خاطرات شخصی پرداخت.
این فیلم سرنوشت خانواده «لین» را در بحبوحه ناآرامیهای سیاسی پیرامون
«واقعه ۲۸ فوریه» سال ۱۹۴۷ و آغاز سرکوبهای سیاسیای دنبال میکند که بعدها در تایوان با عنوان
«ترور سفید» یا «وحشت سفید» شناخته شد.
این اثر نخستین فیلمی بود که بهطور صریح به حکومت اقتدارگرای حزب «کومینتانگ»
پرداخت و نخستین بازنمایی سینمایی از «واقعه ۲۸ فوریه» در سینمای تایوان محسوب میشود.
پژوهشگران این اثر را سهمی مهم در روندِ جاریِ مواجهه تایوان با خاطرات و میراث «وحشت سفید» میدانند.
«شهر اندوه» نخستین فیلم تایوانی است که موفق به دریافت جایزه «شیر طلایی» جشنواره فیلم ونیز شد.
این فیلم به عنوان نماینده تایوان برای رقابت در بخش «بهترین فیلم خارجیزبان»
در شصت و دومین دوره جوایز اسکار معرفی شد.
در این میان، فیلم «شهر اندوه» به کارگردانی هو شیائو-شین تأثیری بسزا داشت. از دهه ۱۹۸۰، دولت جمهوری چین (تایوان) اقدام به تأسیس «بنیاد توسعه سینما» و «آرشیو فیلم» کرد و «جایزه محصول طلایی» را پایهگذاری نمود. «دفتر اطلاعات دولتی» که بر امور سینمایی نظارت داشت، با اعطای یارانه از تولید فیلمهای هنری حمایت میکرد. با این حال، در اواخر دهه ۱۹۸۰، صنعت سینمای تایوان رو به افول نهاد. در پی آزادسازی بازار برای ورود فیلمهای خارجی در سال ۱۹۸۹، تولید فیلمهای داخلی بهشدت کاهش یافت. از سال ۱۹۹۶ به بعد، شمار فیلمهای تولید داخل به ۱۵ تا ۲۰ فیلم در سال رسید که تنها ۱ تا ۲ درصد از سهم بازار گیشه را تشکیل میداد.
فیلمهای تایوانی با تأکید بر سبک کارگردانی، ترجیح استفاده از بازیگران غیرستاره، تمرکز بر تاریخ تایوان و عشق به فیلمبرداری در محل برای انعکاس دقیق واقعیتهای جامعه مشخص میشوند. داستانهای آنها اغلب حول زندگی مردم عادی تایوان میچرخد و تکنیکهای فیلمبرداری آنها در پی زیباییشناسی خاصی است. آنها همچنین از فیلم بهعنوان نوعی تبلیغ استفاده میکنند و سبک هنری قوی را به نمایش میگذارند. این ویژگی باعث شده است که کارگردانانی مانند هو شیائو-شین، ادوارد یانگ و تسای مینگ-لیانگ تحسین بینالمللی را به دست آورند.
با این حال، از آنجا که این فیلمهای هنری کمتر سرگرمکننده هستند، در تایوان محبوب نیستند. از دهه ۱۹۹۰، بازار فیلم تایوان کساد بوده است و بسیاری از مردم تمایلی به رفتن به سینما برای تماشای فیلمهای داخلی ندارند. این بازار تا حد زیادی تحت سلطه فیلمهای خارجی از هالیوود و سایر کشورها است. با این حال، در سالهای اخیر، کارگردانان نوظهور از روشهای مختلفی برای روایت داستانهایی درباره مردم تایوان، تأثیرگذاری بر مخاطبان و خنداندن آنها در سینما استفاده کردهاند. این امر اعتماد مخاطبان به بازار فیلم داخلی را افزایش داده و امید را دوباره زنده کرده است.
سال ۲۰۰۸ سال پیشرفت چشمگیری برای صنعت سینمای تایوان بود که مدتها دچار رکود بود و تعداد کل بینندگان فیلمهای تایوانی به بالاترین حد خود در پنج سال گذشته رسید. فیلمهای «پسران ناکجاآباد»، «کیپ شماره ۷»، «بادهای سپتامبر» و «۱۸۹۵» همگی از نظر تحسین منتقدان و فروش گیشه به نتایج عالی دست یافتهاند و «کیپ شماره ۷» حتی به گیشه ۵۳۰ میلیون دلار جدید تایوان نیز رسیده است.
تا اوایل دهه ۱۹۸۰، رواج ویدئوهای خانگی باعث شد تماشای فیلم به فعالیتی فراگیر در میان مردم تایوان تبدیل شود. با این حال، صنعت سینمای تایوان با چالشهای جدی، از جمله ورود فیلمهای هنگکنگی به بازار تایوان، روبرو شد. در همین راستا، «شرکت مرکزی فیلمسازی» ابتکاری را برای حمایت از چندین کارگردان جوان و نوظهور آغاز کرد. در سال ۱۹۸۲، فیلم «در زمان ما» که حاصل همکاری چهار کارگردان جوان و بااستعداد (ادوارد یانگ، تِ-چِن تائو، آی-چِن کو و یی چانگ) بود — جریانی را پایهگذاری کرد که بعدها بهعنوان «احیای سینمای تایوان» یا «سینمای جدید تایوان» شناخته شد.
برخلاف ملودرامها یا فیلمهای اکشنِ رزمی (کونگفویی) که در دهههای پیشین رواج داشتند، آثار «سینمای جدید تایوان» به دلیل تصویرسازی واقعگرایانه، ملموس و همدلانه از زندگی مردم تایوان شهرت دارند. این فیلمها میکوشیدند داستانهای اصیلِ ساکنان مناطق شهری یا روستایی تایوان را روایت کنند و از نظر سبک، اغلب با آثار جنبش «نئورئالیسم ایتالیا» مقایسه میشوند. این تأکید بر واقعگرایی، با بهرهگیری از تکنیکهای روایی نوآورانه تقویت میشد؛ برای نمونه، ساختار رواییِ مرسومی که درام را به سمت یک نقطه اوجِ مشخص پیش میبرد، کنار گذاشته شد و داستان با سرعتی مشابهِ جریانِ زندگی واقعی پیش میرفت.
فیلمهای «سینمای جدید تایوان» به واسطه بازنمایی صادقانهی زندگی، به بسیاری از مسائل مهمِ جامعهی آنروزِ تایوان، نظیر شهرنشینی، مبارزه با فقر و تقابل با قدرت سیاسی پرداختند. برای مثال، فیلم «شهر اندوه» ساختهی «هو شیائو-شین»، تنشها و درگیریهای میان مردم بومی تایوان و دولت ملیگرای چینی را به تصویر میکشد که پس از پایان اشغال تایوان توسط ژاپن، به این جزیره وارد شده بودند.
فیلم «بزرگ شدن» اثر «چِن کون-هو» (محصول ۱۹۸۳)، نگاهی دقیق و چندلایه به تجربیات پسربچهای از یک خانوادهی معمولی دارد که بهتدریج درگیر مشکلات بیشتری میشود. فیلمهای «ادوارد یانگ» با نامهای «داستان تایپه» (۱۹۸۵) و «سردرگمی کنفوسیوسی» (۱۹۹۴) نیز به سردرگمیِ ناشی از تضاد میان ارزشهای سنتی و مادیگراییِ مدرن در میان جوانانِ شهرنشینِ دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میپردازند. فیلمِ نزدیک به چهار ساعتهی او با عنوان «یک روز تابستانی روشنتر» (۱۹۹۱) که بسیاری آن را شاهکار او و اثر شاخصِ «سینمای نوین تایوان» میدانند به کشمکشهای تایوان در دهه ۱۹۶۰ برای یافتن هویت خویش میپردازد؛ دورانی که پس از به دست گرفتن قدرت توسط حزب «کومینتانگ» و ورود شمار زیادی از مهاجران چینی به این جمهوریِ نوپا آغاز شد؛ مهاجرانی که امید داشتند پس از شکست کمونیستها، به چین بازگردند. از این رو، فیلمهای «سینمای نوین تایوان» روایتی جذاب از دگرگونیهای اجتماعی-اقتصادی و سیاسی تایوان در دوران مدرن به دست میدهند.
«سینمای نوین تایوان» بهتدریج جای خود را به جریانی داد که میتوان آن را بهطور غیررسمی «موج نو دوم» نامید؛ جنبشی که تا حدی از فضای سنگین و غمبارِ پیشین فاصله گرفته و برای عموم مخاطبان قابلدرکتر بود، اما همچنان به همان اندازه متعهد به بازتابِ دیدگاهی کاملاً تایوانی باقی ماند.
برای نمونه، فیلم «زنده باد عشق» (۱۹۹۴) ساختهٔ «تسای مینگ-لیانگ» که برندهٔ جایزهٔ شیر طلایی جشنواره فیلم ونیز شد، انزوا، یأس و زندگی عاشقانهٔ جوانانی را به تصویر میکشد که در آپارتمانهای مجلل تایپه ساکن هستند.
. زبان سینمایی مینیمالیستی و ساده آن، با کمتر از صد خط دیالوگ و موسیقی پراکنده،
عمیقاً تنهایی و پوچی معنوی ساکنان تایپه را منعکس میکند.
فیلم «سرزمین شکوفههای هلو» (۱۹۹۲) اثر «استن لای»، یک کمدی-تراژدی است که در آن دو گروه نمایشیِ مجزا، مشغول تمرین نمایشهای متفاوتی بر روی یک صحنهٔ واحد هستند. تلفیق استادانهٔ این روایتها، در کنار عمقِ مضامین سیاسی و روانشناختیِ اثر، توجهها را در جشنوارههای فیلم توکیو و برلین به خود جلب کرد.
«انگ لی» شاید برجستهترین کارگردانِ این «موج نو دوم» باشد. آثار اولیهٔ او شامل «دستان راننده» (۱۹۹۱)، «ضیافت عروسی» (۱۹۹۳) و «بخور، بنوش، مرد، زن» (۱۹۹۴) بر تضادهای نسلی و فرهنگی تمرکز دارند که بسیاری از خانوادههای امروزی با آنها دستبهگریباناند. فیلمِ «ببر خیزان، اژدهای پنهان» (۲۰۰۰) ساختهٔ او، موفق شد به ژانر «ووشیا» (فیلمهای رزمی) جانی دوباره ببخشد. اگرچه این فیلم بهطور دقیق بخشی از جنبشهای «موج نو» یا «موج نو دوم» محسوب نمیشود، اما به موفقیتی تجاری و بزرگ دست یافت که به تثبیت جایگاه سینمای آسیا در عرصهٔ بینالمللی کمک کرد. فیلمهای متأخرتری همچون «تابستان ابدی» (۲۰۰۶)، «شاهزادهٔ اشکها» (۲۰۰۹) و «بادهای سپتامبر» (۲۰۰۹) مرزهای فیلمسازی در تایوان را گسترش داده و تابوهای دیرینهٔ این جزیره را در خصوص پرداختن به موضوعات بحثبرانگیز، درهمشکستهاند.
به کارگردانی آنگ لی است.
این فیلم اقتباسی از جلد چهارم رمان وانگ دولو است که در دهه ۱۹۴۰ در چین و هنگ کنگ منتشر شد.
«ببر خیزان، اژدهای پنهان» با بازی چو یون-فات، میشل یئو و ژانگ زیی، داستان دو دوست قدیمی را روایت میکند
که بین وظیفه و یک اشتیاق پنهان گیر افتادهاند.
آنها تلاش میکنند یک زن اشرافزاده جوان را که پس از دزدیدن شمشیر افسانهای برای فرار از زندگی یکنواخت خود،
به راه راست باز میگردد، راهنمایی کنند.
این فیلم به لطف صحنههای مبارزه دیدنی و جذاب موفقیت تجاری ومردمی بزرگی کسب کرد.
«ببر خیزان، اژدهای پنهان» جوایز متعددی از جمله چهار جایزه اسکار، چهار جایزه بفتا و دو جایزه گلدن گلوب را از آن خود کرد
و علاقه به ژانر فیلمهای ووشیا را دوباره زنده کرد.
در اواخر دههٔ ۱۹۹۰ و اوایل دههٔ ۲۰۰۰، سینمای تایوان دوران دشواری را پشت سر گذاشت؛ چرا که برای رقابت با فیلمهای پرفروش و عظیم هالیوودی با چالشهای جدی روبرو بود. تعداد فیلمهای بومیِ اکرانشده در هر سال به کمتر از ۲۰ اثر کاهش یافت و بسیاری از مخاطبان تایوانی، تماشای تولیدات هنگکنگی یا هالیوودی را ترجیح میدادند؛ وضعیتی که باعث شد صنعت سینمای داخلی تحت سلطهٔ آثار خارجی قرار گیرد.
صنعت سینمای تایوان از سال ۱۹۹۴ رو به افول نهاد و تا سال ۱۹۹۷ عملاً فروپاشید؛ بخشی از این فروپاشی ناشی از گسترش روزافزون تکثیر غیرقانونی (قاچاق) فیلمها بود.
عملکرد درخشان فیلم «کیپ شماره ۷» (محصول ۲۰۰۸) به کارگردانی «وی ته-شنگ» در گیشه و موفقیتهای بعدی فیلمهای تایوانی پس از سال ۲۰۰۸، نشاندهنده خروج صنعت سینمای این کشور از دوران رکود بود. فیلم «کیپ شماره ۷» چنان در تایوان محبوب شد که در تاریخ ۱ نوامبر ۲۰۰۸، عنوان پرفروشترین فیلم داخلی در تاریخ این کشور را از آن خود کرد؛ همچنین این اثر پس از فیلم «تایتانیک» (۱۹۹۷)، به دومین فیلم پرفروش تاریخ سینمای تایوان تبدیل شد. این فیلم با کسب ۵۳۰ میلیون دلار جدید تایوان (معادل ۱۷.۹ میلیون دلار آمریکا؛ یا ۵۸۴ میلیون دلار جدید تایوان با احتساب ارزش سال ۲۰۲۱) در گیشه داخلی، رکورد فروش تمام ادوار برای یک اثر تایوانی را شکست و همچنان بهعنوان پرفروشترین فیلم داخلی در تاریخ سینمای تایوان باقی مانده است. این فیلم تاکنون موفق به دریافت ۱۵ جایزه شده است، از جمله جایزه «فیلم برجسته تایوانی سال» در چهل و پنجمین دوره جوایز «اسب طلایی» در سال ۲۰۰۸.
دیالوگهای فیلم به زبانهای تایوانی و ماندارین هستند و بخشهای قابلتوجهی از آن نیز به زبان ژاپنی ادا میشود.
این فیلم تا اول نوامبر ۲۰۰۸، به دومین فیلم پرفروش در تاریخ سینمای این کشور تبدیل گشت
و تنها پس از فیلم «تایتانیک» اثر جیمز کامرون قرار گرفت.
این فیلم از زمان اکران تاکنون بیش از ۱۳,۸۰۴,۵۳۱ دلار آمریکا فروش داشته
و در حال حاضر پرفروشترین فیلم داخلی در تایوان به شمار میرود.
این فیلم به عنوان نماینده تایوان برای رقابت در بخش «بهترین فیلم خارجیزبان» در هشتاد و یکمین دوره جوایز اسکار معرفی شد
پس از موفقیت فیلم «کیپ شماره ۷»، صنعت سینمای تایوان شروع به بهبود از رکودی کرد که حدود ۱۰ سال به طول انجامیده بود. برخی از فیلمهای شاخصی که موجب احیای سینمای تایوان شدند عبارتاند از: «راز» (۲۰۰۷)، «مبادلات تایپه» (۲۰۱۰)، «مونگا» (۲۰۱۰)، «هفت روز در بهشت» (۲۰۱۰)، «قهرمان بازار شبانه» (۲۰۱۱) و «عشق» (۲۰۱۲).
فیلم بعدی «وی ته-شنگ» با عنوان «سیدیک بال» (که شامل دو بخش است) در سپتامبر ۲۰۱۱ اکران شد. بخش اول آن «پرچم خورشید» به دومین فیلم پرفروش تاریخ سینمای تایوان تبدیل شد و بخش دوم «پل رنگینکمان» نیز جایگاه هفتمین فیلم پرفروش تاریخ سینمای تایوان را به خود اختصاص داد. این اثر در بخش مسابقه شصت و هشتمین جشنواره بینالمللی فیلم ونیز به نمایش درآمد و در سال ۲۰۱۱ بهعنوان نماینده تایوان برای رقابت جهت نامزدی در بخش بهترین فیلم خارجیزبان هشتاد و چهارمین دوره جوایز اسکار انتخاب شد و در فهرست نهایی شامل ۹ فیلم قرار گرفت که به مرحله بعدی رأیگیری برای نامزدی راه یافتند.
در سال ۲۰۱۵، کارگردان یو-شان چن (که با نام فرانکی چن نیز شناخته میشود) فیلم «دوران ما» (۲۰۱۵) را اکران کرد. این فیلم با فروش بیش از ۴۱۰ میلیون دلار تایوان (۱۷.۱ میلیون دلار آمریکا)، به پرفروشترین فیلم داخلی تایوان در آن سال و پنجمین فیلم پرفروش تاریخ سینمای تایوان تبدیل شد. در این فیلم ویویان سونگ ایفای نقش میکرد که پیشتر در فیلم موفق دیگری به نام «کافه. انتظار. عشق» (۲۰۱۴) یازدهمین فیلم پرفروش تاریخ سینمای تایوان حضور داشت. در سال ۲۰۱۴، اومین بویا فیلمی با موضوع بیسبال به نام «کانو» (۲۰۱۴) را کارگردانی کرد که با فروشی بیش از ۳۳۰ میلیون دلار تایوان، در جایگاه ششمین فیلم پرفروش تاریخ سینمای تایوان قرار گرفت.
فیلمهای داخلی تایوان که در فهرست پرفروشترین آثار تاریخ این کشور رتبههای نهم تا پانزدهم را به خود اختصاص دادهاند، عبارتاند از: «زون پرو سایت» محصول ۲۰۱۳ (رتبه نهم با ۳۰۵ میلیون دلار تایوان)، «شهوت، احتیاط» محصول ۲۰۰۷ ساختهٔ انگ لی (رتبه دهم با ۲۸۰ میلیون دلار تایوان)، «کافه. انتظار. عشق» محصول ۲۰۱۴ (رتبه یازدهم با ۲۶۰ میلیون دلار تایوان)، «مونگا» محصول ۲۰۱۰ (رتبه دوازدهم با ۲۵۸ میلیون دلار تایوان)، «عروسی شگفتانگیز» محصول ۲۰۱۵ (رتبه سیزدهم با ۲۵۰ میلیون دلار تایوان)، «فراتر از زیبایی: تایوان از فراز آسمان» محصول ۲۰۱۳ (رتبه چهاردهم با ۲۲۰ میلیون دلار تایوان) و «توا-تیو-تیان» محصول ۲۰۱۴ (رتبه پانزدهم با ۲۱۰ میلیون دلار تایوان).
فیلمسازان تایوانی همواره کوشیدهاند تا نظر بازار چینِ سرزمین اصلی را جلب کنند؛ از این رو، هر فیلمی که در چینِ سرزمین اصلی اکران شود، باید با مقررات سانسور این کشور مطابقت داشته باشد. این مقررات اغلب مستلزم کمرنگ کردن یا حذف هرگونه عنصری است که ممکن است القاکنندهٔ این باشد که تایوان کشوری جدا از چین است.
از جملهٔ این فیلمها میتوان به «آدمکش» (۲۰۱۵) ساختهٔ هو شیائو-شین، «دوران ما» (۲۰۱۵) اثر فرانکی چن (یو-شان چن)، «تو سیب چشم منی» (۲۰۱۲) ساختهٔ گیدنز کو، و «عروسی شگفتانگیز» (۲۰۱۵) اشاره کرد.
تمام این آثار بر مضامین بینفرهنگی تمرکز دارند که در سرزمین اصلی چین و سایر نقاط آسیا از جذابیت تجاری برخوردارند؛ در عین حال، آنها عامدانه از بهکارگیری گویش تایوانی و نمادهای رایج هویت ملی تایوان، همچون پرچم، پرهیز میکنند. این رویکرد حتی در فیلم «عروسی شگفتانگیز» نیز مشهود است؛ داستان این فیلم حول سوءتفاهمهای کمدی میان خانوادهٔ دامادی از سرزمین اصلی چین و خانوادهٔ عروسی تایوانی میچرخد، اما این سوءتفاهمها را به تفاوتهای فرهنگیِ «منطقهای» و نه «ملی» نسبت میدهد؛ رویکردی که از آن با عنوان «پاکسازی سیاسی» یاد شده است. با این حال، این فیلم در داخل خودِ تایوان موفقتر ظاهر شد، که دلیل آن استفاده از بازیهای زبانی و طنز کمدیِ برخاسته از تضاد میان گویش تایوانی و واژگان زبان چینی ماندارین بود.
در نتیجه، فیلمهای موفقی که محوریت آنها تایوان بوده، عمدتاً آثار مستقل و کمهزینهای هستند که بازار داخلی را هدف قرار دادهاند؛ نمونهای از این دست، فیلم «بازداشت» به کارگردانی جان هسو است که در پنجاهوششمین دورهٔ جوایز «اسب طلایی»، پنج جایزه، از جمله جایزهٔ بهترین کارگردانی، را از آن خود کرد.
تا سال ۲۰۲۳ تعداد سالنهای سینما در تایوان اندکی بیشتر از ۹۵۰ سالن بوده است.
سینمای ترکمنستان
یوگنی آلکسیویچ ایوانف-بارکوف ( ۱۸۹۲ – ۱۹۶۵) کارگردان و فیلمنامهنویس اهل شوروی سابق بود
که نقش مهمی در پیشرفت سینمای ترکمن در دهههای ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ داشت.
سینمای ترکمنستان در بین کشورهای آسیای مرکزی از تولید بسیار محدودی برخوردار است. با اینهمه ظهور و بروز سینما در ترکمنستان به دهه ۱۹۲۰ و زمانی که این کشور جزئی از اتحاد جماهیر شوروی شد برمیگردد.
نقطه مشترک ظهور و بروز سینما در کشورهای آسیای میانه پس از پیوستن به اتحاد جماهیر شوروی، استفاده از ابزار سینما برای تبلیغات یا ارائه خبرهای مرتبط با سقوط امپراتوری روسیه و سرانجام خفتبار سزار و خاندان رومانف و همچنین برجسته کردن نقش رهبران مانند لنین در انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ بود.
از این رو عمده فیلمهای اولیه ساخته شده در ترکمنستان مستندهای خبری بودند. در سال ۱۹۲۵ با همکاری استودیوی فیلمسازی سوتابکینو در لنینگراد اولین مستند خبری-گزارشی در ترکمنستان تولید شد که در حقیقت به تبیین مواضع حزب کمونیست ترکمنستان میپرداخت. در ۱۹۲۶ استودیو کینو فابریکا در عشقآباد تأسیس شد که عمدتاً برنامهای جز ساخت فیلمهای تبلیغاتی یا آموزشی مرتبط با حزب کمونیست نداشت.
حدود یک دهه بعد در سال ۱۹۳۵ به معنای واقعی کلمه، اولین فیلم ناطق و دارای موسیقی به نام «من دوباره برمیگردم» توسط الکساندر لداشچف در عشقآباد ساخته شد. یک فیلم روایی که در آن سرگذشت یک جوان کارگر به نام کوربان تصویر شده بود. این فیلم تأثیر بسیاری بر روی مخاطبین گذارد چرا که به نوعی داستان کوربان قصه زندگی بسیاری از آنان بود.
طی دهههای ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۰ جدای از سوتابکینو، استودیوی دیگری به نام وستوکینو نیز در عشقآباد تأسیس شد. بدنه سینمایی دهههای بعدی سینمای ترکمنستان نظیر ولادیمیر لاوروف، جاوانشیر ممدوف، نیکولای میخائیلوویچ کوپیسوف، جوما نپسوف و شادوردی آنایف از این استودیو ظهور کردند.
در ۲ سال اول جنگ جهانی دوم، استودیو فیلم کییف ابزار و ملزومات خود را به شرکت فیلمسازی تازه تأسیس ترکمنفیلم منتقل کرد. ترکمنفیلم اولین اثر سینمایی و ملی این سرزمین به نام «دورسون» را در سال ۱۹۴۰ توسط یوگنی ایوانف تولید کرد. فیلمی که براساس مطالعه دقیق فرهنگ و آداب و رسوم ترکمن ساخته شده و همه بازیگران فیلم به جز بازیگر نقش اول زن نینا آلیسوا، ترکمن بودند.
پس از پایان جنگ جهانی دوم جدای از خرابیها و خسارتها، زلزله شدید عشقآباد استودیو ترکمنفیلم را ویران کرد و عملاً سینمای ترکمنستان به ورطه تعطیلی افتاد. از اواسط دهه ۵۰ استودیو ترکمنفیلم کمکم بازسازی شد. مهمترین اتفاق اما تولید اولین فیلم رنگی در سال ۱۹۵۴ به نام «مأموریت فوقالعاده» به کارگردانی ایوانفبارکوف و آلتی کارلیف بود.
در دهه ۶۰ هنوز کارگردانان اوکراینی و روسی در ترکمنفیلم فعالیت زیاد داشتند اما با بازگشت چندین تن از فارغالتحصیلان ترکمن از مؤسسه سینمایی گراسیموف، بدنه سینمایی این کشور نسل تازهای را شاهد بود که از برجستهترین آنها میتوان به خوجاکولی نارلیف (با فیلم «دخترخوانده» محصول ۱۹۷۲)، یازگلدی سیدوف، کوربان یازانوف، مراد کوربانکلیچف و محمد سوئیانخانف اشاره کرد.
تولید حال حاضر سینمای ترکمنستان در بهترین حالت به ۱ فیلم بلند و ۳ فیلم مستند در سال خلاصه شده است. تعداد سالنهای سینما ۳۵ عدد در این کشور برآورد شده است.
از ۱۹۹۱ به بعد سینمای ترکمنستان تقریباً به محاق رفت. مهمترین دلیل این افت، نبود سرمایه عنوان شده که امری بدیهی است. سایر کشورهای آسیای میانه نیز با همین مشکل کمبود سرمایه در سینما مواجه شدند. پیش از آن بودجه سینمایی این کشورها توسط کمیته فرهنگی حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی آماده میشد.
در حال حاضر متولی سینمای ترکمنستان وزارت فرهنگ و صداوسیمای ترکمنستان است. این نهاد دولتی از نوامبر ۲۰۰۸ بدینسو جشنواره بینالمللی فیلمهای مستند و فیلمهای هنری کوتاه تحت عنوان «ترکمنستان و هنر سینمای جهانی» را برگزار میکند که رویدادی غیررقابتی است.
سینمای ترکیه
سینمای ترکیه پیشتر با نام «یشیلچام» به معنای تحتاللفظی «کاج سبز» شناخته میشد. این سینما بخشی جداییناپذیر از فرهنگ ترکیه محسوب میشود و در طول سالها شکوفا شده است؛ بهطوری که هم برای مخاطبان داخل ترکیه و هم برای ترکهای ساکن اروپا، بالکان و اروپای شرقی سرگرمی فراهم کرده است. در سالهای اخیر، سینمای ترکیه در کنار سینمای مصر در سراسر جهان عرب و تا حدودی در سایر نقاط جهان به شهرت و موفقیت دست یافته است.
نخستین فیلمی که در امپراتوری عثمانی به نمایش درآمد، اثری از برادران لومیر با عنوان «ورود قطار به ایستگاه لا سیوتا» (۱۸۹۵) بود که در سال ۱۸۹۶ در قسطنطنیه (استانبول امروزی) اکران شد. فیلم «بافندگان» (۱۹۰۵) که توسط برادران ماناکی ساخته شد، نخستین فیلم تولیدشده در این سرزمین به شمار میرود. قدیمیترین فیلمِ باقیمانده که در مرزهای ترکیه امروزی تولید شده، مستندی با عنوان «تخریب یادمان روسی در آیاستفانوس» است که در سال ۱۹۱۴ به کارگردانی فوات اوزکینای ساخته شد. هویت نخستین فیلم داستانی (روایی) تولیدشده در ترکیه همچنان نامشخص است.
نخستین فیلم ناطق ترکیه با عنوان «بیداری یک ملت» در سال ۱۹۳۱ اکران شد. با تأسیس دارالبدایع (Darülbedayi) در سال ۱۹۱۴ و کنسرواتوار دولتی آنکارا در سال ۱۹۳۶، عناصر تئاتر غربی با اشکال سنتی و بداههپردازانهی نمایشهای ترکی نظیر «مداح» (قصهگو)، «اورتا اویونو» (نمایش در فضای باز) و «کاراگوز و حاجیوات» تلفیق شدند. بازیگران تئاتر، به دلیل نوع آموزشهایی که دیده بودند، یا بهکلی از سینما دوری میکردند و یا فعالیت خود را تنها به صداپیشگی (دوبله) محدود میساختند. سینمای ترکیه از دهه ۱۹۶۰ دستخوش تحول شد. در دوران «یشیلچام»، ترکیه چهارمین تولیدکننده بزرگ فیلم در جهان بود.
در حوزه تولید فیلم، مسیر حرکت ترکیه در قرن بیستم با بسیاری از سینماهای ملی دیگر همسو بود. تولید مستمر فیلم تا حدود دهه ۱۹۵۰ بهطور جدی شکل نگرفت؛ پیش از آن، بازار فیلم عمدتاً در کنترل چند شرکت بزرگ واردکننده بود که برای کسب تسلط بر شهرهای پرجمعیت و سودآوری همچون استانبول و ازمیر با یکدیگر رقابت میکردند. سینماها بهندرت فیلمهای تولید داخل را نمایش میدادند و بخش عمدهای از برنامههای خود را به آثار صنایع سینمایی قدرتمند غربی بهویژه ایالات متحده، فرانسه، ایتالیا و آلمان اختصاص میدادند. تلاشها برای تولید فیلم عمدتاً توسط استودیوهای چندملیتی هدایت میشد که با بهرهگیری از شبکههای گسترده توزیع و زنجیرههای اختصاصی سالنهای سینمای خود، بازگشت سرمایهشان را تضمین میکردند. بین سالهای ۱۸۹۶ تا ۱۹۴۵، مجموع فیلمهای تولیدشده در داخل کشور حتی به ۵۰ عنوان هم نرسید؛ رقمی که از میزان تولید سالانه ترکیه در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ کمتر بود. پیش از دهه ۱۹۵۰، سهم فیلمهای داخلی از میان تمام آثار نمایشدادهشده در ترکیه، ناچیز باقی ماند.
تولید فیلم در ترکیه پس از جنگ جهانی دوم جهشی چشمگیر را تجربه کرد. در سال ۱۹۵۲، ۴۹ فیلم تولید شد؛ رقمی که بهتنهایی از مجموع کل فیلمهای تولیدشده در تمام سالهای پیش از آن فراتر میرفت. تا دهه ۱۹۶۰، ترکیه به پنجمین تولیدکننده بزرگ فیلم در جهان تبدیل شد و در اوایل دهه ۱۹۷۰، تولید سالانه به حدود ۳۰۰ فیلم رسید. در مقایسه با سایر سینماهای ملی، دستاوردهای صنعت سینمای ترکیه از سال ۱۹۵۰ به بعد واقعاً قابلتوجه است.
در دهه ۱۹۷۰، ظهور تلویزیون و ویدئو بهعنوان رسانههای جدید و محبوب، همراه با ناآرامیهای سیاسی که اغلب با بحرانهای عمیق اقتصادی نیز همراه بود منجر به کاهش شدید فروش بلیت شد. این امر موجب رکودی طولانیمدت گردید که از حدود سال ۱۹۸۰ آغاز شد و تا اواسط دهه ۱۹۹۰ ادامه یافت. میزان فروش سالانه بلیت از اوج ۹۰ میلیون در سال ۱۹۶۶ به ۵۶ میلیون در سال ۱۹۸۴، و سپس تا سال ۱۹۹۰ به تنها ۱۱ میلیون کاهش یافت. در پی آن، تعداد سالنهای سینما نیز رو به افول نهاد؛ بهطوری که از حدود ۲۰۰۰ سالن در سال ۱۹۶۶ به ۸۵۴ سالن در سال ۱۹۸۴، و سرانجام تا سال ۱۹۹۰ به ۲۹۰ سالن رسید. در طول دهه ۱۹۹۰، بهطور میانگین سالانه ۱۰ تا ۱۵ فیلم تولید میشد؛ نکته قابلتوجه اینکه حدود نیمی از این آثار هرگز بر پرده سینماها نرفتند.
از سال ۱۹۹۵ به بعد، وضعیت رو به بهبود گذاشت. پس از سال ۲۰۰۰، فروش سالانه بلیت به ۲۰ میلیون رسید و تعداد سالنهای سینما در سراسر کشور روندی صعودی یافت و سرانجام به حدود ۵۰۰ سالن رسید. امروزه، فیلمهای ترکیهای میلیونها تماشاگر را به خود جذب میکنند، اغلب در صدر جدولهای فروش قرار میگیرند و بارها در گیشه از فیلمهای خارجی پیشی میگیرند. با این حال، سخن گفتن از یک «صنعت» تمامعیار دشوار است؛ چرا که بیشتر این فیلمها در اصل پروژههای شخصی کارگردانانی هستند که معاش خود را از طریق فعالیت در حوزههای دیگر نظیر تلویزیون، تبلیغات یا تئاتر تأمین میکنند. توزیع این فیلمها عمدتاً توسط شرکتهای چندملیتی، همچون «برادران وارنر» انجام میشود.
پیش از دهه ۱۹۵۰
نخستین اکران فیلم در امپراتوری عثمانی در سال ۱۸۹۶ در کاخ ییلدیزِ استانبول صورت گرفت. پس از آن، در سال ۱۸۹۷، زیگموند واینبرگ (Sigmund Weinberg) نمایشهای عمومی را در محلههای بیاوغلو (Beyoğlu) و شهزادهباشی (Şehzadebaşı) ترتیب داد. واینبرگ در آن دوران چهرهای سرشناس بود؛ او بهویژه بهعنوان نماینده شرکتهای خارجی، از جمله «پاته» (Pathé) شناخته میشد چرا که پیش از ورود به صنعت سینما، گرامافونهای این شرکت را به فروش میرساند. برخی منابع حاکی از آن است که او عکاس نیز بوده؛ حرفهای که ریشه در نمایندگیِ شرکتهای خارجی، از جمله کداک (Kodak) داشت.
قدیمیترین فیلم باقیمانده از امپراتوری عثمانی با عنوان «تخریب یادمان روسی در آیاستفانوس» (Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı) که یک فیلم مستند ساختهی فواد اوزکینای در سال ۱۹۱۴ بود، انهدام یادمانی روسی را به تصویر میکشید که پس از جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) در یشیلکوی (که در آن زمان «سان استفانو» نامیده میشد) برپا شده بود. این رویداد پس از ورود امپراتوری عثمانی به جنگ جهانی اول رخ داد.
نخستین فیلمهای داستانی (روایی) در امپراتوری عثمانی شامل «ازدواج همتآقا» (۱۹۱۶–۱۹۱۸) که ساخت آن توسط واینبرگ آغاز و توسط اوزکینای تکمیل شد و همچنین «پنجه» (۱۹۱۷) و «جاسوس» (۱۹۱۷) بودند که هر دو اثر سدات سیماوی محسوب میشوند. نهادهای تولید فیلم در این دوره شامل «اداره مرکزی سینما» (وابسته به ارتش)، یک انجمن شبهنظامی دفاع ملی، و «انجمن کهنهسربازان معلول» بودند.
در سال ۱۹۲۲، مستند مهمی با عنوان «استقلال: پیروزی ازمیر» تولید شد که بر جنگ استقلال ترکیه تمرکز داشت. در همان سال، نخستین استودیوی فیلمسازی خصوصی با نام «کمال فیلم» فعالیت خود را آغاز کرد.
از سال ۱۹۲۳ تا ۱۹۳۹، محسن ارطغرل تنها کارگردان فعال سینما در کشور بود. او در این دوره ۲۹ فیلم ساخت که عمدتاً اقتباسهایی از نمایشنامهها، اپرتها، آثار داستانی و فیلمهای خارجی بودند. تأثیر تئاتر که ریشه در فعالیت چهرههایی همچون اوزکینای، سیماوی، احمد فهیم و شادی کاراگوزاوغلو داشت در آثار ارطغرل بسیار برجسته است.
سالهای میان ۱۹۳۹ تا ۱۹۵۰ دورهای انتقالی برای سینمای ترکیه محسوب میشد؛ دورانی که در آن، این رسانه بهشدت تحت تأثیر تئاتر و همچنین جنگ جهانی دوم قرار داشت. در حالی که در سال ۱۹۳۹ تنها دو شرکت فیلمسازی وجود داشت، این تعداد بین سالهای ۱۹۴۶ تا ۱۹۵۰ به چهار شرکت افزایش یافت. پس از سال ۱۹۴۹، سینمای ترکیه توانست با بهرهگیری از استعدادهای حرفهایتر، بهعنوان یک هنر مستقل توسعه یابد.
شرکتهای واردکننده و سیستم منطقهای
بیشتر فیلمهای ترکیهای که پیش از سال ۱۹۵۰ تولید شدند، پروژههایی بودند که توسط شرکتهای واردکننده فیلم که متعلق به خانوادههای محلی بودند آغاز میشدند. برجستهترینِ این شرکتها ایپک فیلم (İpek Film) بود؛ زیرمجموعهای از گروه تجاری «ایپک» (İpek Merchandise) که قدمت آن به قرن نوزدهم بازمیگردد.
شرکت مهم دیگر در دوران اولیه سینمای ترکیه، کمال فیلم (Kemal Film) بود؛ حضور مستمر این شرکت بهعنوان یکی از واردکنندگان اصلی، اغلب به دلیل تعداد اندک فیلمهایی که در دهه ۱۹۲۰ تولید کرد، تحتالشعاع قرار گرفته و نادیده گرفته شده است. (بنیانگذاران «کمال فیلم» در واقع نخستین دوربین فیلمبرداری خود را به صورت امانی از گروه تجاری «ایپک» دریافت کرده بودند.) تا دهه ۱۹۵۰، هر دوی این شرکتها قدرتمندترین توزیعکنندگان فیلم باقی ماندند و تنها نهادهایی بودند که از منابع مالی کافی برای مشارکت در تولید فیلم برخوردار بودند. از آنجا که آنها از پیش دارای شبکه توزیع و زنجیرهای از سالنهای سینما بودند که بازگشت سرمایه را تضمین میکرد، خطر شکست مالی برایشان ناچیز بود.
با این حال، تحولات چشمگیری که این شرکتها پشت سر گذاشتند را باید نوعی سازگاریِ ضروری با پیشرفتهای فناوری در صنایع سینمایی غرب دانست؛ همان صنایعی که این شرکتها فیلمهای خود را از آنها وارد میکردند. نمونه بارز این امر، تأسیس «استودیوی دوبلاژ مرمره» (Marmara Dubbing Studio) در اوایل دهه ۱۹۳۰ است؛ دورانی که عصر سینمای صامت در غرب به پایان رسیده و فیلمهای ناطق (فیلمهای صدادار) به استانداردِ این صنعت تبدیل شده بودند.
این تحول، شرکتهای وابسته به واردات فیلم را ناگزیر ساخت تا خود را با الزامات فنی جدید هماهنگ کنند. در طول دهه ۱۹۳۰، توزیعکنندگان بزرگ در استانبول که شرکتهایی همچون ایپک فیلم (İpek Film) و کمال فیلم (Kemal Film) در رأس آنها قرار داشتند بهتدریج شبکههای توزیع خود را در سراسر کشور گسترش دادند.
این فرایند منجر به شکلگیری ساختاری موسوم به سیستم منطقهای (Bölge İşletmeleri) شد که شامل هفت منطقه توزیع با محوریت شهرهای کلیدی بود: استانبول (منطقه مرمره)، ازمیر (منطقه اژه)، آنکارا (آناتولی مرکزی)، سامسون (منطقه دریای سیاه)، آدانا (منطقه مدیترانه)، ارزروم (آناتولی شرقی) و دیاربکر (آناتولی جنوب شرقی).
اهمیت این «سیستم منطقهای» پس از دهه ۱۹۵۰، همزمان با جهش تولید فیلمهای داخلی، بیشازپیش افزایش یافت؛ بهطوری که آثار بومی در نهایت از نظر فروش بلیت و درآمد، از فیلمهای وارداتی پیشی گرفتند. این ساختار به شالوده مالی یشیلچام (Yeşilçam) که اغلب از آن با عنوان «هالیوودِ ترکیه» یاد میشود تبدیل شد؛ مرکزی که میان سالهای ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۵، کانون اصلی تولید فیلم در ترکیه به شمار میرفت.
گفته میشود که پس از سال ۱۹۶۵، چارچوبی تحت عنوان «سیستم ترکیبی» یا Kombine Sistem که توسط ائتلافی از مدیران منطقهای اداره میشد کنترل تقریباً تمامی جنبههای تولید فیلم را در دست گرفت. یکی از چهرههای کلیدی در این تشکیلات، تهیهکنندهای به نام ترکر ایناناوغلو (Türker İnanoğlu) بود. ایناناوغلو که تا به امروز نیز در حوزه رسانه فعال است، مدیریت شرکت اولوسال فیلم (Ulusal Film) بزرگترین شرکت تولیدات تلویزیونی در ترکیه را بر عهده داشت.
دوران طلایی یشیلچام
یشیلچام (Yeşilçam) دوران طلایی خود را بین دهههای ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ میلادی تجربه کرد؛ دورهای که در آن سالانه بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ فیلم تولید میشد. بین سالهای ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۶، بیش از پنجاه کارگردان در صنعت سینمای ترکیه فعالیت داشتند. اگرچه «عمر لطفی آکاد» تأثیر بسزایی بر این دوران گذاشت، اما بیشترین حجم آثار سینمایی توسط «ارتم اگیلمز»، «عثمان فاهیر سدن»، «عاطف ییلماز» و «ممدوح اون» تولید شد.
در سال ۱۹۶۴، فیلم «تابستان بیآب» (Susuz Yaz) یا با عنوان شناخته شدهتر «تابستان خشک» به کارگردانی «متین ارکسان» و با بازی « حولیا کوچیگیت»، برنده جایزه «خرس طلایی» در جشنواره بینالمللی فیلم برلین شد. این نخستین باری بود که یک فیلم ترکیهای به چنین افتخاری دست مییافت. «کارتال تیبت» و « حولیا کوچیگیت» که هر دو از شاگردان «جونیت گوکچر» بودند و فعالیت هنری خود را از کودکی در تئاتر آغاز کرده بودند از نخستین ستارههای سینما بودند که از دپارتمان تئاتر «کنسرواتوار دولتی» فارغالتحصیل شدند. شایان ذکر است که کارتال تیبت پیش از آن بازیکن حرفهای بسکتبال بود، در حالی که حولیا کوچیگیت در زمینه باله سابقه داشت. این دو بعدها در فیلمهای متعددی همبازی شدند و در تولید آثار کلاسیک سینمایی همکاری کردند؛ بهطوری که تیبت در مقام کارگردان و فیلمنامهنویس، و کوچیییت در مقام تهیهکننده فعالیت میکردند. علاوه بر این، کارتال تیبت در صنعت تلویزیون نیز بهعنوان کارگردان فعال بود. او در شکلدهی به سبک بازیگری بسیاری از ستارههای نوظهور تلویزیون نقش داشت؛ بازیگرانی که با حضور در مجموعههای تلویزیونی ترکیه به شهرت بینالمللی رسیدند و موفق به کسب جوایزی همچون جایزه امی بینالمللی (International Emmy Award) شدند.
این اولین نقش سینمایی حولیا کوچیگیت بود.
تابستان خشک همچنین اولین فیلم ارول تاش بود که در آن به جای نقش مکمل، نقش اصلی را ایفا کرد.
موسیقی اصلی فیلم توسط مانوس هاجیداکیس، آهنگساز برنده جایزه اسکار یونانی، ساخته شده است.
«تابستان خشک» در جشنواره فیلم برلین در ژوئن ۱۹۶۴ به نمایش درآمد و برنده خرس طلایی شد.
میزان استقبال از سینما و حجم تولید فیلم، بهویژه پس از سال ۱۹۵۸، روندی صعودی و پیوسته را طی کرد. در دهه ۱۹۶۰، دروس مرتبط با سینما در برنامه آموزشی گروههای تئاتر که خود بخشی از دانشکدههای زبان، تاریخ و جغرافیای دانشگاههای آنکارا و استانبول بودند و همچنین در «مدرسه مطبوعات و نشر» دانشگاه آنکارا گنجانده شد. علاوه بر این، یک رشته تخصصی سینما نیز در گروه تاریخ هنرِ «آکادمی دولتی هنرهای زیبا» تأسیس گردید.
«انجمن تهیهکنندگان فیلم ترکیه» و «آرشیو دولتی فیلم» هر دو در دهه ۱۹۶۰ پایهگذاری شدند؛ نام دومی در سال ۱۹۶۹ به «آرشیو فیلم ترکیه» تغییر یافت. در همین دوران، «مؤسسه سینما-تلویزیون» زیر نظر آکادمی دولتی هنرهای زیبا شکل گرفت و آرشیو فیلم ترکیه به بخشی از این مؤسسه تبدیل شد. در سال ۱۹۸۲، مؤسسه سینما-تلویزیون به یکی از گروههای آموزشی دانشگاه «معمار سنان» بدل گشت. از جمله کارگردانان برجسته دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میتوان به متین ارکسان، عاطف ییلماز، ممدوح اون، هالیت رفیغ، دویگو ساغیر اوغلو، رمزی آیدین جونتورک و نوزات پسن اشاره کرد. تا سال ۱۹۷۰، تعداد سینماها و تماشاگران سینما رشد چشمگیری یافت؛ بهطوری که فیلمها در ۲۴۲۴ سالن سینما در سراسر کشور به نمایش درآمدند و شمار بیسابقهی ۲۴۷ میلیون تماشاگر را به خود جذب کردند.
در سال ۱۹۷۰، حدود ۲۲۰ فیلم تولید شد؛ رقمی که تا سال ۱۹۷۲ به ۳۰۰ فیلم افزایش یافت. در این دوره، سینمای ترکیه ستارگان افسانهای خود را به عرصه آورد که از چهرههای برجسته آن میتوان به کمال سونال، قادر اینانیر، تورکان شورای و شنر شن اشاره کرد. با این حال، پس از این دوران، صنعت سینما به دلیل آغاز پخش سراسری برنامههای تلویزیونی، شروع به از دست دادن مخاطبان خود کرد. پس از سال ۱۹۷۰، نسل جدید و جوانتری از کارگردانان ظهور کردند؛ اما پس از سال ۱۹۸۰، آنان ناچار شدند با تقاضای فزاینده برای تماشای فیلمها در قالب ویدئو (نوار ویدئویی) دست و پنجه نرم کنند.
دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ همچنین شاهد ظهور ژانری موسوم به ترکاسپلویتیشن (Turksploitation) بود؛ فیلمهایی کمهزینه که یا بازسازیهایی از فیلمهای خارجی محبوب (بهویژه آثار هالیوودی) و مجموعههای تلویزیونی بودند، و یا بدون کسب اجازه، از بخشهایی از این آثار در ساخت آنها استفاده شده بود.
افول یشیلچام و احیای سینمای ترکیه
یشیلچام (Yeşilçam) به دلیل گسترش تلویزیون و خشونتهای سیاسی فراگیر در اواخر دهه ۱۹۷۰، دچار آسیب شد. با وقوع کودتای سال ۱۹۸۰ در ترکیه، دوران یشیلچام بهطور قطعی به پایان رسید. افزایش هزینههای تولید و دشواریهای واردات مواد اولیه موجب کاهش تعداد فیلمهای تولیدشده در دهه ۱۹۷۰ شد؛ هرچند کیفیت فیلمها در این دوره بهبود یافت.
در اوایل دهه ۱۹۹۰، بهندرت بیش از دو یا سه فیلم در سال اکران میشد. در این دوره، بیشتر ستارگان دهه ۱۹۷۰ یا به تلویزیون روی آورده بودند و یا در تلاش بودند تا شکوه گذشته یشیلچام (Yeşilçam) را احیا کنند. از نمونههای شاخص این دوران میتوان به فیلمهای «یاغی» (Eşkıya) و «آقای فقیر» (Züğürt Ağa) اشاره کرد که در هر دو، شنر شن (Şener Şen) نقشآفرینی میکرد. هر دو فیلم با استقبال خوب منتقدان و تماشاگران مواجه شدند.
این فیلم در جشنواره فیلم کن ۱۹۸۳ به نمایش درآمد.
فیلم روایت کودکانی است که در خوابگاه شماره ۴ یک بازداشتگاه در آنکارا، در شرایط وحشتناکی زندگی و کار میکنند.
این کودکان با امید انتقال به زندانی انسانیتر، شورشی را برنامهریزی میکنند.
با این حال، احیای واقعی یشیلچام تا زمان اکران فیلم «ویزونتله» (Vizontele) در سال ۲۰۰۱ رخ نداد. این پروژه که نویسندگی و کارگردانی آن بر عهده ییلماز اردوغان (Yılmaz Erdoğan) که خود نیز در فیلم بازی میکرد، بود، توسط هنرمندی هدایت میشد که پیشتر به واسطه مجموعه تلویزیونی طولانیمدت خود، یک دسته تئاتر (Bir Demet Tiyatro)، و تعهد عمیقش به هنرهای نمایشی، کاملاً شناختهشده بود. در این فیلم، بازیگران ثابتِ نمایشهای صحنهای او، بهویژه دمت آکباغ (Demet Akbağ)، آلتان ارککلی (Altan Erkekli) و جم ییلماز (Cem Yılmaz) حضور داشتند. موفقیت تجاری عظیم این اثر که با جذب ۲.۵ میلیون تماشاگر به پربینندهترین فیلم زمان خود تبدیل شد توجه بسیاری را به این صنعت جلب کرد.
پس از آن، فیلم «ویزونتله توبا» (Vizontele Tuuba)، که دنبالهای بر «ویزونتله» بود با جذب ۳.۵ میلیون تماشاگر، رکورد فیلم نخست را شکست؛ فیلم دیگری از همین مجموعه نیز ۳ میلیون تماشاگر را به خود جذب کرد. از سال ۲۰۰۲، یشیلچام شاهد نوعی تجدید حیات بوده و فیلمهایی تحسینشده همچون «دور» (Uzak) که برنده جایزه بزرگ جشنواره فیلم کن در سال ۲۰۰۳ شد و همچنین فیلم «پروپاگاندا» (Propaganda) را به سینما عرضه کرده است.
چند سال بعد، جم ییلماز فیلم «گورا» (G.O.R.A.) را منتشر کرد؛ اثری که او هم نویسندگیاش را بر عهده داشت و هم در آن ایفای نقش میکرد. دومین فیلم بلند او «شعبدهباز» (Hokkabaz) نام داشت.
در پی این تحولات، فیلمهایی با بودجههای کلانتر تولید شدند؛ از نمونههای قابلتوجه میتوان به فیلمهای «وادی گرگها: عراق» (Kurtlar Vadisi: Irak) که با ۴ میلیون تماشاگر رکوردی بر جای گذاشت و «پدرم و پسرم» (Babam ve Oğlum) اشاره کرد.
این فیلم که وقایع آن در دوران اشغال عراق میگذرد، به رویدادهای واقعی دیگری از جمله رسوایی زندان ابوغریب نیز اشاره دارد.
این اثر در تاریخ ۳ فوریهٔ ۲۰۰۶ در سراسر ترکیه اکران شد و با تبدیل شدن به پرفروشترین فیلم ترکیِ آن سال،
در زمرهٔ پرهزینهترین تولیدات تاریخ سینمای ترکیه قرار گرفت. این فیلم با بودجهای ۱۴ میلیون دلاری ساخته شد
و در زمان اکران، پرهزینهترین فیلم تاریخ سینمای ترکیه محسوب میشد. فروش این فیلم در گیشه به ۲۷.۹ میلیون دلار رسید
که شامل ۲۵.۱ میلیون دلار در ترکیه و ۲.۸ میلیون دلار در اروپا بود.
دهه ۲۰۰۰ همچنین شاهد افزایش تولید فیلمهای تجربی بود. یکی از آثار مهم در این زمینه، فیلم بلند «مشتق» (Türev) محصول سال ۲۰۰۵ است که بدون فیلمنامهای از پیش نوشتهشده ساخته شد و شامل بازنماییهایی خام و ناتورالیستی از بازیگران بود.
نمونه دیگر، فیلم «قصههای استانبول» (Anlat İstanbul) است؛ اثری متشکل از پنج «فیلم کوتاه» (یا مینیفیلم) بههمپیوسته که با استقبال بسیار خوبی مواجه شد. فیلم «برای پردهها» (Körler / Jaluziler İçin) نخستین فیلم بلند علمی-تخیلی ترکیهای است که موفق به کسب جوایز بینالمللی شده است. این اثر که نه کمدی است، نه فیلم کالت، نه بازسازی و نه انیمیشن، جایگاهی منحصربهفرد بهعنوان یک نقطه عطف در تاریخ سینمای ترکیه دارد. اوزان دورو آدام نویسندگی، کارگردانی، تهیهکنندگی و تدوین این فیلم را بر عهده داشته است؛ اثری که از زبانی بصری نوآورانه و غیرمتعارف بهره میبرد.
در نیمه دوم دهه ۲۰۰۰، آمار تولید فیلم جهشی چشمگیر داشت و در سال ۲۰۰۷ به ۴۰ فیلم رسید. در همان سال، چهار فیلم پرفروش گیشه همگی تولیدات ترکیه بودند؛ صنعت سینما با ارتقای کیفیت فنی به سوددهی بازگشت؛ تحولی که بهطور طبیعی موجب افزایش هزینههای تولید فیلمهای تجاری نیز شد.
در سال ۲۰۱۵، سرانه حضور در سینما برابر با ۰.۸ بود. علاوه بر این، سینمیا (Sinemia) پژوهشی منتشر کرد که نشان میداد شهر قونیه بیشترین تراکم تماشاگرانِ مشتاق سینما را در خود جای داده است.
نفوذ فرهنگی
تلویزیون ترکیه مخاطبان گستردهای در خارج از مرزهای این کشور دارد؛ برای نمونه، سریالهای ترکی در کشورهای گوناگونی، از جمله بنگلادش، شمار قابلتوجهی از بینندگان را به خود جذب کردهاند. نفوذ این سریالها که محصول کشوری با اکثریت جمعیت مسلمان هستند موجب تضعیف سلطه سریالهای تلویزیونی هندی در بنگلادش شده است. بر اساس تعریف «جوزف نای»، این نفوذ فرهنگی نمونهای از «قدرت نرم» ترکیه محسوب میشود؛ واقعیتی که با این نکته تأیید میگردد که تا سال ۲۰۱۹، ترکیه از نظر گستره توزیع جهانی محتوای تلویزیونی خود، پس از ایالات متحده در رتبه دوم قرار داشته است. در بنگلادش، محبوبیت سریالهای ترکی موجب ایجاد علاقه به برندها و مد ترکیه و همچنین سبکهایی متأثر از ترکیه، از جمله سبکهای الهامگرفته از امپراتوری عثمانی شده است.
به نوشته روزنامه گاردین، شیلی در سال ۲۰۱۹ بزرگترین مصرفکننده سریالهای تلویزیونی ترکیه در جهان بوده است. این سریالها همچنین در روسیه، آمریکای لاتین، کره و چین از محبوبیت برخوردارند. موفقیت سریال ترکی «حریم سلطان» با عنوان اصلی «قرن باشکوه» (Muhteşem Yüzyıl) به افزایش گردشگری از جهان عرب به ترکیه کمک کرد. بنا بر گزارش گاردین، دولت ترکیه از این سریالها برای اعمال قدرت نرم بهره برده است. در آثاری که مورد حمایت دولت هستند، قهرمانان عثمانی در حال نبرد با مسیحیان و مغولها به تصویر کشیده میشوند؛ روایتی که قدرت امپراتوری عثمانی و چهرههای تاریخی برجسته آن را برجسته میسازد. در یک مجموعه دیگر که آن نیز با حمایت دولت ساخته شده، مبارزه ترکها علیه قدرتهای اروپایی در اوایل قرن بیستم روایت میشود. منتقدان بر این باورند که این آثار با فضای سیاسی کنونی شباهتهایی دارند و در واقع، رئیسجمهور اردوغان را همچون سلطانی قدرتمند ترسیم میکنند که در برابر قدرتهای اروپایی ایستاده است.
طبق آمار سال ۲۰۱۹ تعداد سالنهای سینما اندکی کمتر از ۳۰۰۰ سالن فعال است. تعداد فیلمهای ساختهشده در هر سال حدود ۷۰ فیلم و جمعیت سینماروی آن حدود ۵۰ میلیون نفر در سال گزارش شده است.
منابع
سینمای بحرین
"Table ۸: Cinema Infrastructure - Capacity". UNESCO Institute for Statistics. Archived from the original on ۲۴ December ۲۰۱۸. Retrieved ۵ November ۲۰۱۳.
HuffPost Arabi نسخة محفوظة ۱۴ نوفمبر ۲۰۱۷ علی موقع وای باک مشین
سینمای بنگلادش
Laghate, Gaurav (۱۵ August ۲۰۱۶). "United Mediaworks expands footprint to Bangladesh". Economic Times. Retrieved ۸ June ۲۰۱۷.
Ahmed, H. (۱۹۸۶). Aguner poroshmoni. Bidda Prokash. Retrieved ۵ October ۲۰۱۴.
"Renowned filmmaker Sohanur Rahman Sohan found dead at home, a day after his wife's demise". The Times of India. ۱۴ September ۲۰۲۳. ISSN ۰۹۷۱-۸۲۵۷. Retrieved ۲۵ September ۲۰۲۳. His influence and guidance played a pivotal role in shaping the country's film landscape. Notably, his film 'Ananta Bhalobasha' in ۱۹۹۹ marked a turning point in Bangladeshi cinema by introducing Shakib Khan, now one of the biggest superstars in the industry.
Raju, Zakir (۲۰۱۵). Bangladesh Cinema and National Identity: In Search of the Modern. London: Routledge. p. ۹۱. ISBN ۹۷۸-۰-۴۱۵-۴۶۵۴۴-۱.
سینمای بوتان
"Bhutan film industry – report December ۲۰۱۱" (PDF). Bhutan Film Industry. ۲۹ December ۲۰۱۱. Archived from the original (PDF) on ۴ March ۲۰۱۶. Retrieved ۲۷ January ۲۰۱۵.
Mohan, Reena (۱۶ October ۲۰۱۸). "The Importance of Being Idyll". Himāl Southasian. Retrieved ۳ January ۲۰۲۰.
سینمای پاکستان
Aslam, Irfan (۱۰ December ۲۰۲۵). "Pakistan panel at Red Sea International Film Festival invites international filmmakers to collaborate". Dawn News. Retrieved ۸ January ۲۰۲۶. "Pakistan has a population of ۱۰ million people who are digitally connected, ۶۵ per cent of our population is below the age of ۳۰ and they are largely potential consumers of content. We have about ۶,۰۰۰ performing artists and ۹,۰۰۰ production crew from different areas," he said, adding that having all these figures on our side, Pakistanis are looking forward to collaborations.
Kumar, Anuj (۱۷ August ۲۰۱۲). "Up and running". The Hindu. Archived from the original on ۲۷ November ۲۰۲۴ – via www.thehindu.com.
Rehman, Sonya (۱۰ January ۲۰۱۶). "'Bachaana' And The Rebirth of Pakistani Cinema". Forbes. Retrieved ۱۴ November ۲۰۲۲.
"Number of cinema houses across Pakistan shrinks to ۱۳۵". Pakistan Today newspaper. ۱۱ June ۲۰۲۲. Archived from the original on ۱۲ June ۲۰۲۲. Retrieved ۹ April ۲۰۲۴.
Mahmood, Rafay (۱۵ August ۲۰۱۳). "I respect Shahid Afridi's sentiments: Humayun Saeed". Tribune. Retrieved ۲۱ December ۲۰۱۳.
سینمای تاجیکستان
Kamoludin Abdullaev (۲۰۰۲). Historical Dictionary of Tajikistan. Rowman and Littlefield. pp. ۹۴–۱۰۲. ISBN ۹۷۸-۱-۵۳۸۱-۰۲۵۱-۰.
"Table ۸: Cinema Infrastructure - Capacity". UNESCO Institute for Statistics. Archived from the original on ۲۴ December ۲۰۱۸. Retrieved ۵ November ۲۰۱۳.
سینمای تایلند
Edmondson, Ray (September ۲۰۰۳). "East of the Sun, West of Moon: A Region in Memory" (PDF). Introductory essay for the “Memory of the World” film series, as published in the catalogue of the Giornate del Cinema Muto, Sacile, Italy. South East Asia Pacific Audio Visual Archive. Archived from the original (PDF) on ۲۰۰۷-۰۸-۲۹. Retrieved ۲۰۰۷-۰۸-۲۵.
"Table ۱۱: Exhibition - Admissions & Gross Box Office (GBO)". UNESCO Institute for Statistics. Archived from the original on ۲۴ December ۲۰۱۸. Retrieved ۵ November ۲۰۱۳.
Hunt, Matthew (۲۰۲۰). Thai Cinema Uncensored. Chiang Mai: Silkworm Books. p. ۱۴۹. ISBN ۹۷۸۶۱۶۲۱۵۱۶۹۹.
Hunt, Matthew (۲۰۲۰). Thai Cinema Uncensored. Chiang Mai: Silkworm Books. pp. ۱۰–۱۵, ۴۲–۴۶. ISBN ۹۷۸۶۱۶۲۱۵۱۶۹۹.
Boonyaketmala, Boonrak (۲۳ January ۲۰۰۶). "The rippling waves of new cinema". ThaiDay. Archived from the original on ۱ December ۲۰۱۷. Retrieved ۱۷ March ۲۰۰۶.
سینمای تایوان
Davis, Darrell W. (۲۰۰۱). "Borrowing Postcolonial: Dou-san and the Memory Mine". Post Script: Essays in Film and the Humanities. ۲۰ (۲ and ۳): ۹۴–۱۱۴. ISSN ۰۲۷۷-۹۸۹۷.
臺灣閩南語常用詞辭典 [Dictionary of Frequently-Used Taiwan Minnan] (in Chinese). Ministry of Education, R.O.C. ۲۰۱۱. #۱۳۱۷۰.
Udden, James (۲۰۱۸). "Taiwanese comedies under the shadow of the Chinese market". Journal of Chinese Cinemas. ۱۲ (۲): ۱۷۴–۱۸۶. doi:۱۰.۱۰۸۰/۱۷۵۰۸۰۶۱.۲۰۱۸.۱۴۷۵۹۷۰. S۲CID ۱۹۴۸۵۰۹۹۵.
"Film Censorship Law of ۱۹۵۸". National Central Library Gazette Online (in Chinese). Archived from the original on ۱۰ October ۲۰۱۹. Retrieved ۴ July ۲۰۱۷.
Baskett, Michael (۲۰۰۸). The Attractive Empire: Transnational Film Culture in Imperial Japan. Honolulu: University of Hawai'i Press. ISBN ۹۷۸-۰-۸۲۴۸-۳۲۲۳-۰.
"Criminal Code of the Republic of China". Laws and Regulations Database of the Republic of China. Archived from the original on ۶ August ۲۰۱۷. Retrieved ۱۴ July ۲۰۱۷.
سینمای ترکمنستان
Slapke, Swetlana (۲۰۱۳). "Fragments From the History of Turkmen Cinema". In Rouland, Michael; Abikeyeva, Gulnara; Beumers, Birgit (eds.). Cinema in Central Asia: Rewriting Cultural Histories. Translated by Taylor, Richard. I.B.Tauris. doi:۱۰.۵۰۴۰/۹۷۸۰۷۵۵۶۹۷۳۵۹. ISBN ۹۷۸-۱-۸۴۵۱۱-۹۰۰-۳.
Dönmez-Colin, Gönul (۲۰۰۳-۱۲-۱۶). "Central Asian cinema". In Leaman, Oliver (ed.). Companion Encyclopedia of Middle Eastern and North African Film. Routledge. pp. ۱۵–۱۷. doi:۱۰.۴۳۲۴/۹۷۸۰۲۰۳۴۲۶۴۹۴. hdl:۱۱۶۹۳/۵۱۲۳۱. ISBN ۹۷۸-۰-۲۰۳-۴۲۶۴۹-۴.
Rapfogel, Jared (۱۸ March ۲۰۱۶). "Central Asian Films – Senses of Cinema". Retrieved ۲۰۲۱-۰۴-۱۹.
سینمای ترکیه
Gaffney, Jane (۱۹۸۷). "The Egyptian Cinema: Industry and Art in a Changing Society". Arab Studies Quarterly. ۹ (۱): ۵۳–۷۵. ISSN ۰۲۷۱-۳۵۱۹. JSTOR ۴۱۸۵۷۹۱۸.
Özön, Nijat (۱۹۶۶) Türk Sineması Kronolojisi ۱۸۹۶–۱۹۶۶. Istanbul: Bilgi Yayınları.
Akser, Murat (۲۰۱۸). "Locating Turkish Cinema: Traditional Eastern Aesthetics to Western Modernity" in The Palgrave Handbook of Asian Cinema (Edited by Aaron Han Joon Magnan-Park). London: Palgrave. pp. ۱۵۱–۱۷۰. ISBN ۹۷۸-۱-۳۴۹-۹۵۸۲۱-۴.
Basutçu, Mehmet (May ۲۰۰۸), "Turkey. Consolidation", Cahiers du cinéma (Special issue ۲۰۰۸: World Cinema Atlas): ۹۷, ISSN ۰۰۰۸-۰۱۱X
Serkan Şavk (۲۰۲۳). "The Growth of the Turkish Film Industry and the Death of Suphi Kaner: Articulating a Star's Suicide to the History of Labour in Cinema". Historical Journal of Film, Radio and Television. ۴۴: ۵. doi:۱۰.۱۰۸۰/۰۱۴۳۹۶۸۵.۲۰۲۳.۲۲۵۶۱۲۶.
Bhutto, Fatima (۱۳ September ۲۰۱۹). "How Turkish TV is taking over the world". The Guardian. ISSN ۰۲۶۱-۳۰۷۷. Retrieved ۱۹ March ۲۰۲۶.