عقب‌نشینی آب دریای خزر، از نمایان شدن اراضی ساحلی و تغییر زیستگاه‌ها تا تهدید فعالیت بنادر و معیشت جوامع محلی، پیامدهای نگران‌کننده‌ای دارد. کارشناسان با هشدار درباره تداوم این روند، بر ضرورت اقدام فوری و همکاری منطقه‌ای برای مدیریت پیامدهای پسروی خزر تأکید می‌کنند.

همشهری‌آنلاین - مجیدجباری : کاهش سطح آب دریای خزر در سال‌های اخیر، به‌ویژه در بخش‌های کم‌عمق شمالی و شمال‌شرقی، نگرانی‌ درباره آینده این پهنه آبی را افزایش داده است. در قزاقستان، عقب‌نشینی آب به نمایان شدن جزایری منجر شده است که پیش‌تر زیر آب بودند. در ایران نیز آثار پسروی در بخش‌هایی از سواحل، از جمله میانکاله، قابل مشاهده است.

خشک شدن بستر دریا، تغییر زیستگاه‌های ساحلی، شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار و تهدید فعالیت‌های اقتصادی وابسته به دریا، از پیامدهای روندی است که دو دهه است شروع شده و به گفته کارشناسان، دست‌کم ۳ تا ۶ دهه دیگر ادامه خواهد داشت.

برآورد کاهش تراز آب خزر

معاون اسبق محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به تداوم کاهش تراز آب خزر می‌گوید: نوسانات سطح آب طبیعی است، اما نبود برنامه‌ریزی برای سازگاری با این تغییرات، مدیریت پیامدهای آن را دشوار کرده است.

پروین فرشچی در گفت‌وگو با همشهری‌آنلاین به سابقه نوسانات سطح آب دریای خزر اشاره می‌کند و می‌افزاید: در دهه‌های گذشته، به‌ویژه از اواخر دهه ۶۰ تا دهه ۸۰، دوره‌هایی از افزایش تراز آب وجود داشته، اما از حدود سال ۱۳۹۵ به بعد، روند کاهش سطح آب ادامه پیدا کرده است. در سال‌های گذشته، کاهش سالانه تراز آب حدود ۳ تا ۵ سانتی‌متر برآورد می‌شد، اما در سال‌های اخیر ارقام ۹ تا ۱۱ سانتی‌متر نیز مطرح شده است و این کاهش تراز آب در بخش‌های مختلف خزر یکسان نیست.

این متخصص پهنه‌های آبی با اشاره به احتمال افزایش دوباره سطح آب در دوره‌های آینده، با تأکید بر اینکه نوسانات خزر در بلندمدت ادامه خواهد داشت، می‌گوید: مسئله اصلی این است که برای همزیستی با این تغییرات طبیعی و مدیریت پیامدهای آن، آمادگی کافی وجود ندارد.

کانون‌های گردوغبار تا تغییر زیستگاه‌ها

فرشچی درباره پیامدهای محیط‌زیستی عقب‌نشینی آب خزر می‌گوید: با پایین رفتن سطح آب، بخش‌هایی از بستر دریا که مدت‌ها زیر آب بوده‌اند، خشک می‌شوند و می‌توانند به کانون‌های جدید گردوغبار تبدیل شوند. اراضی ساحلی از زیستگاه‌های مهم پرندگان و گونه‌های وابسته به محیط‌های کم‌عمق هستند. با عقب‌نشینی آب، شرایط این زیستگاه‌ها تغییر می‌کند و برخی گونه‌ها، از جمله فوک خزری به‌عنوان تنها پستاندار خزر، ممکن است شرایط ادامه چرخه زندگی خود را از دست بدهند.

او هشدار می‌دهد: اراضی تازه‌نمایان‌شده در برخی مناطق شور هستند و قابلیت کشاورزی محدودی دارند، اما خشک شدن آن‌ها می‌تواند خطر شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار را افزایش دهد. تغییر زیستگاه‌ها و تهدید تنوع‌زیستی نیز از دیگر پیامدهای این روند است.

پروین فرشچی، معاون اسبق محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست می‌گوید که پسروی آب خزر در سواحل ایران به شکل پدیدار شدن جزایر، مانند آنچه در بخش‌هایی از سواحل قزاقستان دیده می‌شود، بروز نکرده است.

به گفته او، دلیل اصلی این تفاوت، اختلاف عمق در بخش‌های مختلف خزر است؛ میانگین عمق در بخش‌های شمالی دریا حدود ۱۷ تا ۲۳ متر است، در حالی که عمیق‌ترین بخش جنوبی خزر در محدوده ایران به بیش از هزار متر می‌رسد. با این حال، نبود جزایر تازه‌پدیدارشده به معنای نبود پیامدهای پسروی در سواحل ایران نیست. فرشچی هشدار می‌دهد ادامه این روند می‌تواند کشاورزی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد، زمینه شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار را فراهم کند و به زیستگاه‌های طبیعی آسیب بزند.

فرشچی با اشاره به میزبانی سواحل ایرانی خزر از میلیون‌ها پرنده در فصل‌های مختلف می‌گوید: از دست رفتن این زیستگاه‌ها، تنوع‌زیستی و جاذبه‌های طبیعی منطقه را نیز تهدید می‌کند.

خطر تصرف اراضی ساحلی

معاون اسبق محیط‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌ زیست، احتمال دست‌اندازی به اراضی تازه‌نمایان‌شده را از دیگر نگرانی‌ها می‌داند و می‌گوید: با عقب‌نشینی آب ممکن است تصور شود که زمین‌های بیشتری برای ساخت‌وساز در دسترس قرار گرفته‌اند در حالی که این اراضی به مدیریت و حفاظت نیاز دارند و در نبود نظارت مؤثر، احتمال تصرف آنها وجود دارد.

تهدید ماهیگیری سنتی و فعالیت بنادر

دکتر فرشچی با بیان اینکه پیامدهای کاهش تراز آب خزر به محیط‌زیست محدود نمی‌شود، می‌گوید: این روند بر فعالیت‌های اقتصادی نیز تأثیر دارد. ماهیگیری سنتی در آب‌های نزدیک ساحل انجام می‌شود و تغییر شرایط این مناطق بر فعالیت صیادان اثرگذار است. ضمن اینکه کاهش عمق آب، تردد کشتی‌هایی را که به عمق بیشتری نیاز دارند، دشوار می‌کند. این مسئله به‌ویژه در بخش‌های کم‌عمق شمالی، شمال‌شرق و شمال‌غرب خزر نمود بیشتری دارد.

معاون اسبق محیط زیست دریایی سازمان محیط زیست کشور، افزایش تبخیر ناشی از تغییرات اقلیمی را از عوامل مهم کاهش تراز آب خزر می‌داند و می‌گوید: کاهش ورودی آب رودخانه‌ها نیز به‌عنوان یکی از عوامل کاهش تراز آب خزر مطرح است.

فرشچی با اشاره به سرنوشت دریاچه آرال می‌گوید خزر به سرنوشت این دریاچه دچار نخواهد شد، اما کاهش سطح آب آن یک آژیر خطر بسیار جدی برای کشورهای ساحلی است.

افزایش ۱٫۵ درجه‌ای میانگین دما

معاون محیط زیست طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست مازندران نیز تغییرات اقلیمی، افزایش دما و کاهش بارندگی را از عوامل مؤثر بر پسروی خزر معرفی می‌کند.

روح‌الله اسماعیلی در گفت‌وگو با همشهری‌آنلاین توضیح می‌دهد: بررسی روند تغییرات اقلیمی در دوره‌های بلندمدت نشان می‌دهد میانگین دما در حوزه دریای خزر حدود ۱٫۵ درجه افزایش یافته است. کاهش بارندگی و کاهش ورودی آب شیرین از حوزه ایران و کشورهای همسایه، به‌ویژه حوضه آبریز رود ولگا، نیز در بررسی روند افت تراز آب اهمیت دارد.

به گفته او، در برخی برآوردهای سال‌های گذشته، کاهش سالانه حدود ۲۰ سانتی‌متری تراز آب مطرح شده است و پیش‌بینی‌هایی نیز از ادامه روند پسروی تا سال ۲۰۵۰ حکایت دارند.

حفاظت از اراضی ناشی از پسروی خزر

معاون محیط‌زیست طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست مازندران با اشاره به نمایان شدن اراضی جدید در پی پسروی آب دریا می‌گوید: این زمین‌ها در زمره انفال و اموال عمومی قرار می‌گیرند و باید از تصرف آنها جلوگیری شود. شورای حفظ حقوق بیت‌المال استان مازندران مصوبه‌ای داشته که بر اساس آن، اداره‌کل منابع طبیعی باید با همکاری اداره‌کل ثبت اسناد و املاک استان، برای صدور اسناد این اراضی به نام دولت اقدام کند. مصوبه شورای عالی حفاظت محیط زیست نیز بر ضرورت حفاظت از این اراضی و جلوگیری از تصرف آنها تأکید دارد.

اسماعیلی با بیان اینکه آمار دقیقی از مساحت اراضی خارج‌شده از آب وجود ندارد، توضیح می‌دهد: برای تعیین مساحت آنها باید اطلاعات مربوط به تراز آب و خط حریم ۶۰ متری دریا بررسی شود.

او با اشاره به مشاهده‌های میدانی در میانکاله می‌گوید: اراضی خارج‌شده از آب دریا در این منطقه در مقایسه با سال گذشته به‌وضوح قابل مشاهده‌اند. همچنین هرچه از غرب مازندران به سمت شرق حرکت کنیم، به دلیل عمق کمتر در این بخش‌ها، نشانه‌های پسروی آب بیشتر دیده می‌شود.

تهدید معیشت ساحل‌نشینان

اسماعیلی با تاکید بر حساسیت زیستگاه‌های ساحلی می‌گوید: عقب‌نشینی آب می‌تواند شرایط زیستی این مناطق را تغییر دهد و باعث از بین رفتن زیستگاه برخی گونه‌ها یا جابه‌جایی آنها شود. همچنین با توجه به اینکه اقتصاد استان‌های ساحلی تا حد زیادی به بنادر وابسته است، کاهش تراز آب فعالیت این مراکز را با مشکل مواجه می‌کند.

به گفته این مدیر محیط‌زیستی مازندران، لایروبی از اقداماتی است که برای حفظ دسترسی آب به بنادر و جلوگیری از اختلال در تردد کشتی‌ها مورد توجه قرار دارد. با این حال، ادامه روند کاهش تراز آب، برنامه‌ریزی بلندمدت برای کاهش آسیب به زیرساخت‌های بندری را ضروری می‌کند. جوامعی که درآمد و معیشت آنها به دریا وابسته است نیز از پیامدهای این روند تأثیر می‌پذیرند.

نجات خزر اقدام عملی می‌خواهد

از سوی دیگر، دکتر پروین فرشچی با اشاره به ضرورت همکاری کشورهای ساحلی برای مدیریت پیامدهای کاهش تراز آب خزر می‌گوید: کنوانسیون تهران، به‌عنوان چارچوب همکاری محیط‌زیستی پنج کشور ساحلی، ظرفیت مهمی برای هماهنگی منطقه‌ای دارد، اما روند پیشبرد توافق‌ها و برنامه‌های مشترک در سال‌های اخیر کند بوده است.

او با تأکید بر اینکه تدوین برنامه اقدام منطقه‌ای برای سازگاری با نوسانات تراز آب خزر زمان‌بر است و نمی‌توان حفاظت از سواحل و زیستگاه‌های در معرض خطر را تا زمان نهایی شدن این توافق‌ها به تعویق انداخت، پیشنهاد می‌کند: کشورهای ساحلی در گام نخست، مناطق حساس در برابر پسروی آب را شناسایی کنند و با تبادل اطلاعات، نقشه‌ای از میزان آسیب‌پذیری مناطق ساحلی تهیه شود. این ارزیابی می‌تواند مبنای تعیین اولویت‌های حفاظتی و اجرای اقدامات فوری باشد.

شناسایی مناطق حساس در گام نخست

فرشچی می‌گوید: برگزاری نشست‌ها و تبادل نظر به‌تنهایی کافی نیست و همکاری منطقه‌ای باید به اقدامات اجرایی منجر شود. شناسایی مناطق حساس، جلوگیری از تبدیل اراضی خشک‌شده به کانون‌های گردوغبار و حفاظت از زیستگاه‌ها از جمله اقداماتی است که می‌توان بدون انتظار برای تکمیل برنامه‌های بلندمدت دنبال کرد.

فرشچی، کنوانسیون تهران را ستون فقرات همکاری‌های محیط زیستی پنج کشور ساحلی خزر می‌داند، اما معتقد است همکاری‌ها در سال‌های گذشته کند بوده و به برگزاری نشست‌ها و تبادل نظر محدود مانده است.

به گفته او، پس از پایان مرحله سوم همکاری‌های محیط زیستی و قطع بودجه آن در سال ۲۰۱۲، همکاری‌های منطقه‌ای انسجام گذشته را نداشته و با وجود طرح موضوع تغییرات اقلیمی و نوسانات سطح آب در نشست‌های مختلف، اقدامات عملی متناسب با ابعاد بحران پیش نرفته است.

فرشچی تأکید می‌کند کشورهای ساحلی باید در کنار ادامه مطالعات و پیش‌بینی‌ها، تدوین برنامه اقدام منطقه‌ای را دنبال کنند و هم‌زمان با ارزیابی سریع وضعیت، دست‌کم چند اقدام مشترک و فوری را برای مقابله با پیامدهای پسروی خزر آغاز کنند.

معاون اسبق محیط زیست دریایی کشور تصریح می‌کند: هرچند نوسانات سطح آب بخشی از ویژگی‌های طبیعی این دریاست، اما نبود آمادگی برای مواجهه با پیامدهای آن، خسارت‌های محیط‌زیستی و اقتصادی را افزایش می‌دهد. بنابراین حفاظت از اراضی تازه‌نمایان‌شده، پایش کانون‌های احتمالی گردوغبار و برنامه‌ریزی برای تداوم فعالیت بنادر، در کنار همکاری کشورهای ساحلی، از مهم‌ترین اقداماتی است که باید در اولویت قرار بگیرد.

منبع: همشهری آنلاین