همشهری آنلاین: کتاب خاطرات داستین هافمن با عنوان «به من نگاه کن» ۱۹ آبان ۱۴۰۵ منتشر شده که در این کتاب او از تجربه‌های شخصی و حرفه‌ای خود در طول سال‌ها فعالیت سینمایی گفته است. آنچه در ادامه می‌خوانید، ترجمه بخشی از فصل مربوط به فیلم «پاپیون» است که به لطف پخش چندباره از تلویزیون ایران برای چند نسل از تماشاگران ایرانی به اثری محبوب و خاطره‌انگیز تبدیل شده است. هافمن در این فصل از پشت صحنه فیلم‌برداری در جامائیکا، رابطه پر فراز و نشیبش با استیو مک‌کوئین و ماجراهای عجیب و گاه خنده‌دار آن روزها روایت می‌کند. هافمن در نقش دِگا و مک‌کوئین در نقش پاپیون بازی‌های خاطره‌انگیزی در این فیلم ارائه داده‌اند.
آرایشگر شخصی استیو مک‌کوئین
بخش موردعلاقه‌ام در ساخت هر فیلمی، تحقیقات و پژوهش‌های مربوط به آن است و من هم ماه‌ها برای ایفای این نقش آماده شده بودم. رمان زندگی‌نامه‌ای آنری شاریر، «پاپیون»، را خیلی دوست داشتم که پس از انتشار در سال ۱۹۶۹ به یکی از پرفروش‌ترین آثار زمان خودش تبدیل شد. استودیوهای فیلم‌سازی برای خرید حق اقتباس آن با یکدیگر رقابت شدیدی داشتند. این کتاب آن‌قدر تأثیرگذار بود که یکی از وزیران دولت فرانسه، «انحطاط اخلاقی» کشور را به «دامن‌های کوتاه و پاپیون» نسبت داده بود.
مدت زیادی را در کتابخانه عمومی نیویورک صرف مطالعه درباره محل وقوع داستان کرده بودم: جزیره شیطان؛ تبعیدگاهی بدنام و به‌اصطلاح فرارناپذیر در نزدیکی سواحل گویان فرانسه که مجرمان را به آنجا می‌فرستادند تا در شرایطی هولناک جان بدهند. آنجا برای کسانی که از قوانین سرپیچی می‌کردند، گیوتین داشتند؛ اما نوع دیگری از گیوتین هم وجود داشت که به آن «گیوتین خشک» می‌گفتند: وبا. این بیماری بسیاری از زندانیان را تنها چند روز پس از ورودشان از پا درمی‌آورد. می‌دانستم که پیش از اعزام زندانیان، موهای همه‌شان را به شکلی وحشتناک کوتاه می‌کردند. برای همین، درست پیش از شروع فیلم‌برداری در جامائیکا، موهایم را به همان شکل کوتاه کردم. (راستش را بخواهید، این روزها این مدل مو تا حدی هم مد شده است... اگر عکس‌هایم را در فیلم «پاپیون» در گوگل جست‌وجو کنید، متوجه می‌شوید چه می‌گویم؛ انگار آماده‌ام بروم کلوب!)
روی یک کشتی پهلوگرفته مشغول کار بودیم و قرار بود صحنه‌ای را فیلم‌برداری کنیم که دگا و پاپیون برای نخستین بار، در مسیر انتقال به زندان، با هم آشنا می‌شوند. آن‌ها روی عرشه کشتی زیر باران شدید ایستاده‌اند، آب‌گوشت رقیقی می‌خورند و معامله‌ای میانشان شکل می‌گیرد: پول دگا در ازای محافظت پاپیون. پیش از شروع فیلم‌برداری، مک‌کوئین با حالتی عصبی و بی‌قرار به سراغم آمد و گفت: «با موهات چی کار کردی؟» برایش توضیح دادم که در جزیره شیطان موی همه را به همین شکل کوتاه می‌کردند. مک‌کوئین آرایشگر شخصی خودش را همراه داشت و از آنجا که هیچ‌وقت دوست نداشت از کسی عقب بماند، خیلی زود مدل مویی مشابه برای خودش انتخاب کرد؛ البته مدلی که از نظر تاریخی چندان دقیق نبود، اما به‌مراتب بیشتر به او می‌آمد.
نشئگی با کلوچه‌های آشپز مک‌کوئین
مک‌کوئین در جامائیکا فقط آرایشگر شخصی‌اش را همراه نداشت؛ همه‌چیز و همه‌کس را با خودش آورده بود، یک گروه کامل از ملازمان و همراهان. آشپزی داشت که صبحانه‌های مکزیکی فوق‌العاده‌ای درست می‌کرد و چند بار هم مرا برای خوردن صبحانه به جمع خودشان دعوت کرد. تجربه بسیار خوبی بود. اولین باری که به آنجا رفتم، مک‌کوئین دم در با یک سیگار بزرگِ پیچیده‌شده از قوی‌ترین ماری‌جوانایی که می‌شد تصور کرد، به استقبالم آمد. در تمام عمرم آن‌قدر نشئه نشده بودم. به او گفتم: «با کمال میل باهات همراهی می‌کنم، اما فقط آخر هفته‌ها. در غیر این صورت، اصلاً نمی‌توانم سر کار حاضر شوم.» استیو فقط شانه بالا انداخت.
همان‌طور که گفتم، شخصیتی که بازی می‌کردم، عینکی بسیار ضخیم، شبیه عینک دالتون ترامبو، به چشم داشت. دیدن از پشت آن عینک‌ها برایم دشوار بود و همین موضوع به اجرای نقشم کمک می‌کرد؛ انگار داشتم دنیا را از چشم شخص دیگری می‌دیدم. علاوه بر این، هر چیزی که از نظر جسمی شرایط زندگی‌ام را دشوارتر می‌کرد، کمکم می‌کرد ناراحتی و رنج همیشگی زندگی در یک تبعیدگاه کیفری را بهتر درک کنم و به یاد داشته باشم. برای مثال، دگا پیش از اعزام به تبعیدگاه، عینک مخصوصی سفارش داده بود که می‌شد آن را یک بار، دو بار و بعد برای بار سوم تا کرد تا بتواند آن را داخل مقعدش پنهان کند و با خود به جزیره شیطان ببرد. (وگرنه مأموران اجازه نمی‌دادند عینکش را همراه داشته باشد.) یکی از صحنه‌های مهم فیلم زمانی است که دگا و پاپیون از زندان فرار کرده‌اند و دگا سرانجام می‌تواند عینکش را از آنجا بیرون بیاورد.
روز فیلم‌برداری این صحنه، هنگام ناهار، مک‌کوئین مقداری کلوچه شکلاتی را که آشپزش درست کرده بود، همراه با یادداشتی به تریلر من فرستاد. روی یادداشت نوشته بود: «این‌ها بهترین کلوچه‌هایی هستند که تا حالا خورده‌ام.» کلوچه‌ها واقعاً خوشمزه بودند و من هم چندتایی از آن‌ها را خوردم. اما مک‌کوئین به من نگفته بود که مقدار زیادی ماری‌جوانا داخلشان ریخته است. اگر تا به حال بدون آن‌که بدانید چیزی مصرف کرده‌اید و ناگهان نشئه شده باشید، می‌دانید چه حسی دارد: انگار دارید عقلتان را از دست می‌دهید. البته مک‌کوئین ماجرا را به گروه فیلم‌برداری گفته بود و همه با دیدن من که گیج و سردرگم، وحشت‌زده و کاملاً ناتوان از اجرای صحنه‌ای بودم که میلیون‌ها بار تمرینش کرده بودم، از خنده روده‌بر شده بودند.
دعوای هافمن و مک‌کوئین
در جامائیکا آب‌وهوای فوق‌العاده‌ای داشتیم؛ هوا بسیار معتدل بود. برای همین مجبور بودند عرق مصنوعی روی بدنمان بپاشند. وقتی فیلم را تماشا می‌کنید، به نظر می‌رسد در جهنم به سر می‌بریم، اما در واقع فقط دو دقیقه پیاده تا مجلل‌ترین هتل جزیره فاصله داشتیم. در آن هتل با مردی به نام جین شو آشنا شدم که مربی تیم بسکتبال فیلادلفیا سونتی‌سیکسرز بود. از دیدنش واقعاً هیجان‌زده شدم؛ چون طرفدار دوآتشه نیویورک نیکس و به‌طور کلی عاشق بسکتبال بودم و به تمام مسابقات می‌رفتم. برای همین از جین دعوت کردم برای ناهار به محل فیلم‌برداری بیاید و با من دیدار کند.
روز بعد، وقتی برای صرف ناهار کار را تعطیل کردیم، هرچه گشتم پیدایش نکردم. همه‌جا دنبالش می‌گشتم تا این‌که بالاخره یکی به من گفت جین آمده بود، اما از او خواسته بودند آنجا را ترک کند. مک‌کوئین که به‌شدت بدگمان شده بود (و البته خودش هم نشئه بود)، می‌توانست از گوشه چشم همه‌چیز را زیر نظر بگیرد. وقتی متوجه حضور دوست تازه‌ام شده بود، به یکی از اعضای گروه گفته بود او را از آنجا بیرون کنند. از شدت عصبانیت به‌هم ریخته بودم. رفتم سراغ مک‌کوئین و پرسیدم آیا واقعاً چنین کاری کرده است یا نه. گفت بله. من هم گفتم: «به درک!» و او جواب داد: «خب، تو هم به درک!» بعد از آن دیگر با او حرف نزدم.
چند هفته گذشت. به کارگردان گفتم حاضر نیستم با او صحبت کنم و حتی وقتی فیلم‌برداری نمی‌کنیم، حاضر نیستم نگاهش کنم. تمام گروه از دعوای ما خبر داشتند. سرانجام به صحنه فرار رسیدیم؛ جایی که سوار بر کلکی دست‌ساز بودیم که ظاهرش چنان بود که انگار هاکلبری فین با چند تکه چوب و طناب سرهمش کرده است. من یک سر کلک بودم و مک‌کوئین سر دیگر آن.
درست پیش از شروع فیلم‌برداری، مک‌کوئین گفت: «هنوز هم با من حرف نمی‌زنی؟»
گفتم: «خب، چرا باید حرف بزنم؟»
کمی با هم بحث کردیم و بحثمان بالا گرفت. بعد ناگهان از کوره در رفتم. من اساساً آدم ترسویی هستم، اما اگر خشم و احساس بی‌عدالتی‌ام از حد مشخصی فراتر برود، دیگر عواقب کار برایم اهمیتی ندارد.
سرش فریاد کشیدم: «بی‌شرف، چطور جرئت کردی با مهمان من این‌طوری رفتار کنی؟ اصلاً فکر کردی کی هستی؟» و دیگر نمی‌توانستم جلوی خودم را بگیرم. ادامه دادم: «فکر کردی چون ستاره سینما هستی، حق داری با همه مثل آشغال رفتار کنی؟ این واقعاً رقت‌انگیزه.» همین‌طور به سرزنش کردنش ادامه دادم. اما مک‌کوئین عصبانی نشد. فقط همان‌جا نشست و به حرف‌هایم گوش داد. با این حال، گوشه‌ای از ذهنم مدام به این فکر می‌کرد: هر لحظه ممکن است بلند شود و بیاید طرفم و مرا بکشد. اما چنین اتفاقی نیفتاد.
بالاخره مجبور شدم سرزنش کردنش را متوقف کنم تا بتوانیم صحنه را فیلم‌برداری کنیم. فیلم‌برداری تمام شد و وقتی به اسکله برگشتیم، تک‌تک اعضای گروه می‌آمدند و به پشتم می‌زدند و از من تشکر می‌کردند؛ البته طوری که مک‌کوئین متوجه نشود. نمی‌فهمیدم چرا این کار را می‌کنند. با خودم فکر می‌کردم: یعنی بازی‌ام در آن صحنه این‌قدر خوب بود؟ تا این‌که یکی از آن‌ها برایم توضیح داد میکروفن‌ها هنگام دعوای ما روشن بوده و همه اعضای گروه تمام حرف‌ها و فریادهایم را شنیده‌اند. حالا که به گذشته نگاه می‌کنم، ماجرا کاملاً روشن به نظر می‌رسد. شاید مک‌کوئین به خاطر داشت که میکروفن‌ها روشن هستند و به همین دلیل سکوت کرد و مرا نکشت. یا شاید هم واقعاً از این‌که جرئت کرده بودم آن‌طور سرش فریاد بکشم، حیرت‌زده شده بود. وقتی به آن ماجرا فکر می‌کنم، خودم هم کمی از جسارتم در آن لحظه تعجب می‌کنم.