به گزارش همشهری آنلاین، تصمیم حذف قیمت لاستیک و روغن‌موتور خودروهای سبک از شمول قیمت‌گذاری، در حالی با هدف افزایش تولید داخلی به تصویب ستاد تنظیم بازار رسیده که تجربه بازارهای مختلف نشان می‌دهد خروج کالاهای محدود از نظام قیمت‌گذاری، معمولاً به افزایش قیمت مصرف‌کننده آن‌ها منجر می‌شود؛ درحالی‌که دستمزد، درآمد و تولیدات بخش بزرگی از مردم همچنان در چارچوب محدودیت‌های دولتی تعیین می‌شود.
روغن گران برای خودروهای سبک
در جلسه اخیر ستاد تنظیم بازار به ریاست محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، مصوب شد تایر و روغن‌موتور خودروهای سبک تا پایان سال از شمول قیمت‌گذاری دستوری خارج شوند. دولت هدف از این تصمیم را افزایش تولید داخلی و تعدیل قیمت‌ها اعلام کرده است. بر اساس همین مصوبه، توزیع تایر خودروهای سنگین و روغن‌موتور دیزلی همچنان تابع روال گذشته خواهد بود و تغییر نظام قیمت‌گذاری صرفاً خودروهای سبک را در بر می‌گیرد.
این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که روغن‌موتور طی یک سال گذشته چندین بار با افزایش قیمت مواجه شده است. نخستین افزایش در آبان ۱۴۰۴ و به میزان ۱۰ درصد اعمال شد. در دی‌ماه همان سال، نرخ فروش محصولات تولیدکنندگان بزرگ روغن‌موتور، متناسب با گرید و سطح کیفی، بین ۳۰ تا ۴۰ درصد افزایش یافت. سومین مرحله نیز در اردیبهشت امسال رقم خورد که طی آن میانگین قیمت انواع روغن‌موتور بنزینی و دیزلی حدود ۳۰ درصد بالا رفت. به‌این‌ترتیب، در کمتر از یک سال، سه مرحله افزایش رسمی قیمت برای این محصول ثبت شد.
البته افزایش قیمت روغن‌موتور در این مدت فقط به نرخ‌های رسمی محدود نماند. بازار چندین بار شاهد رشد قیمت‌هایی بود که با مخالفت سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان مواجه شد. این سازمان در شهریور امسال اعلام کرد مجوزی برای افزایش نرخ روغن‌موتور صادر نکرده و افزایش قیمت‌های مشاهده‌شده در بازار فاقد وجاهت قانونی است. باوجوداین، فاصله قیمت رسمی و بازار و مشکلات عرضه، همچنان از مسائل این صنعت باقی ماند.
آزادسازی در مسیر گرانی
اکنون خروج روغن‌موتور خودروهای سبک از قیمت‌گذاری دستوری، در عمل به معنای کاهش محدودیت تولیدکنندگان برای تعیین قیمت فروش است. هرچند دولت این تصمیم را با هدف افزایش تولید و تعدیل قیمت‌ها توجیه می‌کند، اما پرسش اصلی این است که در اقتصادی با تورم مزمن، مشکل تولید و افزایش مستمر هزینه آن، چه عاملی قرار است تولیدکنندگان را به کاهش قیمت ترغیب کند؟
تجربه بازارهای مختلف نشان داده است که آزادسازی قیمت‌ها، در غیاب رقابت مؤثر و افزایش قدرت خرید مصرف‌کننده، بیش از آنکه به کاهش قیمت منجر شود، زمینه افزایش نرخ فروش را فراهم می‌کند.
روغن‌موتور نیز کالایی نیست که مصرف‌کننده بتواند به‌راحتی از خرید آن صرف‌نظر کند. تعویض دوره‌ای روغن برای نگهداری خودرو ضروری است و افزایش قیمت آن مستقیماً هزینه استفاده از خودروی شخصی را بالا می‌برد. بنابراین، نتیجه طبیعی آزادسازی قیمت در این بازار، در صورت افزایش نرخ فروش، انتقال بخش دیگری از هزینه‌های تولید و عرضه به خانوارها خواهد بود.
چرا فقط قیمت کالاها آزاد می‌شود؟
مسئله مهم‌تر، تناقضی است که در سیاست‌های اقتصادی دولت دیده می‌شود. درحالی‌که تولیدکنندگان برای خروج محصولاتشان از قیمت‌گذاری دستوری مطالبه‌گری می‌کنند و دولت نیز در مواردی با این درخواست موافقت می‌کند، بخش بزرگی از مردم همچنان امکان تعیین آزادانه قیمت نیروی کار و خدمات خود را ندارند. حقوق کارمندان را دولت تعیین می‌کند و دستمزد کارگران نیز در چارچوب مصوبات شورای عالی کار و با مقاومت جدی دولت تعیین می‌شود. همچنین صاحبان کسب‌وکارها برای افزایش نرخ خدمات و محصولات خود با موانع متعددی روبه‌رو هستند و عدول از قیمت تعیین شده برای خدمات و تولیدات صنفی با برخورد شدید تعزیرات حکومتی همراه خواه بود.
به‌بیان‌دیگر، آزادسازی در اقتصاد ایران بیشتر در سمت هزینه‌های خانوار اتفاق می‌افتد تا در سمت درآمد آن‌ها. تولیدکننده می‌تواند برای افزایش قیمت محصول خود خواستار خروج از قیمت‌گذاری دستوری شود، اما کارگری که هر روز با افزایش هزینه مسکن، خوراک، حمل‌ونقل و نگهداری خودرو مواجه است، نمی‌تواند به همان نسبت برای افزایش دستمزد خود تصمیم بگیرد. در چنین شرایطی، آزادسازی قیمت‌ها به‌جای ایجاد تعادل در بازار، می‌تواند شکاف میان درآمد و هزینه خانوار را عمیق‌تر کند.
حذف موانع برای همه
پرسش اینجاست که اگر قیمت‌گذاری دستوری مانع تولید و سرمایه‌گذاری است، چرا همین استدلال درباره دستمزد نیروی کار و درآمد سایر بخش‌های اقتصاد به رسمیت شناخته نمی‌شود؟ چرا قرار است قیمت روغن‌موتور و تایر آزاد شود، اما درآمد مصرف‌کننده همچنان در چارچوب محدودیت‌های موجود باقی بماند؟ و اگر آزادسازی قیمت‌ها سیاست مطلوبی برای افزایش بهره‌وری و رونق تولید است، چرا این سیاست به‌صورت یکسان و با معیارهای روشن در همه بخش‌های اقتصاد دنبال نمی‌شود؟
مسئله فقط گرانی روغن‌موتور نیست؛ موضوع، یک‌طرفه بودن مسیری است که در آن آزادی قیمت‌گذاری نصیب فروشنده خصولتی و دولتی می‌شود و هزینه آن بر دوش خریدار قرار می‌گیرد. تا زمانی که آزادسازی اقتصادی صرفاً به معنای افزایش آزادی قیمت فروش کالاها باشد و تناسبی میان رشد قیمت‌ها و قدرت خرید مردم برقرار نشود، نتیجه چنین تصمیم‌هایی نه تعدیل بازار، بلکه کوچک‌تر شدن سفره خانوارها خواهد بود.