به گزارش همشهری آنلاین، دکتر سید علیرضا سلامی عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی به تشریح گونه‌های مختلف شاهدانه، کاربردهای دارویی و صنعتی آن و ظرفیت‌های این گیاه برای اقتصاد ایران پرداخت.
اندازه صنعت شاهدانه در جهان چقدر است؟
اگر مجموعه زنجیره ارزش شاهدانه را در نظر بگیریم، در سال ۲۰۲۴ این زنجیره بالغ بر ۲۰۰ بیلیون دلار بوده است. عمده سهم این بازار مربوط به غذا و مکمل‌ها، داروها، محصولات آرایشی و بهداشتی و سایر صنایعی است که این زنجیره را شامل می شوند. اگر فقط سهم CBD را بررسی کنیم، بر اساس گزارش‌های موجود، در یک افق ۱۰ ساله، یعنی از سال ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۴، این بازار می‌تواند از حدود ۲۴ بیلیون دلار به چند صد بیلیون دلار برسد.
در این برآورد، کاری به ترکیبات دیگر مانند ترپن‌ها، فیبر، روغن، دانه و … نداریم و فقط بحث CBD مطرح است. بنابراین اساسا با یک صنعت بسیار بزرگ، تعریف‌شده و رو به رشد مواجه هستیم.
ایران چقدر برای ورود به این بازار ظرفیت دارد؟
به نظر من، اقداماتی که ستاد مبارزه با موادمخدر، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان غذا و دارو طی سال‌های گذشته انجام داده‌اند، اگرچه کند بوده، اما اقدامات خوبی بوده است. این اقدامات با تمرکز تحقیق و توسعه در دانشگاه تهران طی بیش از یک دهه همراه بوده و به دنبال آن، مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی تأسیس شد که اکنون تقریباً ۴ سال از فعالیت آن می‌گذرد. هدف این مؤسسه در وهله اول تحقیق و توسعه در کل زنجیره ارزش شاهدانه و کمک به شفاف سازی علمی و فنی، کمک به تطبیق و تدوین استانداردها و شیوه‌نامه‌ها و شبکه‌سازی و تربیت نیروی متخصص بوده است.
در خود دانشگاه تهران و طی همکاری‌های ملی و بین‌المللی، طی ۱۵ سال گذشته بالغ بر ۵۰ پروژه تخصصی در زمینه شاهدانه صنعتی، شاهدانه دارویی و ترکیبات مختلف آن انجام گرفته، ده ها محقق خبره فارغ التحصیل شده اند و این تحقیقات هدفمند همچنان ادامه دارد.
امروز در سازمان غذا و دارو، شیوه‌نامه‌ای وجود دارد که بر اساس آن امکان واردات CBD و تولید محصولات مشتق از آن وجود دارد و همین الان نیز ده‌ها محصول توسط شرکت‌های دارویی و بهداشتی وارد بازار شده است.
وقتی درباره CBD صحبت می‌کنیم، درباره ترکیبی صحبت می‌کنیم که ذاتاً روان‌گردان نیست و چالش یا محدودیت قانونی آن مانند THC نیست. در حال حاضر حدود هزار تا ۱۵۰۰ دلار به ازای هر کیلوگرم از این ترکیب از کشور خارج می‌شود. این در حالی است که کشور ما به لحاظ اقلیمی، پیشینه تاریخی گیاه شاهدانه، نیروی کار و دانش بومی، امکان تولید همین محصول با همان کیفیت و زیرساخت‌ها را در یک بازه زمانی مشخص و حتی با هزینه های کمتر دارد. بنابراین هم می‌توان از خروج ارز جلوگیری کرد و هم ارزآوری داشت.
اگر این برنامه به‌صورت موفق و استاندارد و به دور از هیجان و انحصار در کشور اجرا شود، ایران حتی می‌تواند در یک بازه کوتاه‌مدت به قطب اصلی صادرکننده ترکیبات مشتق از شاهدانه تبدیل شود. این موضوع علاوه بر ارزآوری، می‌تواند اشتغال‌زایی و مهاجرت معکوس را نیز به دنبال داشته باشد.
از نظر دارویی CBD چه کاربردهایی دارد؟
اگرچه کانابینوئیدهای دیگری مانند CBG و حتی ترپن‌های موجود در گیاه شاهدانه نیز آثار دارویی و درمانی دارند، اما فعلاً در دنیا و ایران تمرکز اصلی عمدتا روی یک ترکیب کانابینوئیدی به نام کانابیدیول یا CBD است. وقتی درباره این ترکیبات صحبت می‌کنیم، نخستین چیزی که به ذهن می‌رسد ترکیبات ضددرد، ضداسپاسم و آرامش بخش است که البته اثرات بسیار دیگری نیز برای آن گزارش شده است.
اثرات ضدالتهابی و همچنین ضدمیکروبی، یعنی ضدباکتری، ضدقارچ و حتی ضد ویروس نیز برای CBD مطرح است. اگر بخواهم گزارشی از مجموعه داروهایی ارائه کنم که بر پایه CBD، THC و یا ترکیب این دو تولید شده‌اند، می‌توانم به موارد زیر اشاره کنم.
اپیدیولکس یکی از داروهای مشتق از شاهدانه و مورد تائید FDA است که برای رفع تشنج و صرع در سنین مختلف و دامنه مشخصی از بیماران مورد استفاده قرار می‌گیرد. این دارو حاوی CBD خالص است و می‌تواند برای بیمارانی که دچار مشکلات مرتبط با تشنج و صرع هستند، مورد استفاده قرار گیرد. اپیدیولکس تنها دارویی نیست که از شاهدانه تولید شده است. داروهای دیگری نیز همچون Sativex و Arvisol و … وجود دارند. به عنوان مثالSativex برای بیماران ام.اس. مورد استفاده قرار می‌گیرد و حاوی نسبت یک به یک THC و CBD است.
در کنار این داروهای شناخته شده، از CBD به‌عنوان مکمل نیز می‌توان استفاده کرد؛ برای مثال قطره‌های CBD با دوزهای مختلف که برای خواب بهتر، کاهش استرس، اثرات ضداسپاسم و آرامش بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرند.
این محصولات می‌توانند به‌صورت قطره زیرزبانی، شربت خوراکی، سافت ژل و سایر فرم‌ها و فرمولاسیون‌ها مورد استفاده قرار گیرند و در ایران نیز نمونه محصولات مشابه طی یکی دو سال گذشته وارد بازار شده است. در حوزه آرایشی - بهداشتی و کاسموسوتیکال نیز انواعی از کرم‌ها و لوسیون‌ها و… بر پایه ترکیبات مستحصل از شاهدانه وجود دارد.
ـدر کنارCBD، شاهدانه صنعتی چه ظرفیت‌هایی دارد؟
نباید صنایع مرتبط با شاهدانه صنعتی یا همپ را فراموش کنیم. زمانی که شاهدانه صنعتی یا Hemp را کشت می‌کنیم، یکی از اهداف برداشت بذر است. این بذر می‌تواند مستقیما به عنوان دانه خوراکی در صنایع مختلف غذایی مورد استفاده قرار گیرد یا وارد فرآیند روغن‌کشی شود. روغن خوراکی ارزشمند که در صنایع دارویی و آرایشی-بهداشتی نیز کاربردهای فراوان دارد.
کنجاله‌ای که بعد از روغن‌کشی به دست می‌آید، خودش چندین صنعت بزرگ را تغذیه می کند. بذر شاهدانه منبع غنی از پروتئین با ۲۰ اسیدآمینه ضروری است و می‌تواند نه‌تنها در حوزه انسانی، بلکه در حوزه دام و طیور و … نیز مورد استفاده قرار گیرد. به علاوه فیبر پوستی و چوبی حاصل از همپ در صنایع مختلف ساختمانی، خودروسازی، و هوا و فضا کاربردهای فراوانی دارد.
نکته‌ای که لازم است به آن اشاره و تأکید کنم این است که استانداردها و ملزومات کشت، برداشت و پس از برداشت و فراوری شاهدانه صنعتی و شاهدانه دارویی کاملا متفاوت است.
در صنایعی که هدف CBD، CBG و محصولات مشتق از آن است به‌ویژه در حوزه های دارویی و مکمل‌ها به دلایل مختلف علمی و فنی از جمله اثرات اقلیم بر کمیت و کیفیت تولید و بویژه تبدیل کانابینوئیدها به یکدیگر، توصیه می‌شود حداقل در فاز نخست اجرای این برنامه در کشور، کشت ارقام دارویی در شرایط کاملاً کنترل شده یا اصطلاحا Indoor در گلخانه‌ها و یا اتاقک‌های پرورش مجهز انجام پذیرد در حالی که با هدف تولید بذر، استخراج روغن و تولید فیبر که از ارقام شاهدانه صنعتی حاصل می‌آید کشت اساسا در مزارع استاندارد در مقیاس وسیع و اصطلاحا Outdoor انجام می‌پذیرد.