همشهری آنلاین: چند روزی است که خبر راه یافتن مستند «روباه و ماه صورتی» ساخته مهرداد اسکویی و ثریا اخلاقی به بخش مستند اسکار در رسانه‌های داخلی تیتر می‌شود و حتی بعضی رسانه‌ها از حضور دومین نماینده ایران در اسکار امسال سخن به میان آورده‌اند. اما آیا این خبرها و تفاخرها صحت دارد؟ آیا واقعا مستند «روباه و ماه صورتی» نماینده ایران در اسکار محسوب می‌شود؟ اصلا این مستند چه داستانی دارد و چطور وارد ماجرای اسکار شده است؟ در این گزارش سعی کردیم ساده و شفاف به این پرسش‌ها پاسخ دهیم.
دختر افغان هنرمند
از آنجا که این مستند هنوز به طریقی برای تماشا در دسترس نیست، هر آنچه از آن می‌دانیم حاصل اطلاعاتی است که در قالب روابط عمومی (مصاحبه‌ها با رسانه‌های داخلی و خارجی یا وب‌سایت مستند) در اختیار رسانه‌ها قرار گرفته است. قدر مسلم می‌دانیم که مستند «روباه و ماه صورتی» دو کارگردان دارد: مهرداد اسکویی که مستندسازی شناخته‌شده است و ثریا اخلاقی که دختر افغان ۱۶ ساله‌ای است که ۵ سال در تلاش بوده از ایران فرار کند و خودش را به مادرش در اتریش برساند. ثریا شخصیت اصلی این مستند است که بخش عمده تصاویر فیلم را با موبایلش ضبط کرده و ترکیب این تصاویر با صحنه‌های تلاش‌های او برای فرار یا اخبار سیاسی افغانستان روایت این مستند را شکل می‌دهد. ثریا هم در ازدواجی خشن گرفتار است و هم هنرمندی است جوان که مجسمه می‌سازد، نقاشی می‌کند و ترس‌ها، دردها، دلتنگی‌ها و شادی‌هایش را به زبان هنر بازمی‌گوید.
کارگردان از راه دور
مهرداد اسکویی در این میان چه کرده؟ او در واقع کارگردانِ از راهِ دور این مستند است. اسکویی در زمان ضبط تصاویر پشت دوربین یا سر صحنه نبوده، اما بنا بر ذات این نوع مستندسازی ارتباط مداوم و پیوسته‌ای با ثریا داشته است. شاید این همکاری میان ثریا اخلاقی و مهرداد اسکویی را بتوان به رابطه میان «نویسنده سایه» و سوژه‌اش تعبیر کرد، با این فرق که سوژه در اینجا در شکل دادن به روایت مستند نقش پررنگ‌تر و اجرایی‌تری از سوژه یک کتاب زندگی‌نامه دارد. البته این شیوه مستندسازی ناشناخته نیست. در سال ۲۰۱۹ مستند تحسین‌شده «برای سماء» با همین شیوه ساخته شد. در این مستند، وَعَد الخطیب دختر ۱۸ ساله سوری داستان زندگی‌اش را در حَلَب محاصرشده زیر آتش جنگ با فیلمبرداری خودش به تصویر می‌کشید و ادوارد واتز کارگردان از راه دور این پروژه بود.
حائز شرایط «رقابت» در اسکار
چرا می‌گویند «روباه و ماه صورتی» واجد شرایط حضور در اسکار است؟ چون بر طبق قوانین اسکار، مستندی که بتواند در یکی از جشنواره‌های مورد تایید آکادمی جایزه ــ البته نه هر جایزه‌ای، بلکه جایزه اول ــ بگیرد، مسیرش برای حضور در اسکار هموار می‌شود. مستند بلند باید بیش از ۴۰ دقیقه باشد و برای واجد شرایط شدن در بخش مستند بلند اسکار یکی از این ۳ مسیر را طی کرده باشد: ۱. اکران تجاری واجد شرایط در یکی از مناطق مشخص‌شده آمریکا؛ ۲. بردن یک جایزه واجد شرایط در یک جشنواره رقابتی مورد تایید آکادمی؛ ۳. انتخاب رسمی یک کشور در بخش فیلم بلند بین‌المللی اسکار. مستند «روباه و ماه صورتی» بعد از دریافت جایزه اصلی جشنواره «ایدفا» حائز شرایط «رقابت» در اسکار شد. رقابت به معنی این نیست که این فیلم به فهرست اولیه (shortlist) که شامل ۱۵ مستند است راه پیدا کرده است. پس از آن باید به فهرست ۵ نامزد نهایی برسد که اگر برسد، بی‌شک افتخاری برای سینمای ایران است.
جایزه به کارگردان و مستند
اسکویی خود از وضعیت مستندش به خوبی آگاه است. او به ایسنا گفته: «من اصلا تصور چنین مسیر سختی را در اسکار نداشتم ... در این مسیر امیدواریم «روباه و ماه صورتی» در جمع ۱۵ فیلم قرار بگیرد و بعد بتواند به پنج فیلم نهایی رقابت در اسکار برسد، اما از مرحله بعد، رقابت بسیار پیچیده‌تر می‌شود. این فیلم در حال حاضر به عنوان نماینده ایران در این مسیر فعالیت می‌کند و ما تلاش می‌کنیم هر کاری که برای معرفی آن لازم است انجام دهیم.» نیت خوب اسکویی و عشق و علاقه‌اش به ایران باعث می‌شود که بگوید این مستند نماینده ایران است، ولی واقعیت این است که «روباه و ماه صورتی» به گواهی مدخل ویکی‌پدیایش محصول ایران، فرانسه، بریتانیا، آمریکا و دانمارک است. در ضمن از این دوره در اسکار خود فیلم است که به‌عنوان برنده یا نامزد کسب اعتبار می‌کند، نه کشور. درواقع کارگردان ــ نه تهیه‌کننده ــ از طرف گروه خلاق فیلم اسکار می‌گیرد.