به گزارش همشهری آنلاین، طبیعت‌درمانی، اکودرمانی، درمان سبز یا درمان بر مبنای زمین، مفاهیمی هستند که بر استفاده از ارتباط با طبیعت برای بهبود سلامت جسم و روان تأکید دارند. این رویکرد شکل‌های مختلفی دارد؛ از پیاده‌روی و حضور در فضاهای سبز گرفته تا جنگل‌درمانی، مدیتیشن، سکوت و استراحت در طبیعت. طبیعت‌درمانی مفهوم تازه‌ای نیست، اما در یک دهه اخیر از توصیه‌ای ساده برای «بیشتر به طبیعت بروید» فراتر رفته و به بخشی از جریان‌های سلامت، گردشگری و سبک زندگی تبدیل شده است.
یکی از شناخته‌شده‌ترین شکل‌های این رویکرد، «جنگل‌درمانی» است که در ژاپن شکل گرفته. در این شیوه، قرار نیست فرد الزاماً ورزش سنگین کند یا به کوهنوردی برود؛ اصل ماجرا آهسته‌کردن، حضور آگاهانه در محیط طبیعی و درگیرکردن حواس پنجگانه با طبیعت است. دیدن، شنیدن، بوییدن، لمس کردن و حتی چشیدن، در این تجربه بهانه‌ای برای فاصله گرفتن از شتاب زندگی روزمره و توجه دوباره به محیط اطراف است.
در سال‌های اخیر، شکل‌های دیگری از تجربه طبیعت نیز در قالب تورهای طبیعت‌درمانی، مدیتیشن، سکوت و اقامت‌های آرامش‌محور رواج پیدا کرده‌اند و هم‌زمان با گسترش صنعت wellness و گردشگری سلامت، طبیعت را به بخشی از بازار رو به رشد سلامت و سبک زندگی تبدیل کرده‌اند.
بخشی از جذابیت این رویکرد را می‌توان در سبک زندگی امروز جست‌وجو کرد؛ زندگی شهری، ساعت‌های طولانی کار با صفحه‌نمایش، استرس، کمبود زمان و فاصله گرفتن از محیط طبیعی، نیاز به مکث و بازگشت به فضاهای طبیعی را بیشتر کرده است. در چنین شرایطی، «بازگشت به طبیعت» دیگر فقط یک توصیه برای گذراندن اوقات فراغت نیست و با ادبیات تازه‌ای وارد حوزه سلامت و سبک زندگی شده است.
اما همین‌جا یک پرسش مهم شکل می‌گیرد: مرز میان بهره‌مندی معمول از طبیعت، طبیعت‌درمانی و تبدیل این مفهوم به یک محصول یا تجربه تجاری کجاست؟ آیا هر فعالیتی که در طبیعت و با هدف آرامش انجام می‌شود، طبیعت‌درمانی محسوب می‌شود؟ و آیا برای تجربه آرامش و ارتباط با طبیعت، حتماً باید در قالب یک تور یا برنامه تجاری قرار گرفت؟
طبیعت‌درمانی یا یک تجربه گردشگری؟
مدیرکل توسعه گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی معتقد است که برخی فعالیت‌ها در طبیعت می‌تواند بدون ایجاد آسیب انجام شود. مصطفی فاطمی به همشهری می‌گوید: «من متخصص حوزه محیط‌زیست نیستم، اما از دیدگاه من، چنین فعالیت‌هایی در صورتی که به طبیعت آسیب وارد نکند، مشکلی ندارد. با این حال، اگر سازمان حفاظت محیط‌زیست یا منابع طبیعی در این زمینه ملاحظات یا ضوابطی داشته باشند، باید بر اساس نظر و مقررات این دستگاه‌ها عمل شود.»
او ادامه می‌دهد: «در اجرای تورهای طبیعت‌گردی و برنامه‌هایی مانند مدیتیشن و آرامش در طبیعت، اصل مهم این است که فعالیت گردشگران موجب آسیب به محیط زیست و منابع طبیعی نشود.»
مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی بر این باور است که درخت بغل کردن به خودی خود مشکلی برای طبیعت ایجاد نمی‌کند؛ آنچه می‌تواند آسیب‌زا باشد، قطع درخت یا انجام اقداماتی است که به محیط طبیعی صدمه وارد کند.
طبیعت‌درمانی خوب است، اما...
یک ایرانگرد و کارشناس گردشگری نیز درباره جایگاه طبیعت‌درمانی و تورهای مدیتیشن در صنعت گردشگری به همشهری می‌گوید: «طبیعت‌درمانی می‌تواند از این منظر مورد توجه قرار گیرد که افراد را از فضای شهری، روزمرگی و مادیات جدا و فرصتی برای آرامش و لذت بردن از طبیعت فراهم می‌کند.»
غلامرضا فرخ‌نژاد با اشاره به تجربه شخصی خود در طبیعت عنوان می‌کند: «افرادی که در مناطق نزدیک به جنگل و طبیعت زندگی می‌کنند، ممکن است بیشتر از دیگران با این فضاها در ارتباط باشند و حتی نیازی به برنامه‌های خاص برای بهره‌مندی از طبیعت احساس نکنند. با این حال، برای افرادی که در شهرهای بزرگ و به‌ویژه تهران زندگی می‌کنند، حضور در جنگل، تماشای درختان، نشستن در طبیعت و فاصله گرفتن از فضای شهری می‌تواند تجربه‌ای متفاوت و آرامش‌بخش باشد.»
این کارشناس گردشگری در ادامه صحبت‌های خود تأکید می‌کند که اصل حضور در طبیعت و لذت بردن از آن مثبت است؛ اما نباید این فعالیت‌ها صرفاً به یک مد یا شیوه تجاری تبدیل شوند.
او ادامه می‌دهد: «اگر طبیعت‌درمانی به صورت یک فعالیت عمومی و رایگان و در چارچوب ارتباط فرد با طبیعت انجام شود، می‌تواند برای افراد مفید باشد و لزوماً نیازی نیست که برای انجام آن یک گروه یا تور خاص شکل بگیرد.»
این کارشناس گردشگری مانند مدیرکل توسعه گردشگری وزارت میراث فرهنگی معتقد است؛ آنچه اهمیت دارد، استفاده صحیح از طبیعت و بهره‌مندی از آرامش آن بدون آسیب رساندن به محیط زیست است و نباید برای انجام فعالیت‌های طبیعت‌درمانی، فشار یا آسیبی به طبیعت وارد شود.
بازاری کردن طبیعت‌درمانی اشتباه است
این در حالی است که یک کارشناس جغرافیای گردشگری، درخت بغل کردن را یکی از مجموعه عوامل مرتبط با سلامت در زمان حضور در طبیعت عنوان می‌کند. سید همام عمادی‌راد درباره مفهوم طبیعت‌درمانی و فعالیت‌هایی که در این حوزه در طبیعت انجام می‌شود به همشهری می‌گوید: «طبیعت‌درمانی مجموعه‌ای از فرایندها و اعمال است که با هدف کمک به درمان و بازگشت انسان به شرایط طبیعی زندگی انجام می‌شود. این فرایند فقط به حضور در طبیعت یا انجام فعالیت‌هایی مانند درخت بغل کردن محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از عوامل مرتبط با سلامت و سبک زندگی را در بر می‌گیرد.»
او ادامه می‌دهد: «تغذیه سالم، تعادل در خواب، داشتن فعالیت بدنی و مدیریت استرس از جمله مواردی هستند که در کنار استفاده از روش‌های طبیعی و داروهای گیاهی می‌توانند در این فرایند مورد توجه قرار گیرند و به فرد برای بازیابی شرایط طبیعی زندگی کمک کنند.»
این کارشناس جغرافیای گردشگری با اشاره به کاربرد طبیعت‌درمانی در روند بهبودی بیماران می‌گوید: «پزشکان معمولاً پس از یک دوره درمان سخت، به برخی بیماران توصیه می‌کنند برای بازیابی و بازگشت به شرایط طبیعی زندگی، از ظرفیت‌هایی مانند حضور در طبیعت استفاده کنند. بنابراین، طبیعت‌درمانی می‌تواند در دوره ریکاوری و بازگشت فرد به وضعیت طبیعی زندگی نقش داشته باشد.»
عمادی‌راد یادآور می‌شود: «اگرچه می‌توان در کنار طبیعت‌درمانی، امکانات و گزینه‌هایی را برای افزایش درآمد در صنعت گردشگری تعریف کرد، اما بازاری کردن طبیعت‌درمانی و تبدیل آن به یک فعالیت صرفاً اقتصادی، ذات این مفهوم نیست. طبیعت‌درمانی نباید صرفاً به ابزاری برای جذاب‌تر کردن یک محصول گردشگری و دریافت هزینه بیشتر از گردشگر تبدیل شود.»
او درباره مدیریت استرس در طبیعت می‌گوید: «تنفس عمیق، قدم زدن در طبیعت، آزاد کردن عضلات و لذت بردن از محیط طبیعی می‌تواند در مدیریت استرس مورد توجه قرار گیرد. همچنین خواب متعادل و کافی، فعالیت بدنی و استفاده از اوقات فراغت در طبیعت از دیگر مواردی است که می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.»
این کارشناس اضافه می‌کند: «استفاده درمانی از طبیعت زمانی می‌تواند معنای واقعی خود را پیدا کند که به صورت مرتب و متعادل انجام شود. به‌ویژه پس از بیماری‌های سخت، استفاده از طبیعت در دوره بازگشت و ریکاوری فرد می‌تواند مورد توجه قرار گیرد، البته در چارچوب توصیه‌های پزشکی و متناسب با شرایط بیمار.»
در مجموع، از نگاه کارشناسان گردشگری و جغرافیای گردشگری، بهره‌مندی از طبیعت می‌تواند بخشی از تجربه آرامش و بازگشت به زندگی عادی باشد و لزوماً به معنای شرکت در یک تور یا پرداخت هزینه نیست. اما وقتی این ارتباط با طبیعت به محصولی برای صنعت گردشگری تبدیل می‌شود، این پرسش جدی‌تر مطرح می‌شود: مرز میان بهره‌مندی از طبیعت و تجاری‌کردن آن کجاست و آیا بازاری‌شدن طبیعت‌درمانی می‌تواند به افزایش فشار بر خود طبیعت منجر شود؟