همشهری آنلاین – گروه سیاسی: وضعیت و ظرفیتهای موجود در عرصه تجارت انرژی و حملونقل جهانی، نشان میدهد گزاره یافتن مسیرهای جایگزین برای تنگههرمز، بیش از آنکه «یک واقعیت راهبردی» باشد، حربهای است برای فرار از پیامدهای گسترده جهانی مسدود ماندن یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان، چراکه گزارشهای بینالمللی نیز تأکید میکنند مسیرهای جایگزین تنها قادرند بخشی از نفت عبوری از هرمز را جابهجا کنند.
در شرایطی که پیش از آغاز جنگ علیه ایران در ۹ اسفندماه ۱۴۰۴، روزانه بیش از ۲۰میلیون بشکه نفت از تنگههرمز عبور میکرد، ظرفیت خطوط لوله موجود برای دور زدن این تنگه راهبردی، بهمراتب کمتر است. ازسوی دیگر باید درنظر داشت اهمیت تنگههرمز تنها در عبور محمولههای نفتی نیست، بلکه حجم قابلتوجهی گازطبیعی مایع، ال. پی. جی، مواد شیمیایی، کود، گوگرد، غلات، مواد معدنی و انواع محمولههای فله و کانتینری از این مسیر جابهجا میشود که اساساً با خط لوله قابل انتقال نیستند. براین اساس شواهد موجود نشان میدهد، در چشمانداز کنونی، جایگزین کردن تنگه هرمز نه بهصرفه است و نه امکانپذیر.
ادعای ترامپ درباره تنگه هرمز چه بود؟
- موضوع: ادعاهای اخیر ترامپ درباره جایگزین شدن تنگههرمز
- منبع: پست رئیسجمهور آمریکا در شبکهاجتماعی تروث سوشال و همچنین نشست خبری جمعه شب در کاخسفید
- محورها:
- (ترامپ در واکنش به گزارش اخیر واشنگتنپست درباره نقش تازه سوریه در دور زدن کاهش اهمیت تنگههرمز) این فوقالعاده است! سوریه خود را به عنوان جایگزینی برای تنگه هرمز معرفی میکند.
- همین حالا خطوط لوله در حال ساخت هستند.
- مسیر عبوری از سوریه هم ساخته شده و در واقع باز است.
- کامیونهای حامل نفت؛ کامیونهای عظیم؛ از سوریه عبور میکنند.
- جایگزینهای زیادی برای تنگههرمز در حال ایجاد شدن است.
- تنگه هرمز دیگر آن چیزی نیست که قبلا بود.
- ایران در نهایت با تنگه هرمزی روبهرو میشود که دیگر چندان ضروری نیست.
- نکته ویژه: در واقع اشاره ترامپ، به این اقدام تازه عراق است که در ماههای اخیر صادرات بخشی از نفت و فراوردههای نفتی خود را از مسیر سوریه و بندر «بانیاس» به مدیترانه منتقل کردهاست. با وجود نمایش تبلیغاتی تازه رئیسجمهور آمریکا، کارشناسان معتقدند هنوز فاصله زیادی با ادعای «بیاهمیت شدن هرمز» وجود دارد.
واقعیت ماجرای سوریه چیست؟
ادعای ترامپ درباره معرفی کردن سوریه بهعنوان جایگزینی برای تنگه هرمز درحالی است که دراین زمینه نکات ویژهای قابل طرح است:
- پیش زمینه: اخیرا روزنامه «واشنگتنپست» در گزارشی به بررسی تلاشها برای ایجاد مسیرهای جایگزین ترانزیت نفت از حوزه خلیجفارس به دریای مدیترانه از طریق خاک سوریه، همزمان با اختلالها تردد دریایی در تنگههرمز پرداختهاست.
- واقعیتهایی که باید بدانید:
- هماکنون روزانه حدود ۵ هزار دستگاه تانکر حامل نفت از طریق مناطق بیابانی سوریه به سمت بندر «بانیاس» در سواحل مدیترانه تردد میکنند.
- همچنین طرحی برای ساخت یک خط لوله انتقال نفت مطرح شده که بصره در جنوب عراق را به بندر بانیاس در ساحل سوریه متصل میکند.
- این خط لوله درنهایت ظرفیت انتقال روزانه حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام را خواهد داشت و هزینه اجرای آن حدود ۵.۷ میلیارد دلار برآورد میشود.
- چالشهای اساسی موجود:
- چالشهای زیرساختی موجود در سوریه و تخریب بخش گستردهای از زیرساختها
- حضور گروههای مسلح در مناطق هدف
- مخاطرات امنیتی در طول مسیرهای تعیینشده
- ریسک بالای سیاسی پایداری انتقال نفت از طریق خطوط لوله سوریه
- نیاز به زمانی در حدود ۳ سال برای تکمیل خطوط انتقال نفت در سوریه
- ارزیابی تحلیلی:
- برآوردها حداکثر ظرفیت خطوط لوله سوریه را در حدود ۲ میلیون بشکه در روز تعیین میکنند و این میزان، نمیتواند جایگزین حدود ۲۰میلیون بشکه نفتی شود که روزانه از طریق تنگه هرمز منتقل میشود.
ظرفیت مسیرهای جایگزین چقدر است؟
- ظرفیت تنگه هرمز: براساس آخرین دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه اول سال ۲۰۲۵ بهصورت متوسط روزانه ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور کردهاست.
- مقیاس:
- این رقم معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی فرآوردههای نفتی است.
- این میزان همچنین حدود یکچهارم تجارت دریایی جهانی نفت است.
- ظرفیت جایگزینی: براساس دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ظرفیت فعلی خطوط لوله عربستان و امارات، که میتوانند نفت را بدون عبور از هرمز به پایانههای خارج از خلیجفارس منتقل کنند، حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز است.
- نتیجه: ظرفیتهای کنونی خطوط انتقال نفت، اگرچه میتواند وابستگی به هرمز را کاهش دهد، اما فعلا نمیتواند در قامت «جایگزین هرمز» مطرح شود.
کامیونها جای تنگه هرمز را میگیرند؟
- واشنگتنپست: در حال حاضر حدود ۵ هزار کامیون حامل نفت در مسیر عراق به سوریه تردد میکنند و نفت را به بندر بانیاس میرسانند.
- رویترز: بندر بانیاس از مسیر جدید استفاده کرده و حدود ۹۰۰ کامیون نفتکش در روز در مقطعی به انتقال محمولهها کمک کردهاند.
- اصل ماجرا؟
- ظرفیت: هر کامیون تنها بخشی از ظرفیت یک نفتکش بزرگ را حمل میکند.
- هزینه: هزینه سوخت، راننده، تعمیرات، لاستیک، عوارض، بیمه و امنیت به ازای هر بشکه، افزایش پیدا میکند.
- ترافیک: افزایش تعداد کامیونها، سبب ازدحام و چالشهای بعدی میشود. در گزارشهای بینالمللی به وضعیت نامناسب زیرساختهای جادهای سوریه اشاره شدهاست.
- امنیت: یک خط لوله زیرزمینی یا کامیون نفتکش در یک منطقه جنگزده همچنان در معرض حمله، خرابکاری و سرقت است.
- مقیاسپذیری: انتقال چند میلیون بشکه در روز با کامیون، با انتقال چند میلیون بشکه از طریق خط لوله یا نفتکش قابل مقایسه نیست.
- نتیجه: بهکارگیری کامیونها، بیشتر بهمثابه یک «مسیر اضطراری» و «جایگزین عملیاتی» است تا مطرح شدن بهعنوان «جایگزین تنگه هرمز».
از تنگه هرمز فقط نفت عبور نمیکند
یکی دیگر از گزارههای مطرح درباره «جایگزینی تنگه هرمز»، معطوف به این نکته است که ترددها در این آبراهه راهبردی، محدود به نفت نیست و طیف متنوعی از محصولات از این مسیر به مقصدهای بینالمللی میرسند.
- منبع: گزارش «کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل» در ۱۰ مارس ۲۰۲۶/۱۹ اسفندماه ۱۴۰۴ و آمارهای جهانی درباره صادرات مواد معدنی از تنگههرمز
- نفت خام: حدود ۳۸ درصد
- ال. پی. جی: حدود ۲۹ درصد
- ال. ان. جی: حدود ۱۹ درصد
- متانول: ۳۵ درصد
- اوره: ۳۰ درصد
- پلی اتیلن: ۱۵ درصد
- فرآوردههای نفتی: حدود ۱۹ درصد
- مواد شیمیایی: حدود ۱۳ درصد
- محمولههای فله خشک و محمولههای کانتینری: حدود ۵ درصد
- آلومینیوم: ۲۴ درصد
- الماس صنعتی: ۲۶ درصد
- پودر طلا (الکترونیک) : ۳۶ درصد
- سازههای فولادی: ۲۸ درصد
- سنگ آهن: ۵۲ درصد
- گوگرد: ۴۵ درصد
- نتیجه راهبردی:
- با خطوط لوله درنهایت فقط میتوان موادی مانند مانند نفت و گاز جابهجا کرد و برای کشتیهای کانتینری، فلهبر یا حامل مواد شیمیایی همچنان جایگزینی وجود ندارد.