به گزارش همشهری آنلاین، در جریان حملات اخیر، وزارت میراث فرهنگی از آسیبدیدن ۱۴۹ اثر تاریخی خبر داده بود؛ آثاری که اکنون بخشی از آنها در مرحله مرمت اضطراری و بخشی در مرحله مطالعه و آمادهسازی برای آغاز مرمت قرار دارند.
در همین حال، تخریب کامل و یا پاکسازی بقایای برخی از آن بناهای آسیبدیده در بافت تاریخی تهران، بهویژه در محدوده اطراف کاخ گلستان و میدان انقلاب، پرسشهایی درباره سرنوشت بقایای این بناها، نحوه پاکسازی آنها و امکان حفظشان بهعنوان یادمانهای جنگ ایجاد کرده است.
سیدرضا صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در بازدیدی که از ایسنا داشت، در استودیوی این خبرگزاری به پرسشهای ایسنا درباره این موضوعات پاسخ داد؛ از هزینه و شیوه تأمین اعتبار مرمت آثار آسیبدیده و پیگیریهای ایران از یونسکو و نهادهای بینالمللی تا پیشنهاد تبدیل برخی بناهای آسیبدیده به «موزه زنده»، که در ادامه این گفتوگو را میخوانید.
از دوران جنگ آماری اعلام کردید مبنی بر اینکه ۱۴۹ اثر تاریخی در ایران بر اثر حملات، تخریب یا خسارت دیدهاند و برای مرمت و حفاظت از آنها به حدود بیش از ۱۰ همت اعتبار نیاز است. چه میزان از این مبلغ تأمین شده و پروژههای مرمت در چه وضعیتی قرار دارند؟
قبل از هر چیزی، از مجموعه وزین ایسنا قدردانی میکنم. مجموعهای متشکل از نیروهای جوان، خلاق و امین که از گذشته در این مجموعه فعال بودهاند. من هم طی سالیان طولانی با این مجموعه ارتباط داشتهام. از این مجموعه در سراسر کشور قدردانی میکنم و روز خبرنگار را به آنها تبریک میگویم و برای تکتکشان آرزوی عزت و سلامت دارم.
آن چیزی که بهعنوان یک پدیده جدید یا نوپدید در جنگ شکل گرفت و در تاریخ انقلاب اسلامی و حتی پیش از انقلاب نیز سابقه تاریخی ندارد، تهاجم حاکمان بیخرد کاخ سفید و حاکمان کودککش تلآویو برای تخریب آثار ملی، باستانی و تمدنی ایرانزمین بود. این نشان داد که دشمنان ملت هیچ مرزی را برای تخریب و انتقام قائل نیستند و نبودند.
از میناب تا سعدآباد، همه و همه، آثار جنایات حاکمان بیخرد کاخ سفید و حاکمان کودککش تلآویو است. در این جنگ، در مجموع ۱۴۹ اثر خسارت جدی دید و در ۲۰ استان درگیر این مسئله بودیم.
مرمت اضطراری انجام شده است و اکنون در حال مطالعه برای مرمت این آثار هستیم. بلافاصله پس از عبور از شرایط جنگ و بحران، مرمت را آغاز خواهیم کرد؛ یعنی باید ثبات نسبی شکل بگیرد تا امکان انجام مرمت فراهم شود.
برآورد اولیه به ماخذ سال ۱۴۰۴، حدود ۷.۵ همت بود، اما قطعاً به ماخذ سال ۱۴۰۵، این رقم به بیش از ۱۰ همت خواهد رسید؛ به دلیل افزایش قیمتها، گرانی مصالح و موارد دیگر.
ضمن اینکه این کار تخصصی است و فقط توسط مرمتگران خاص میتواند انجام شود. این یک کار عمومی نیست که بتوانیم آن را به مزایده عمومی بگذاریم و هر کسی با هر تجربهای وارد فضاهای میراثفرهنگی شود.
سعدآباد بیشترین خسارت را متحمل شد؛ ۱۵ کاخموزه خسارت دیدند. اصفهان نیز خسارت بسیار جدی دیده است؛ از جمله در محوطه چهلستون که یکی از شاهکارهای معماری ایران است. علاوهبر این، ۲۰ استان دیگر نیز در چنین وضعیتی قرار دارند.
ما سه منبع را برای بازسازی پیشبینی کردهایم؛ نخستین منبع، کمکهای وزارتخانهها ناشی از مسئولیت اجتماعی کارخانجات، صنایع، مراکز نفتی، مراکز فولادی، مراکز پتروشیمی و مراکز تولید در سطح کشور است. بخشی از منابع درآمدی این مجموعهها برای مسئولیت اجتماعی هزینه میشود که قطعا یکی از مناسبترین محلها برای این منابع، مرمت بناهای تاریخی است. بنابراین، طبعا این حوزه یکی از مناسبترین زمینهها برای هزینهکرد منابع مسئولیت اجتماعی است.
منبع دومی که پیشبینی کردهایم، کمکهای ایرانیان خارج از کشور است. ما پیامهای زیادی از ایرانیان خارج از کشور داشتیم که به مشارکت در بازسازی و مرمت بناهای تاریخی علاقمندند. سازوکار این مشارکت را در جلساتی که داشتیم تعریف کردهایم و بعد با مشارکت بخشهای مختلف جامعه، بهخصوص دانشگاههای معتبر، حسابی را برای جمعآوری کمکهای ایرانیان خارج از کشور اعلام خواهیم کرد.
از نظر قانونی و با توجه به محدودیتهای سابق بر این، منع قانونی برای دریافت این کمکها از ایرانیان خارج از کشور وجود ندارد؟
از لحاظ قانونی این اجازه به وزارت میراثفرهنگی داده شده است. میدانم که ایرانیان خارج از کشور نیز برای مشارکت و کمک در این زمینه علاقهمند هستند و سازوکار قانونی آن را دنبال خواهیم کرد. دریافت کمکهای ایرانیان خارج از کشور برای مرمت بناهایی، که متعلق به کشور خودشان است، نیاز به مراحل قانونی خاصی ندارد.
منبع سوم نیز منابع رسمی دولت است. ما بلافاصله پس از ایجاد ثبات و آرامش، مرمت را آغاز میکنیم؛ از منابع داخلی دولت، سپس از منابع مسئولیت اجتماعی و بعد هم از کمکهای ایرانیان خارج از کشور استفاده خواهیم کرد.
احتمالا کمک نهادهای بینالمللی، از جمله یونسکو و سایر نهادها را نیز در دستور کار خواهیم داشت و آن را بر اساس شیوهنامههای قانونی موجود دنبال میکنیم.
در جریان جنگ، تعدادی از بناها در داخل شهرها نیز تخریب شدند که درباره برخی از آنها اطلاعات تاریخی ضعیفتری وجود داشت. برای مثال، در اطراف کاخ گلستان به واسطه حملات مستقیم، تعدادی از بناها تخریب شدند که برخی از آنها کارکرد تاریخی داشتند؛ مانند ساختمان ژاندرمری یا کلانتری قدیم که در آن محدوده قرار داشت. برخی دیگر نیز بناهای معاصر بودند و اکنون به نوعی حریم کاخ گلستان باز شده است. در اینباره دو سؤال مطرح است. نخست اینکه درباره بناهای تاریخی مانند کاخ گلستان که آن حملات باعث شد حریم کاخ باز شود، آیا قرار است با دستگاههای مربوطه گفتوگویی صورت گیرد تا این حریم همچنان باز بماند و از این بناها یا فضاها با کارکردی تاریخی، استفاده متناسب شود؟
سؤال دوم این است که شهرداری و ارگانهای مرتبط اقدام به پاکسازی برخی از این بناها کردهاند؛ برای مثال ساختمان ژاندارمری که در محدوده میدان انقلاب (نبش خیابان کارگر جنوبی) قرار دارد و یک بنای تاریخی بوده و در جنگ اخیر تخریب و بعد کامل پاکسازی شده است. آیا در این موارد از میراث فرهنگی استعلام یا مشارکتی گرفته میشود تا درباره نحوه اقدام و حفاظت از بقایای این بناها تصمیمگیری شود و بتوان از آنها بهعنوان یادمان جنگ استفاده کرد؟
در خصوص سؤال اول، پیشنهاد مشخصی که ارائه کردهایم این است که از مجموعه خرابیهای ایجادشده، تعدادی از آثار بهعنوان «موزه زنده» حفظ شوند؛ یعنی همان فضا با یک طراحی خاص توسط متخصصان امر، در قالب سازههای شیشهای یا قالبهای دیگر حفظ شود تا بهعنوان یک موضوع زنده در معرض بازدید عموم قرار گیرد.
بهخصوص در همین منطقه بازار (تهران) که شما اشاره کردید، بناهایی مانند رادیو تهران، ساختمان قوهقضاییه، ژاندارمری و شهربانی ـ یا دقیقتر، کلانتری فراجا ـ قرار دارند.
این پیشنهاد ماست؛ دستگاههای مربوطه نیز به دلیل محدودیت جا و فضا، مطالباتی دارند که این موضوع نیازمند یک گفتوگوی چندجانبه میان میراثفرهنگی و دستگاههای ذیربط است.
این یک پیشنهاد مشخص است. اگر بتوانیم موافقت دستگاههای مربوطه را داشته باشیم، مسئولیت تبدیل آن فضا به یک موزه روباز را ما خواهیم پذیرفت. نکته دوم که اشاره شد، تعامل با شهرداری است. بله، ما با شهرداری تعامل داریم و خوشبختانه رویکرد شهرداری نیز تعاملی و مبتنی بر همکاری است.
اخیرا خودم از مجموعه عودلاجان، امامزاده یحیی و بازار تهران بازدید داشتم و با شهردار محترم تهران و شهردار منطقه گفتوگو کردیم. آنها انگیزه جدی برای همکاری مشترک، بهخصوص در زمینه احیای بافت تاریخی تهران، دارند.
در جنگ نیز این همکاری تداوم پیدا کرد. اخیراً تفاهمنامهای باهم امضا کردیم برای برخی از مناطق بافت تاریخی تهران، مانند عودلاجان، امامزاده یحیی و سنگلج، تا مراحل بازسازی آنها تقویت شود. با رعایت ضوابط بافت تاریخی، به یکدیگر کمک میکنیم؛ از جمله کمکهایی که شهرداری میتواند به لحاظ مالی انجام دهد و همچنین اجرای مرمتهای محلی که باید توسط متخصصان مرمت، بهخصوص پژوهشگاه، انجام شود و این موضوع را دنبال میکنیم.
اما این مطلب را در نظر داشته باشید که هنوز ما از جنگ خارج نشدهایم که بخواهیم آغاز کار داشته باشیم. طبیعتا بازسازیها در شرایطی میتواند به مرمتها شکل بدهد که یک ثبات و آرامش نسبی در کشور ایجاد شده باشد.
اکنون در مرحله آواربرداری و مرمت اضطراری هستیم که تقریبا تمام شده است و وارد مرحله جدید؛ یعنی مطالعه برای آغاز مرمت و انتخاب پیمانکار شدهایم.
شما اخیرا برای ثبت پرونده الموت و شرکت در اجلاس یونسکو به کره جنوبی سفری داشتید. زمانی که در اوکراین جنگ شد، این کشور فهرستی را به یونسکو ارائه کرد تا هم راستیآزمایی و هم ارزیابی آسیبها و خسارتها انجام شود. طبق آخرین آماری که یونسکو اعلام کرده است، بیش از ۵۰۰ اثر تاریخی اوکراین در یونسکو مستند شده و یک سامانه نیز برای ثبت آثار در معرض آسیب و آسیبدیده اوکراین تشکیل شده است. آیا ایران در این زمینه اقدامی در یونسکو انجام داده است؟ اگر اقدامی صورت گرفته، یونسکو تا چه اندازه برای تشکیل چنین فهرست یا سامانهای همراهی میکند؟
بحث روشن است. ما خرابیها را مستندسازی کردهایم؛ هم در قالب فیلم و هم به صورت مکتوب. همزمان خبرنگاران خارجی را نیز دعوت کردیم. بیش از ۴۰ خبرگزاری خارجی به تهران آمدند و از کاخ گلستان تا سعدآباد و همچنین استانهای مختلف، حتی اصفهان و شهرهای دیگر، بازدید کردند. خود من نیز در چند مرحله با آنها گفتوگو داشتم.
مستندسازی انجام شد و با یونسکو و همه نهادهای بینالمللی ـ نه فقط یونسکو ـ مکاتبه کردیم. اما بدانید که سطح توانایی سازمانهای فرهنگی بینالمللی، در حد محکومیت یا اعلام انزجار از این اقدامات است و عملا قدرت اجرایی برای پیشگیری ندارند.
درباره کمکهای آنها نیز باید گفت که کمکها بسیار ناچیز خواهد بود و بیشتر جنبه سمبلیک دارد. ما از این کمکها استقبال میکنیم، اما قطعاً ارقام جدی نخواهد بود. ادعای آنها این است که توانایی مالی برای جبران خسارتها را ندارند.
یونسکو هم حملات را محکوم کرد و هم با ما ابراز همدردی کرد. سایر سازمانهای بینالمللی نیز در حد ابراز همدردی همراهی کردند که این نیز به نوبه خود مثبت است. اما ما نیازمند یک کار حقوقی بینالمللی برای محکومیت رژیم صهیونیستی و حاکمان بیخرد کاخ سفید هستیم که انشاءالله این کار را دنبال خواهیم کرد.