همشهری آنلاین – گروه سیاسی: یادداشت تفاهمی که بامداد دوشنبه ازسوی ایران و آمریکا مورد تایید گرفت و قرار است روز جمعه در ژنو سوئیس امضاء شود، با دستاوردهای راهبردی مهمی برای ایران همراه بودهاست که یکی از نمونههای اصلی آن، تثبیت قدرت ایران در آبراهه راهبردی تنگههرمز است.
تثبیت قدرت ایران در تنگه هرمز
- بند مربوط به تنگه هرمز، مهمترین بند این یادداشت تفاهم است:
- ایجاد زیرساخت مدیریت ایرانی در تنگه هرمز: کلیدیترین واژه در بند مربوط به تنگه هرمز، عبارت Arrangements است.
- نکته: براساس عبارتهای مصرح در متن، پس از توافق، هرگونه رخداد یا فرایند در منطقه، صرفا براساس «ترتیبات ایرانی» خواهد بود.
- آزادی عمل استراتژیک: استفاده از عبارت (Best Efforts) «بهترین تلاشها»، یک «منطقه تفرغ» و آزادی عمل استراتژیک برای ایران ایجاد میکند.
- نکته: ازنظر حقوقی، این یک «تعهد به وسیله» است، نه «تعهد به نتیجه». به این معنا که ایران متعهد به انجام حداکثر تلاش است، اما اگر در مواردی مصلحت ایجاب کند که تغییری در روند عبور و مرور ایجاد شود، میتوان با استناد به این واژه، بار تعهد را سبک و اعلام کرد که تلاشها صورت گرفته، اما نتیجه مطلوب (به دالیل فنی یا امنیتی) حاصل نشدهاست.
- تعریف عملیاتی شناورها و حق تشخیص: براساس متن، تنها ترافیک مربوط به «کشتیهای تجاری» باز خواهد شد.
- نکته ۱: مرجع تشخیص «تجاری بودن» یا «تهدید بودن» یک شناور، منحصرا ایران است.
- نکته ۲: تردد از تنگه هرمز بدون پرداخت هزینه فقط به مدت ۶۰ روز پذیرفته شده است.
ترتیبات بازگشایی تنگه هرمز
- تحقق ترتیبات ایران برای تردد در تنگه هرمزشامل ارکان متفاوت است:
- تعیین مسیر: مدیریت «مسیر ایمن» کاملا در اختیار ایران خواهد بود.
- خدمات دریانوردی: ایران و عمان درباره تعیین اداره آینده تنگه هرمز و خدمات دریانوردی دراین تنگه براساس حقوق بینالملل اقدام خواهند کرد.
- آینده اداره تنگه هرمز: آمریکا به حق حاکمیت ایران و عمان برای اداره تنگههرمز اذعان کرده و از ادعای بینالمللی بودن این آبراهه دست کشیده است. نقش سایر کشورهای خلیجفارس در مدیریت آینده تنگه، صرفا مشورتی است.
- پایش و بازرسی: هر شناوری موظف به پاسخگویی به مرکز مرتبط در نیروی دریایی و تکمیل فرمهای مربوطه (شامل جزئیات محموله، مالکیت و مقصد) است.
موانع فنی-نظامی و عملیات مین زدایی
- شرط عدم مزاحمت : تداوم ترافیک دریایی کاملاً وابسته به نبود موانع تکنیکی و نظامی است.
- انحصار در مینزدایی: عملیات مینزدایی منحصراً برعهده ایران گذاشته شدهاست؛ موضوعی حضور ائتلافهای خارجی در منطقه به بهانه مینزدایی را منتفی میکند.
مسائل مربوط به صنعت هسته ای
- در این یادداشت تفاهم، ایران متعهد شده سلاح هستهای تولید یا خریداری نکند.
- در صورت تبدیل شدن این تفاهم به توافقی بلندمدت، این تعهد نیز بلندمدت خواهد شد.
- ایران درباره سطح غنیسازی، انتقال مواد غنیشده یا سایر جزئیات برنامه هستهای تعهدی نداده و این موضوعها به مذاکرات آینده موکول شدهاند.
- درباره سرنوشت مواد غنیشده، گزینههای مختلفی مطرح بوده اما گزینه مورد توافق، رقیقسازی مواد در داخل ایران است.
نکات محوری
- لغو تحریم در برابر حل مسائل هستهای: یکی از ویژگیهای متن این است که هرگونه اقدام درباره مسائل مربوط به غنیسازی و مواد غنی شده، با تعهدهای آمریکا برای لغو کل تحریمها متناظر شدهاست.
- دوره فریز: در طول مذاکرات، ایران سطح غنیسازی را توسعه نمیدهد و آمریکا نیز از وضع تحریم جدید یا افزایش نیرو در منطقه خودداری میکند.
دستاوردهای راهبردی ایران و حفظ خطوط قرمز
- مصونیت توان دفاعی: برنامه دفاعی (موشکی و پهپادی) ایران، کاملا از دستورکار هر نوع مذاکرهای خارج شدهاست.
- نکته: در بند ۱۵، متن ۱۵ مادهای که آمریکاییها در ماه ابتدایی جنگ اخیر از طریق واسطه ارسال کرده بودند، به صراحت خواستار محدودیت در «تعداد» و «برد» موشکهای ایران شده بودند، اما ایران با قدرت اجازه نداد این بند در متنهای بعدی باقی بماند.
- حفظ و تثبیت قدرت محورمقاومت: در این یادداشت تفاهم و توافق دائمی احتمالی، فعالیتهای منطقهای و حمایت از گروههای مقاومت مشمول هیچ تعهدی ازسوی ایران نشدهاست.
- نکته: آمریکا در بند ۱۳ طرح ۱۵ بندی بهصراحت خواستار فاصله گرفتن ایران از گروههای مقاومت منطقه و عدم تسلیح و کمک به آنها شده بود.
- شرطیسازی اجرای فاز بعدی: آغاز فاز دوم (مذاکرات برای توافق دائمی) کاملاً منوط به اجرای دقیق بندهای اقتصادی و نظامی یعنی رفع محاصره، آزادی پولهای بلوکه شده و معافیتهای نفتی ایران توسط آمریکاست.
- نکته: چنانچه هریک از تعهدها انجام نشد، میتوان مذاکرات را متوقف کرد.