همشهری آنلاین - گروه سیاسی: گزارش تازهای از سوی موسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS) نشان میدهد خاورمیانه از یک مصرفکننده فناوری پهپادی، به کانون نوآوری، تولید و الگوسازی عملیاتی در این حوزه تبدیل شده است. در این رقابت، اسرائیل با تکیه بر تجربه چند دههای و پیوند پهپاد با هوش مصنوعی، ایران با تمرکز بر پهپادهای انتحاری ارزان و تکثیرپذیر، و عربستان و امارات با ترکیب خرید خارجی، انتقال فناوری و بومیسازی، ۳ مسیر متفاوت برای ساخت بازدارندگی دنبال میکنند. دادههای این گزارش نشان میدهد موج تازهای از خرید، تولید مشترک و انتقال دانش فنی، همزمان بازار و میدان نبرد را در منطقه بازچینش میکند.
خاورمیانه از نخستین عرصههای استفاده گسترده از پهپاد بوده و امروز نیز یکی از اصلیترین بسترهای آزمون عملیاتی آن است. جنگهای طولانی، بودجههای دفاعی بالا و دسترسی به فناوریهای نو، این منطقه را به محیطی طبیعی برای توسعه «پهپادهای شناسایی–رزمی»، «پهپادهای مداومتپروازی در ارتفاع متوسط» (MALE) و بهویژه «پهپادهای انتحاری یکطرفه» (OWA) بدل کرده است. تجربههای عملیاتی متنوع در این منطقه، هم به پیشرفتهای فنی انجامیده و هم نقاط ضعف این سامانهها را آشکار کرده است.
اسرائیل، پیوند با هوش مصنوعی
اسرائیل از دهه ۱۹۷۰ مسیر توسعه پهپاد را آغاز کرد؛ ابتدا برای کشف و فریب سامانههای پدافندی و سپس برای ماموریتهای شناسایی و رزمی طولانیمدت. در دهههای بعد، با ورود به نسل پهپادهای مداومتپروازی و توسعه نسخههای پیشرفتهتر، به یکی از بازیگران اصلی این حوزه تبدیل شد.
در سالهای اخیر تمرکز اصلی اسرائیل بر «کوچکسازی توان پهپادهای بزرگ»، افزایش مداومت پروازی، و ادغام هوش مصنوعی در چرخه شناسایی تا هدفگیری بوده است. ناوبری بصری در محیطهای فاقد موقعیتیابی ماهوارهای (GNSS)، تحلیل دادههای تصویری روی خود پهپاد و تبدیل این پرندهها از «حسگر پرنده» به «گره هوشمند شبکه نبرد»، از مهمترین روندهای فناورانه در این مسیر است.
ایران؛ مزیت در سادگی، ارزانی و تکثیرپذیری
پایه پهپادی ایران به دوران جنگ با عراق برمیگردد، اما جهش اصلی از اواخر دهه ۲۰۰۰ آغاز شد. توسعه پهپادهای مداومتپروازی بومی گامی مهم بود، هرچند محدودیت در موتور و حسگر همچنان چالش ایجاد میکند.
مزیت راهبردی ایران در تمرکز بر پهپادهای انتحاری ارزان و ساده شکل گرفت؛ طراحیهایی که با قطعات در دسترس، تولید انبوه و آموزش ساده قابل تکثیرند. این خانواده پهپادی نهتنها در منطقه توسط بازیگران غیردولتی بهکار گرفته شد، بلکه به خارج از منطقه نیز منتقل شد و نسخههای بومی آن در کشورهای دیگر تولید شد.
گزارش به استفاده از پردازش تصویر روی خود پهپاد نیز اشاره میکند که به افزایش خودمختاری و مقاومت در برابر اخلال کمک میکند.
عربستان؛ یادگیری از مسیر تولید مشترک
عربستان راهبردی ترکیبی را دنبال میکند: پروژههای دانشگاهی و داخلی در کنار انتقال فناوری گسترده از شرکای خارجی. چند پروژه بومی در دست توسعه است، اما تاخیر در عملیاتی شدن آنها دیده میشود.
نقطه عطف، قرارداد بزرگ با ترکیه برای تولید مشترک پهپادهای سنگین و برنامه بومیسازی تا حدود ۷۰ درصد قطعات است. همکاری با شرکتهای سازنده حسگر و مهمات هوشمند و اعزام صدها نیروی فنی برای آموزش، نشان میدهد ریاض مسیر «یادگیری از طریق ساخت» را جدی گرفته است. هدف، رسیدن به توان طراحی و تولید مستقل در میانمدت است.
امارات؛ چابک، اقتصادی و متمرکز بر یکپارچهسازی
امارات توسعه پهپادی را در یک ساختار صنعتی متمرکز پیش میبرد. تمرکز اصلی این کشور بر تولید پهپادهایی با «قیمت کمتر و کارایی مشابه» است. پهپادهای معرفیشده امارات در بازه وزنی حدود ۶۰۰ تا هزار و ۲۰۰ کیلوگرم قرار دارند، توان حمل محمولهای بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم را دارند و مداومت پروازی آنها بین ۱۶ تا ۲۹ ساعت است.
نکته قابل توجه، اختلاف قیمت چشمگیر میان مدلهای مختلف است؛ بهگونهای که نمونه سبکتر با قیمتی حدود ۴۹۹ هزار دلار عرضه میشود، در حالی که مدل بزرگتر بیش از یک میلیون دلار قیمت دارد. همین ملاحظه اقتصادی باعث شده امارات سفارشهای بزرگ خود را به سمت مدل ارزانتر تغییر دهد. این کشور همزمان محمولههای اپتیکی و مهمات هدایتشونده بومی را روی پهپادهای خود یکپارچه کرده و از «خریدار» به «یکپارچهساز–سازنده» تبدیل شده است.
تغییر الگوی خرید در خلیج فارس
از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵، کشورهای خلیج فارس ابتدا به سراغ پهپادهای چینی رفتند. اما نارضایتی از کارایی و نگرانی از وابستگی تکمنبعی، مسیر را بهسوی ترکیه باز کرد. در ادامه، قراردادهای بزرگ با آمریکا مطرح شد.
نمونه شاخص، قرارداد نزدیک به ۲ میلیارد دلاری قطر برای خرید ۸ فروند پهپاد آمریکایی در سال ۲۰۲۵ و مذاکرات عربستان برای خرید تعداد بسیار بیشتری از همین رده است. این چرخش اگر تثبیت شود، میتواند سهم چین را کاهش دهد و حتی بر برنامههای بومی امارات و عربستان نیز اثر بگذارد.
گام بعدی رقابت؛ پهپاد رزمی پیشرفته و همکاری انسان–ماشین
این گزارش پیشبینی میکند مرحله بعدی رقابت منطقهای به سمت «پهپادهای رزمی پیشرفته» (UCAV) و «همکاری جنگنده سرنشیندار با پهپاد» (MUM-T/CCA) حرکت کند. اسرائیل با زیرساخت صنعتی و توان هوش مصنوعی، نامزد جدی این مرحله است. اشارههایی نیز به پروژههایی با مداومت بیشتر، سرعت بالاتر، پنهانکاری و حتی قابلیت سوختگیری هوایی شده است.
در مقابل، ایران بهدلیل محدودیتهای فناوری در این حوزه عقبتر ارزیابی میشود، هرچند تجربه عملیاتی پهپادهای انتحاری و حرکت به سمت پردازش روی پهپاد میتواند در ماموریتهای خاص مزیت ایجاد کند.
خاورمیانه اکنون صرفا محل استفاده از پهپاد نیست؛ این منطقه به محل تعریف «الگوهای جدید کاربرد، تولید و بازدارندگی» تبدیل شده است؛ الگوهایی که بهسرعت در دیگر نقاط جهان تکرار میشوند.