همشهریآنلاین- مجیدجباری: ایران سرزمینی است که بیشتر با خشکی، بیابان و کم آبی شناخته میشود، اما در دل این اقلیم سخت که در کمبربند خشک زمین واقع شده، جزایر سبز جنگلی نفس میکشند. امروز، در روز جهانی جنگلها، نگاهی به این پهنههای ارزشمند میاندازیم؛ رویشگاههایی که هر یک با گونههای بومی و اکوسیستم منحصربهفرد خود، نقش حیاتی در حفظ محیطزیست و پایداری طبیعی کشور دارند.
مساحت جنگاهای ایران، ۱۴ میلیون هکتار است که ۷.۶ درصد از مساحت کشور را شامل میشود، اما اهمیت این رویشگاهها فراتر از کمیت است. این رویشگاهها نه تنها زیستگاه انواع گونههای گیاهی و جانوری هستند، بلکه در تنظیم آبوهوا، جلوگیری از فرسایش خاک و تامین منابع آب نقش کلیدی دارند.
پنج رویشگاه اصلی کشور شامل جنگلهای هیرکانی در شمال، زاگرس در غرب، ارسباران در شمالغرب، ایران – تورانی در مرکز و خلیج عمانی در جنوب هستند که هر یک با ویژگیها و گونههای منحصر به فرد خود، جلوهای از تنوع زیستی ایران را به نمایش میگذارند.
آشنایی با ۵ عرصه جنگلی ایران
جنگلهای زاگرس: مساحت جنگلهای زاگرس ۶ میلیون هکتار برآورد شده است. بیش از ۱۸۰ ﮔﻮﻧﻪ درﺧﺘﯽ و درﺧﺘﭽﻪای در جنگلهای زاگرس ﺷﻨﺎﺳﺎیی ﺷﺪه و گونههای شاخص این ناحیه رویشی، ﺑﻠﻮط، ﺑﻨﻪ، به همراه ﮐﯿﮑﻢ و ﺑﺎدام است.
جنگلهای ارسباران: مساحت جنگلهای ارﺳﺒﺎران ۱۳۰هزار هکتار است. ﻋﻤﺪهﺗﺮﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎی درﺧﺘﯽ و درﺧﺘﭽﻪای ناحیه رویشی ارسباران، اوری ﯾﺎ ﺳـﯿﺎه ﺑﻠـﻮط، ﺳـﻔﯿﺪ ﺑﻠـﻮط، ﻣﻤـﺮز (اوﻻس)، ﮐﭽﻒ، اﻧﻮاع اﻓﺮا، ﮔﯿﻼس وﺣﺸﯽ، زﺑﺎن ﮔﻨﺠﺸﮏ، ﻣﻠﭻ، ﻧﺎرون، ﺳﺮﺧﺪار، ﺑﺎراﻧﮏ، اﻧﻮع ﺳﺮو ﮐﻮﻫﯽ، ﻓﻨـﺪق، ازﮔﯿـﻞ، ذﻏـﺎل اﺧته و ... است.
جنگلهای هیرکانی: مساحت جنگلهای هیرکانی ۲ میلیون هکتار است. بیش از ۸۰ گونه درختی پهن برگ، ۴ گونه سوزنی برگ و ۵۰ گونه درختچهای در ناحیه رویشی هیرکانی شناسایی شده که گیلاس وحشی، آزاد، ملج، راش، ممرز، بلوط، افرا، توسکا، بادام کوهی، سرخدار، نمدار، بلندمازو، افرا، شمشاد، سپید پلت، شاه بلوط، زربین، انجیلی، لرک، زبان گنجشک، لیلکی، شب خسب، نارون و ... از گونههای مهم آن هستند.
جنگلهای ایران-تورانی: مساحت جنگلهای ایران- تورانی که در نواحی وسیعی از مرکز ایران پراکنده است، ۱.۴ میلیون هکتار برآورد میشود. گونههای شاخص ﺑﻨﻪ، ﺑﺎدام، ارس (ﺳﺮو ﮐﻮﻫﯽ)، ﺗـﺎغ از گونهای شاخص این ناحیه رویشی است.
جنگلهای خلیج عمانی: مساحت جنگل های خلیج عمانی ۲.۳ میلیون هکتار برآورد میشود و ﮐﻬﻮر، آﮐﺎﺳﯿﺎ، حرا و چندل از گونههای شاخص این عرصه جنگلی جنوب ایران است.
کاهش مساحت جنگلهای ایران
یکی از تکاندهندهترین آمارهای مربوط به نابودی جنگلها این است که هر ثانیه حدود ۰.۸ هکتار از جنگلهای جهان از بین میروند؛ یعنی به اندازه یک زمین فوتبال. این داده از منابع معتبری مانند سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) استخراج شده است.
بر اساس گزارش سازمان FAO در سال ۲۰۲۰، میانگین سالانه نابودی جنگلها در دههی گذشته حدود ۱۰ میلیون هکتار بوده است؛ این عدد معادل مساحت یک کشور کوچک مانند ایسلند است!
علتهای این تخریب گسترده را میتوان در مواردی مانند کشاورزی صنعتی، دامداری، استخراج معادن، شهرسازی و آتشسوزیهای عمدی یا طبیعی جستوجو کرد.
در ایران هم آمار نشان میدهد مساحت جنگلهای ایران در۶۰ سال گذشته از حدود ۱۸ میلیون هکتار به ۱۴.۳ میلیون هکتار و در بعضی آمارها به حدود ۱۰.۵ میلیون هکتار کاهش یافته است؛ یعنی حداقل ۳.۷ میلیون هکتار مساحت جنگلهای کشور در ۶ دهه اخیر کاهش یافته.
بر اساس آمار اعلامی از سوی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی، در دهه ۹۰ سالانه به طور متوسط ۱۴ هزار هکتار از جنگلهای ایران سوختهاند. طبق همین گزارش، سالانه ۱۲۵ هزار هکتار جنگل در کشور تخریب میشود که سهم جنگلهای شمال ۴۵ هزار هکتار یعنی ۳۶ درصد آن است.