سهام شناور آزاد به تعداد یا درصدی از سهام شرکتهای بورسی اطلاق میشود که در تملک مالکان اصلی و عمده شرکتها نیست و انتظار معامله آن در آیندهای نزدیک وجود دارد. به عبارت دیگر سهام شناور آزاد به میزانی از سهام یک شرکت گفته میشود که بهطور روزانه یا هفتگی دادوستد میشود. مطابق دستورالعمل پذیرش اوراق بهادار (مصوب اول دیماه 1386 هیأتمدیره سازمان بورس و اوراق بهادار) هر یک از موارد زیر در صورتی که مجموعاً بیشتر یا مساوی 5درصد کل سهام شرکت باشد، جزء سهام شناور آزاد تلقی نمیشود:
الف- سهام نگهداریشده توسط هر یک از سهامداران ب- سهام متعلق به سهامداران خانوادگی (اقوام نسبی درجه اول از طبقات اول و دوم)ج- سهام متعلق به اشخاص حقوقی همگروه با مالکیت مستقیم یا غیرمستقیم. این گزارش به آخرین وضعیت سهام شناور آزاد در بورس ایران پرداخته است.
براساس بررسیهای بهعملآمده کل سهام منتشرشده 334 شرکت حاضر در بورس ایران بالغ بر 230میلیارد و 744میلیون سهم است که این تعداد سهام از تقسیم میزان سرمایه اسمی کلیه شرکتها بر قیمت اسمی 100تومان (بر اساس قانون تجارت) محاسبه شده است.
اما شاید باور این نکته سخت باشد که از این تعداد سهام منتشرشده حداکثر 20درصد یعنی حدود 55میلیارد برگ سهم بهعنوان سهام شناور آزاد در بورس 41ساله کشور شناسایی شدهاست.
در این رابطه روحالله حسینیمقدم، از کارشناسان واحد تحقیقات شرکت بورس میگوید: مشخصکردن آمار دقیق سهام شناور آزاد شرکتهای بورس کاری دشوار است اما با توجه به آخرین بررسیهایی که در پایان آذرماه از وضعیت سهام شناور آزاد شرکتهای بورس کشور به عمل آمده حداکثر 20درصد سهام بهعنوان سهام شناور آزاد بوده و در دست بازار قرار دارد.
او ادامه میدهد: این وضعیت به این دلیل است که شرکتهای بزرگی چون مخابرات
پالایش نفت اصفهان، کشتیرانی و دیگر شرکتها وضعیت نامناسبی به لحاظ میزان عرضه سهام دارند؛ بهطوری که فقط 5درصد سهام مخابرات، کمتر از 5/2درصد سهام کشتیرانی و حداکثر 17درصد سهام پالایش نفت اصفهان در بورس عرضه و از این میزان، تعداد ناچیزی بهعنوان سهام شناور آزاد شناسایی شده است.
براساس آییننامه پذیرش شرکتها در بورس، از جمله تعهدات سهامداران عمده شرکتها این است که باید ظرف یکسال از زمان پذیرش، حداقل 20درصد از سهام شرکتها عرضه شود تا زمینه آزادبودن سهام شرکتها فراهم شود.
کمتر از 25درصد سهام شناور
جدیدترین آمار سهام شناور آزاد شرکتهای بورس حکایت از آن دارد که در میان 334شرکت پذیرفتهشده، 219شرکت یعنی 3/63درصد از شرکتها دارای سهام شناور آزاد 5 تا 25 درصدی هستند که در میان این 219شرکت، نام شرکتهایی چون چادرملو، گل گهر، سرمایهگذاری معادن و فلزات، پتروشیمی خارک، پتروشیمی فناوران، سرمایهگذاری البرز، فولاد مبارکه، فولاد خوزستان، فولاد خراسان، ملی مس، مخابرات و پارسخودرو دیده میشود.
سهام شناور صنایع 37گانه
از سوی دیگر در میان صنایع 37گانه حاضر در بورس 6شرکت از 8 شرکت صنعت استخراج کانیهای فلزی، 27شرکت از 40شرکت فراوردههای غذایی و آشامیدنی، 41شرکت از 72شرکت مواد و محصولات شیمیایی، 8 شرکت از 12 شرکت صنعت لاستیک و پلاستیک، 40 شرکت در گروه سایر محصولات کانی غیرفلزی، 15 شرکت از 26 شرکت صنعت فلزات اساسی، 24شرکت از 29 شرکت صنعت خودرو و 13شرکت از 19شرکت صنعت واسطهگری مالی، کمتر از 25درصد سهام شناور آزاد دارند.
این درحالی است که در میان 344 شرکت بورس فقط شرکت قند شیرین خراسان 100درصد سهام 50 میلیونی خود را آزاد کرده است.
شرکتهای سرمایهگذاری البرز، توسعه عمران فارس، سرمایهگذاری آذربایجان و روزدارو نیز با توجه به آزادکردن 80 تا 90درصد سهام خود از وضعیت مطلوبی برخوردارند اما این دسته شرکتها با توجه به وضعیت صنعت و سودآوری در گذشته و حال، از اقبال چندانی در بازار برخوردار نبوده و نیستند.
کاهش و افزایش سهام شناور
از سوی دیگر در میان 344شرکت بورس 5 شرکت با کاهش 5درصدی سهام شناور آزاد در پایان آذرماه مواجه شدهاند و این متغیر در شرکتهای پتروشیمی فارابی، صنایع شیمیایی فارس، سرمایهگذاری البرز، پلاستیک شاهین و خدمات انفورماتیک کاسته شده است. در عوض در حالی طی 6 ماه ابتدایی سال درصد سهام شناور آزاد 9شرکت بورسی افزایش یافته بود که در 9 ماهه فقط این شرکت کوچک لعابیران بود که موفق به رشد 5درصدی سهام شناور آزاد شد تا این متغیر به 25درصد برسد.
اصلاح شاخصها
در بورس اکثر کشورها محاسبه شاخصها بر مبنای سهام شناور آزاد انجام میشود بهطوری که در محاسبه شاخص بورس استانبول هر سهم با ضریبی تعدیل میشود که بیانگر میزان سهام شناور آزاد بوده و بخشی که جزو سهام شناور آزاد نیست در محاسبه شاخص بورس استانبول محاسبه نمیشود.
اما برخلاف بورس استانبول و دیگر بورسهای عضو فدراسیون، شاخصهای بورس ایران در حالی از اوایل سال69 طراحی شدهاند که برآورد افتوخیز و ارقام نهایی آن بدون احتساب سهام شناور آزاد شرکتها انجام میشود؛ یعنی در محاسبه شاخصهای کل، قیمت و سود نقدی 50شرکت برتر و برای محاسبه شاخصهای صنعت مالی، ارزش روز کل شرکتها و تمام سهام محاسبه میشود نه آن درصد از سهامی که به عنوان شناور آزاد است.شرکت بورس اوراق بهادار بهعنوان عهدهدار حوزه عملیات بازار سرمایه کشور یکی از برنامههای خود را در سال87 طراحی شاخصهای جدید و اصلاح شاخص کنونی قرار داده و از مدتها پیش در این باره مطالعات و بررسیهایی انجام شده است.در این باره علی سنگینیان، معاون مطالعات اقتصادی شرکت بورس میگوید:
بر اساس دستورالعمل نحوه محاسبه شاخصهای بورس، طراحی هر شاخص جدید و بازنگری شاخصهای کنونی باید به سازمان بورس ارئه شود.وی اضافه میکند: در این رابطه به کمیته بررسی سازمان بورس پیشنهاد دادهایم که شاخصهای قیمت و بازده نقدی و دیگر شاخصهای کنونی بورس بر اساس سهام شناور آزاد شرکتها تعدیل شود و به جای اینکه همه سهام شرکتهای بورس را شامل شود فقط بر مبنای سهام شناور آزاد محاسبه شود تا شاخص بورس واقعی باشد.سنگینیان ادامه میدهد: دیگر پیشنهاد ما این است که آن دسته از شرکتهایی که چند ماه معامله سهامی نداشتهاند در برآورد شاخص بورس حذف شوند.
بر این مبنا شاخصهای بورس هر 3ماه یکبار بازنگری خواهند شد.به گفته معاون مطالعات اقتصادی شرکت بورس، همزمان با این پیشنهاد، چند شاخص جدید مانند شاخص شرکتهای اصل44، شاخص 50 شرکت بزرگ بازار اول و30شرکت بزرگ بازار دوم بورس نیز پیشنهاد شده است.سنگینیان میگوید: زمان بهکارگیری این شاخصها و اصلاح شاخصهای جدید بستگی به طی مراحل لازم برای تصویب آن در هیأتمدیره سازمان بورس و سپس شورایعالی بورس دارد.
