دخمه سكوت
تا همين چند دهه پيش، زرتشتيان اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب خود و با انجام مراسمي ويژه در آن مي گذاشتند. وسط دخمه چاهي است كه به استودان معروف است و استخوان هاي به جامانده از اجساد را داخل آن مي ريختند. در واقع اين دخمه ها مثل گورستاني بودند كه بارها از آن استفاده مي شد.
دخمه هاي سكوت در انتهاي جنوبي شهر يزد و در حوالي منطقه صفائيه و در بالاي تپه اي نسبتا مرتفع قرار دارند و مربوط به دوره قاجاريه اند
مجموعه امير چخماق
اينجا تكيه امير چخماق است. تكيه امير چخماق در واقع، سردر بازارچه حاجي قنبر بود. نخلي (نخل منظور همان چيزي است كه مردم حاشيه كوير در مراسم عزاداري آن را به حركت درمي آورند) كه در كنار اين تكيه از سال۱۲۲۹ هـ.ق به اين طرف قرار دارد، يكي از بزرگ ترين نخل هاي استان يزد است و تقريبا به شكل درخت سرو ساخته شده. اميرجلال الدين شاهي، معروف به امير چخماق از سرداران شاهرخ تيموري و حاكم يزد بود كه با همكاري همسرش، فاطمه خاتون، بناهاي زيادي براي آباداني شهر ساختند؛ از تكيه و ميدان و حمام و كاروانسرا گرفته تا خانقاه و چاه آب و قنادخانه همين مجموعه امير چخماق.
نگاهي كه به عرش مي رسد
وقتي روبه رويش مي ايستي، واقعا احساس حقارت مي كني. اصلا سردر بلند جلو خان مساجد و مناره هاي مرتفع، تلنگري است براي درك عظمت مكاني كه قصد داريم به آن وارد شويم. به كاشي كاري هاي نفيس و مقرنس كاري هاي زيباي آن دقت كنيد! انگار آدم را به درون خودش دعوت مي كند.
اينجا مسجد جامع كبير يزد است. باني ساختمان اصلي مسجد علاءالدوله گرشاسب آل بويه در قرن ششم هجري است ولي مسجد كنوني از آثار دوره قرن هشتم و نهم است.
آب و هوا
مردم كوير قدر آب را خوب مي دانند و كلا ايراني ها هميشه به آب احترام گذاشته اند. آنها قنات را اختراع كرده اند تا بدون اينكه حتي يك قطره از آب در دل كوير تبخير شود، آن را از كوه به دشت بياورند و استفاده كنند.
در دشت ها هم از اين آب انبارها ساخته اند و با همراهي جريان آب و هوا، زندگي را در دل كوير به جريان انداخته اند.
در شهر يزد بيش از 75 آب انبار وجود دارد كه اين آب انبار يكي از آنهاست. اين آب انبار، 6 بادگير دارد و حدود 180 سال پيش در زمان قاجار ساخته شده. آب انبار 6 بادگيري يزد، 2 دهانه دارد و مقرنس كاري هايش ديدني اند.
برج و بارو
اين هم از برج و باروي قديمي شهر يزد. براساس قديمي ترين اسناد، حصار شهر يزد را نزديك به هزار سال پيش ساخته اند. وقتي در سال 673 ه.ق سيل آمد، قسمتي از شهر و حصار خراب شد. اما دوباره در دوره اتابكان يزد آن را بازسازي و مرمت كردند. امروزه از حصار يزد و برج هاي آن كه در زمان جامع جعفري 90 برج بوده، فقط قسمت هاي كمي باقي مانده است.
آتش از ديرباز
اينجا آتشكده زرتشتيان يزد است. آتش، داخل ساختمان (جايي كه از تابش نور خورشيد دور است) و در جايي بلندتر از سطح زمين قرار دارد. قدمت اين آتش- نه آتشكده- به 1500 سال مي رسد. داخل حياط، درختاني هميشه سبز كاشته اند. مثل بيشتر آتشكده ها، آتش در كنار آب قرار دارد. منظور آب داخل اين حوض است. جالب است بدانيد كه حوض هاي دايره اي و بيضي شكل تا قبل از اسلام معمول بوده ولي وقتي وارد مساجد مي شويد، مي بينيد كه حوض ها معمولا مستطيل شكل هستند.
هر خانه، يك باغ
يزدي ها بعضي از خانه هاي قديمي را به هتل و رستوران تبديل كرده اند. گردشگران خارجي مي ميرند براي نشستن روي اين نيمكت ها و خوابيدن در اين اتاق ها.
معماري خانه هاي يزدي، همان معماري خانه هاي شهرهاي كويري و حاشيه كويري است؛ خانه هايي با حياط مركزي و اجزاي بيروني و اندروني و حوض آب و درخت كه تداعي كننده يك بهشت كوچك هستند. اين طوري اهالي اندروني وقتي از پنجره بيرون را نگاه مي كنند، باغ كوچكي را مي بينند كه در هواي گرم و خشك حاشيه كوير، شبيه يك رؤياست.
بازي با آب
در اين باغ، معمار با بازي با آب، آن را بارها به درون زمين برده و بيرون آورده؛ به طوري كه آب در تمام سطح باغ حضور دارد. انگار آب فقط قرار نيست درختان را سيراب كند، بلكه بايد روح ساكنان كوير را صفا دهد.
بادگير باغ دولت آباد با 33 متر بلندي از سطح زمين، شاهكار مهندسي و نشانه نبوغ معماران يزدي است. آب باغ دولت آباد از قناتي با همين نام گرفته مي شود. زماني آب قنات دولت آباد آن قدر زياد بود كه اهالي يزد مي گفتند: از وفور آب، پهلو به دجله بغداد مي زند .
باغ دولت آباد به دستور محمدتقي خان بافقي (دوره زنديه)، حكمران يزد ساخته شد و طرح آن از اصيل ترين طرح هاي باغ هاي ايراني است.
آرش نورآقايي
مي گويند يزد بعد از ونيز دومين شهر تاريخي جهان است. مي گويند اين نخستين شهر خشتي جهان است. مي گويند اينجا شهري است كه باد اگر از بالا بوزد بادگيرها مي گيرندش و اگر از پايين بوزد كوچه ها غافلگيرش مي كنند. اصلا خيلي چيزها در مورد يزد مي گويند.
هم دارالعباده است، هم دارالعلم. هم به اسكندر مقدوني منسوبش مي كنند و هم به يزدگرد اول. اما شما اگر مي خواهيد بدانيد معماري- هنري كه به آن موسيقي منجمد مي گويند- چيست، به يزد برويد. اگر فرهنگ ايران باستان را به دنبالش هستيد برويد به يزد و اگر مي خواهيد بدانيد كوير چيست و مردم كويري چه كساني هستند، باز هم به يزد برويد.
بد نيست بدانيد
در سال 1161 ه.ق، محمدتقي خان دستور داد تا 5 رشته قنات را كه آب آنها از ارتفاعات مهريز سرچشمه مي گرفت، به هم وصل كنند. به اين ترتيب قنات دولت آباد كه از مهم ترين و طولاني ترين قنات هاي شهر يزد در دل كوير ايران است، با طول نزديك به 60 كيلومتر ساخته شد.
بعضي از خانه هاي قديمي يزد كه ديدنشان خالي از لطف نيست، اينها هستند: خانه لاري ها، خانه ملك التجار، خانه رسوليان، خانه نواب وكيل، خانه محمودي، خانه اربابي، خانه مرتاض، خانه نواب رضوي و خانه كلاه دوزها.
بادگيرها يكي از شاهكارهاي معماري ايراني ـ كويري هستند كه دنيا برايشان احترام قائل است. امروز كه بحث انرژي هاي احياپذير مطرح است، بادگيرها اهميتشان روشن تر است.
مجموعه امير چخماق شامل مسجد امير چخماق، تكيه امير چخماق، آب انبار تكيه امير چخماق، نخل تكيه امير چخماق، بقعه ستي فاطمه، آب انبار ستي فاطمه و بازارچه حاجي قنبر است.
اگر روزي گذرتان به يزد افتاد، حتما چند ساعت در محله قديمي فهاران قدم بزنيد تا روح حاكم بر يك شهر كويري را درك كنيد.
در چند جاي ديگر استان يزد هم از اين دخمه هايي كه زرتشتيان جسد اموات خود را در آن قرار مي دادند، وجود دارد: دخمه چم در روستاي چم شهرستان تفت، دخمه فيروزآباد در شهرستان يزد و دخمه اردكان.
