عكس ها: محمد مهدي بهمني
مقابر گنبد سبز۲
تصوير دو تا از مقابر مجموعه اي سه گنبدي را كه مردم به آنها مقابر دروازه كاشان هم مي گويند، در عهد قاجاري مي بينيد. به نظر مي رسد كه در حال تخريب و فروريختن باشند. در عهد قاجار اكثر بناهاي تاريخي كشورمان به همين وضعيت درآمده بودند
مقابر گنبد سبز
در ميان آن همه جنگ و لشكركشي و در پي اش ويراني اي كه قم به خود ديد، دورة حاكمان محلي صفي (قرن هفتم تا اوايل قرن نهم)، دورة گذرايي از آرامش و خوشي بود. حاكمان صفي كه هنردوست و فرهنگي نشان مي دادند، دست به كار بازسازي شهر شدند. اين دو برج كه بخشي از مجموعه اي سه برجي به نام مقابر گنبد سبز اند، آرامگاه دو نفر از فرمانروايان همان خاندان هنردوست است. برج جلويي، آرامگاه خواجه علي صفي و آن عقبي مدفن خواجه اصيل الدين است.
خانة زند
بين خانه هاي قد و نيم قد محلة قديمي چهار مردان قم، چند تا بادگير نه چندان بلند خودشان را بالا كشيده اند تا بلكه به چشم بيايند. اين بزرگ ترين خانة قديمي است كه حالا توي اتاق هايش چند تا كارمند ميراث فرهنگي پشت ميزهايشان نشسته اند. اما صد و بيست سال پيش كه اين خانه تازه ساز به حساب مي آمد، محل زندگي و برو بياي يكي از اشراف قم بود. اين بادگير هم از همان سال ها بالاي قسمت شاه نشين خانه نشسته
مقبره فتحعلي شاه
دقيقا روبه روي صحن طلايي رنگ يادگار شاه بيگم، دختر شاه اسماعيل صفوي، دو در چوبي با پنجره هاي رنگارنگ در قرينة هم قرار دارد كه عمرا بتوانيد حدس بزنيد پشتشان چه مجموعة زيبا و رنگارنگي هست. اين ها گچ بري هاي زيباي متعلق به اتاق مقبرة فتحعلي شاه قاجار است و آن يكي، مقبرة پدر مستوفي الممالك (از رجال قاجار). علاوه بر اين دو نفر، محمدشاه قاجار، پنج نفر از پادشاهان صفوي، مهد عليا، مادر شاه عباس، پروين اعتصامي و علمايي مثل علامه طباطبايي و مرتضي مطهري در صحن ها و ساختمان هاي حرم مدفون اند.
مدرسة جهانگيرخان
اين، ضلع غربي مدرسة جهانگير خان است و هر كدام از آن ايوان ها، ورودي يكي از حجره هايي است كه سال هاي سال محل سكونت و دانش آموزي طلبه ها بوده و هست. مدرسة كوچك و جمع وجور جهانگيرخان با آن سردر زيبا و منحصر به فردش، 400 سال پيش در محلة جامع قم كه تا قرن سوم مركز شهر بوده، ساخته شده و سال ها بعد در دورة قاجار، مدرسه به وسيلة ميرزانصرالله خان مرمت و بازسازي مي شود و به همين علت براي مدتي به آن مدرسة ناصري هم مي گويند.
مدرسه فيضيه
بين ميدان آستانه و حياط بزرگ مدرسة فيضيه، فقط يك دهليز ورودي قرار گرفته و با اين كه فيضيه محل طلاب علوم ديني است اما وارد شدن به آن خيلي راحت تر از داخل شدن به دانشگاه تهران است. وسط هر ضلع حياط مستطيلي شكل مدرسه، يك ايوان كاشي كاري شده از نوع صفوي قرار گرفته و 80حجره در دو طرف، دور تا دور حياط چيده شده. هر چند مي گويند اين مدرسه از قرن ششم وجود داشته اما در حال حاضر، قديمي ترين قسمت مدرسه، ايوان بلند و زيباي جنوبي است كه البته زماني به صحن عتيق حرم حضرت معصومه(ع) راه داشته.
حرم حضرت معصومه
ساخت و سازها بر مزار حضرت معصومه از نيمه دوم قرن سوم هجري شروع شده و مجموعه اي كه حالا ميزبان زائران حرم است، نتيجة 12 قرن كم و زياد كردن معماران است. ايوان رو به رو كه ايوان آينه صحن توي حرم است، در عهد قاجار ساخته شده. نقل است كه پس از آغا محمدخان قاجار، طبق وصيت او بايد فتحعلي خان، برادرزاده اش بر تخت مي نشست. اما فتحعلي خان با مدعيان زيادي روبه رو شد. پس نذر كرد اگر به مخالفانش مسلط شود، به ساخت و ساز و تعمير حرم مشغول شود و وقتي به عنوان دومين شاه قاجار بر تخت نشست، نذرش را ادا كرد.
مسجد جامع
اين ايوان بلند و البته عريض، سال هاست كه تمام ضلع جنوبي مسجد جامع قم را پر كرده. 200 سالي بعد از ساخته شدن آن در عهد صفوي، قاجاري ها در دو طرف حياط مستطيل شكل و كشيدة مسجد، دو شبستان پر از ستون ساختند و خيلي قبل تر از آنها، در اوايل قرن ششم هجري، گنبد بزرگ و گنبدخانة مرتفع مسجد جامع كه حالا پشت اين ايوان پنهان شده، ساخته شد. مسجد جامع قم كه لابد صف هاي طولاني و پرجمعيت نمازگزارها را به خاطر مي آورد، حالا آرام و ساكت توي يكي از محله هاي قديمي شهر، منتظر نمازگزاران نشسته.
تيمچه بزرگ
در راسته بازار نو قم كه به قصد خريد قدم بزنيد، بين راه در سمت چپ (در اصطلاح حرفه اي ها در جبهه شمالي) در رديف مغازه ها يك سردر و دهليز وجود دارد كه شما را مي برد به يك فضاي سرپوشيدة بزرگ و مرتفع به نام تيمچه بزرگ قم. سال ها قبل، در عهد ناصري، استاد حسن قمي آستين هايش را بالا زد و طبق طرحي كه خودش زده بود، تيمچة بزرگ را در 2 طبقه و 32 حجره ساخت. در نگاه اول به تزئينات آجري زيبايي كه تمام ديوارها و چشمه هاي گنبدي شكل را پوشانده اند، به نظر نمي آيد كه استاد حسن قمي در ساخت آنها فقط از آجر استفاده كرده باشد.
امام زاده شاه حمزه
اين گنبد عجيب و غريب و ديدني، صد و خرده اي سال قبل بر بالاي قبر شاهزاده حمزه، برادر امام رضا(ع) ساخته شده. شاهزاده حمزه را مي توانيد با يك ايوان پر از كاشي هاي سفيد و سرمه اي قاجاري و يك گنبدخانه پر از مقرنس هاي گچي در ميدان كهنه قم ببينيد و زيارت كنيد.
محمد مهدي بهمني
از كنار و داخل اين شهر زياد گذشته ايم و لابه لاي تاريخ معاصر ايران هم به اسم اين شهر زياد بر مي خوريم؛ شهري كه گوشه هاي ناشناخته زيادي دارد. چند دهه پيش، باستان شناسان بعد از كاوش هاي زياد در قره تپه قم، ابزارهايي سنگي پيدا كردند كه آدم هاي عصر ميان سنگي و نوسنگي آن را تراشيده بودند و نظريه اي شكل گرفت كه طبق آن، اين منطقه در كنار سيلك كاشان و ساوه از اولين سرزمين هايي شناخته شد كه آدم ها در آن ساكن شده بودند. اما قصة شهر قم به حدود هزار و سيصد سال پيش بر مي گردد.
