رضا مرادي غياث آبادي
خيلي از شهرهاي ايران را با برج هايش مي شناسيم؛ بناهايي كه هرچند به نظر مي آيد كاربردي آرامگاهي داشته اند، اما بعيد نيست استفاده هاي ديگري هم از آن ها مي شده. وقتي در اين بناها دقيق مي شويم، علاوه بر ريزه كاري هاي معماري و مهندسي ساخت آن ها، با نمايشگاهي از نقش و نگارهاي زيبا و كتيبه هايي با خط هاي گوناگون مواجه مي شويم. برج هاي ايراني، نشانه هايي هستند از هنر و دانش ايراني كه هنوز بعد از حدود هزار سال، در سرزمين زلزله خيزي مثل ايران سر پا مانده اند.
در كنار اين برج ها بناي ديگري نبوده است و به نظر مي رسد بناهايي منفرد و مستقل بوده اند و نه بخشي از يك مجموعه.
معمولا اولين و نخستين بخش يك بنا كه به مرور زمان تخريب مي شود، گنبد آن است. به نظر مي رسد برج ها اول گنبد داشته اند كه به مرور زمان از بين رفته است.
تنها يك معمار مي تواند درك كند كه ساختن شيارهايي به اين دقت و به اين بلندي بر روي يك بنا، آن هم به اين دقت و ظرافت تا چقدر دشوار است.
همه برج ها يك زيرزمين هم دارند و همين قضيه باعث شده تصور شود كه برج ها صرفا محل دفن بوده اند. اما نكته اين جاست كه ساختن يك بناي بلند و سنگين، احتياج به يك پي عميق دارد و به همين خاطر تا اندازه زيادي گودبرداري و پي سازي شده كه هر استفاده اي از آن مي توان كرد.
حدود بيست و پنج برج با اين مشخصات و ويژگي ها در ايران موجود است كه هشت تاي آن ها در اين صفحه معرفي شده اند.
برج اخنگان
گنبد اين برج با آجرهاي لعاب دار لاجوردي و فيروزه اي اش در نوع خود بي نظير است. كتيبه هاي روي سنگ قبر داخل برج نشان مي دهد كه آرامگاه گوهرخاتون بوده است. بدنه برج نيز پر بوده است از نگاره هاي گل هايي از كاشي فيروزه اي كه تقريبا همه شان به باد يغما رفته است. اين برج كنار روستاي اخنجان در ده كيلومتري آرامگاه فردوسي در توس قرار دارد. برج اخنگان از بقيه برج ها جوان تر است و متعلق به سده نهم هجري است
برج لاجيم
امروز تبديل به زيارتگاه مردم شده. در بالاي بدنه برج، دو رديف كتيبه ديده مي شود كه كتيبه پاييني به خط ايراني كوفي و كتيبه بالايي به خط پهلوي است. اين برج را در قرن پنج هجري ساخته اند و كتيبه ها نشان مي دهند كه آن وقت ها هنوز خط و زبان پهلوي رايج بوده. از كتيبه ها اين طور برمي آيد كه اين جا محل دفن يكي از شهرياران زياري است. با اين حال چون كتيبه ها درست و كامل خوانده نشده، هنوز اين قضيه قطعي نيست. برج لاجيم در شرق پل سفيد، در كوهستان هاي بلند مازندران، و بين جنگل هاي انبوه قرار دارد
برج رادكان
اين برج در نزديكي روستايي به همين نام بين مشهد و قوچان واقع است. ساخت برج به سده ششم باز مي گردد. خياره هاي فراوان و نيم دايره اين برج در نوع خود استثنايي هستند و اگر كمي معماري بدانيد، از توانايي هاي سازندگانشان انگشت به دهان مي مانيد. يك برج ديگر هم به اسم رادكان در روستاي رادكان در جنوب شهر كردكوي در استان گلستان قرار دارد كه براي رسيدن به آن بايد دو ساعت در راهي كوهستاني و صعب العبور تا 3000 متر از سطح دريا بالا رفت
برج خرقان
وقتي در راه قزوين به همدان به شهر آبگرم مي رسيد، جاده اي به سمت غرب مي رود كه پس از حدود بيست كيلومتر، شما را به روستاي حصار ارمني مي رساند. برج خرقان در نزديكي اين محل قرار دارد. برج هاي خرقان، دو تا هستند و هر دويشان در كنار هم و با فاصله بيست و شش سال از هم ساخته شده اند. برج هاي خرقان، موزه آجركاري ايراني اند و ده ها طرح آجركاري در ساختن شان به كار گرفته شده است. گنبد آن ها هم دوپوش است. يعني دو گنبد بر روي هم ساخته شده تا مقاوم تر باشند. در زمين لرزه چند سال پيش در منطقه آوج و آبگرم، اين دو برج آسيب هاي زيادي ديدند
برج طغرل
اين برج نزديك ترين برج به تهراني هاست. در قرن ششم ساخته شده و محل آن شهر ري نزديك گورستان ابن بابويه است. گنبد برج كاملا از بين رفته. سايه هايي كه روي مقرنس هاي خارجي برج مي افتد، در ساعت هاي مختلف روز، تصاوير زيبايي مي سازد و براي كسي كه با آن آشنا باشد، در حكم يك ساعت آفتابي بي نظير است
برج كشمار
اين برج درست در وسط روستاي علي آباد كشمار در غرب شهر كاشمر قرار دارد. خياره هاي نيم دايرة اين برج، شبيه برج رادكان است اما نقش و نگار آن بيشتر است. اطراف اين روستا و برج، پر است از باغ هاي انار و مزرعه هاي زيره كه اگر به آن جا برويد، هرگز بوي خوش زيره و مهرباني مردمان آن جا از يادتان نمي رود
برج رسكت
اين برج هم در فاصله چند كيلومتري شرق برج لاجيم قرار دارد. براي رفتن از لاجيم به رسكت بايد از جنگل هايي بسيار انبوه و كوره راهي فرعي عبور كرد كه بسيار زيبا و بكر است. اين برج در دامنه كوهي كه چشم انداز زيبا و بي نظيري دارد، ساخته شده و ازنظر زمان ساخت و كاربرد و همچنين به خاطر كتيبه اي دو زبانه، شبيه برج لاجيم است. اين كتيبه بر بالاي برج ديده مي شود
برج شبلي
اگر گذارتان به حاشيه شرقي شهر دماوند بيفتد، مي توانيد اين برج را ببينيد. معروف است كه اين جا آرامگاه شبلي، عارف مشهور ايراني است. بدنه برج دو لايه دارد كه اگر دقت كنيد، در بخش هايي از عكس كه برج تخريب شده، مي توانيد لايه زيري را ببينيد. لايه  زيري، ديوار اصلي برج است و لايه بيروني، با تزيينات ساخته شده