علي شهيدي
اسطرلاب برخلاف آن چه كه بسيار شنيده ايم هيچ ربطي به رمالي و غيب گويي ندارد. امروزه در موزه هاي تاريخ علم جهان، اسطرلاب هاي زيادي را مي شود ديد كه ساختة دست ايرانيان قديم و از شگفتي هاي اين سرزمين است. ايراني ها از اين ابزار علمي براي تعيين ارتفاع آفتاب، ماه، ستارگان، حركت اجرام آسماني، طول و عرض جغرافيايي، شناسايي نصف النهار، شناسايي سمت شهرها، پيدا كردن قبله، محاسبة عمق چاه ها، پهناي رودخانه ها و فراز و نشيب تپه ها و دره ها و حتي به عنوان ساعت استفاده مي كرده اند. توضيح كار اسطرلاب در دو صفحه كار سختي است. اين هفته خيلي جمع و جور و در حد معرفي، سراغ اين شاهكار علمي ايراني ها رفته ايم.

با آن كه خيلي ها گفته اند كه اسطرلاب يك واژة يوناني است، اما بسياري از دانشمندان، آن را نامي ايراني دانسته اند و معتقدند اسطرلاب در فارسي دري به معني ستاره ياب است. طبق اين نظر، اسطر همان ستاره يا star است و واژه ستاره ياب در عربي تبديل به اسطرلاب شده و در انگليسي Astrolabe.
در زبان پهلوي به اسطرلاب لقب جام جهان نماي داده بودند. در ايران باستان نوع ديگري از اسطرلاب وجود داشت كه به شكل كاسه يا جامي نيمه گرد ساخته مي شد و در داخل آن، نقش صور فلكي را مي كشيدند. در شاهنامه فردوسي بارها از اين گونه اسطرلاب ياد شده: بياورد صلاب و اختر گرفت. جام جمشيد و جام كيخسرو شايد از همين اسطرلاب ها بوده اند.
تخصص گروهي از منجمان ايران قديم، ساخت ابزارهاي نجومي بوده. گفته مي شود قاضي زاده رومي از ستاره شماران ايراني در بازار كاشان، مسگري پنج وجبي به نام غياث الدين ديده، كه هفت طبقة آسمان را زير پا داشته. خاندان غياث الدين جمشيد كاشاني، پدر در پدر مسگران اسطرلاب ساز بوده اند و رياضي دان.
خاندان فزاري نيز همچون خاندان جمشيد كاشاني، سخت افزارهاي مهندسي چون گونيا، پرگار، قطب نما، قبله نما و اسطرلاب مي ساخته اند. از همين رو، به فزاري (افزاري يا ابزاري) مشهور بوده اند. فزاري به همراه نوبخت، ستاره شمر و آمارگر بزرگ قرن دوم هجري، از طراحان شهر بغداد بوده. آن ها در قرون نخستين هجري كه به خاطر كمبود آثار علمي دو قرن سكوت نام گرفته اند، با پديد آوردن آثار علمي هياهويي به پاكرده بودند كه هنوز پس از سده هاي بسيار در دانشگاه هاي جهان به گوش مي رسد. مي گويند فزاري نخستين كسي است كه پس از روزگار ساسانيان، دوباره اسطرلاب ساخته و آثاري در اين زمينه به زبان پهلوي نوشته بوده و يك اثر نجومي را هم از سنسكريت به عربي ترجمه كرده.
اسطرلاب ها انواع مختلفي دارند: اسطرلاب يك بعدي يا خطي، دو بعدي يا صفحه اي يا دوري يا مسطح، و سه بعدي يا كروي. اسطرلاب مسطح، شناخته شده ترين نوع اسطرلاب است.
در موزه هاي جهان، اسطرلاب هاي مختلفي به زبان هاي پارسي، عربي، سنسكريت، لاتين و انگليسي نگهداري مي شود.
اگر  مي خواهيد شكوه اسطرلاب را ببينيد، به موزه ملي ايران بخش دوران اسلامي سري بزنيد .
يك اسطرلاب مسطح. اسطرلاب گذشته از اين كه يك ابزار علمي بوده، در ساختن آن هنر و ظرافت زيادي به كار رفته. در گذشته قلمزنان چيره دستي بودند كه به جز مسگري، در ستاره شمري نيز استاد بودند و كارشان ساختن اسطرلاب بود. گاهي وقت ها هم ساخت علمي اسطرلاب را يكي به عهده مي گرفت و پرداخت هنري آن را يكي ديگر انجام مي داد. جالب است كه پاي خيلي از آن ها امضاي سازندگانشان را هم مي شود ديد. با كمي دقت مي شود امضاي عبدالحسين عبدالائمه و خليل محمد بن حسن علي را روي اين اسطرلاب ديد كه اولي كار هنري و دومي كار علمي اين اسطرلاب را انجام داده است. اين اسطرلاب مسطح متعلق به ميرزا محمد طاهر، وزير سلطان حسين صفوي بوده و در حال حاضر در موزه تاريخ علم دانشگاه آكسفورد نگهداري مي شود
اگر با دقت به اين تصوير كه از يك كتاب خطي برداشته شده نگاه كنيد، يكي از دانشگاه ها يا رصدخانه هاي قديم ايران را كه منجمان مشغول به كار با ابزار گوناگون نجومي اند مي بينيد. اسطرلاب مسطح، ساعت شني، كره جغرافيا، گونيا، پرگار و ديگر ابزار به خوبي مشخص است. از شيرواني ساختمان به نظر مي رسد كه يكي از شهرهاي شمالي ايران باشد
پس از اسطرلاب هاي ايران باستان يا همان جام جهان نما، اسطرلاب كروي ساخته شد. امروزه به اين مرحله از عمر اسطرلاب كروي، كره سماوي مي گويند. رفته رفته اسطرلاب كروي تكامل پيدا كرد و صاحب عنكبوت و بخش هاي ديگر شد. اما چون اسطرلاب كروي، حجيم و جابه جايي اش سخت بود، منجمان به استفاده از اسطرلاب هاي كم حجم روي آوردند و مشهورترين شكل اسطرلاب يعني اسطرلاب مسطح پديد آمد. اين تصويري هم كه مي بينيد، كره سماوي ساختة جعفربن عمر بن دولتشاه كرماني است. همان طور كه از شكل پيداست، روي پايه اي قرار گرفته و صور فلكي و مدارات سماوي برروي آن قلم زني شده است. هنوز صنعت كهن مسگري و قلم زني در كرمان رايج است
كره سماوي ساختة محمد بن محمود بن علي طبري، اسطرلابي كه پايه اش به جا نمانده. از نام خانوادگي سازنده اش پيداست كه به كار اسطرلاب سازي شهره بوده
روي آن بخش مثلثي شكلي كه حلقه را به صفحة گرد وصل مي كند، مي توانيد آيه وسع كرسيه السماوات و الارض را بخوانيد. به اين قسمت اسطرلاب، كرسي گفته مي شود كه نقش اساسي در محاسبات اسطرلاب ندارد و صرفا دو بخش اسطرلاب را به هم وصل مي كند. جالب اين جاست كه اسطرلاب هاي ايراني كرسي هاي پر نقش و نگاري دارند. در نمونه هاي هندي يا غربي، كرسي صرفا يك زائدة ساده است. اين تصوير، پشت اسطرلاب ميرزا محمد طاهر وزير سلطان حسين صفوي را نشان مي دهد
چون اسطرلاب هاي مسطح بسيار گران تمام مي شدند، اسطرلاب هاي خطي ساده، ارزان، كم حجم و قابل حمل و نقل به بازار آمدند، البته با كاربردي محدودتر. مي گويند يكي از نخستين اسطرلاب هاي خطي را يك خراساني به نام شرف الدين توسي ساخته كه به آن عصاي توسي مي گفته اند، اما از نمونه ايراني آن چيزي به جا نمانده است. چون ممكن نبود همة كارهايي را كه با اسطرلاب مسطح انجام مي شود با اسطرلاب خطي انجام داد، زياد از آن استقبال نشد. اين اسطرلاب خطي هم در موزه تاريخ علم دانشگاه آكسفورد نگهداري مي شود
اسطرلاب چرخ دنده اي. فرق اين اسطرلاب با بقيه در اين است كه حركت اجزاي آن، ديگر دستي نيست و حركت هاي اسطرلاب به كمك چرخ دنده و با دقت بسيار بيشتري انجام مي گيرد. در سال۶۱۸ قمري يك ايراني از اصفهان با چرخ دنده  هايش ما را به عصر جديد مكانيك برد و ابداعش  آغازي شد براي ساخت دستگاه ها و ماشين هاي دقيق چرخ دنده اي. محمد بن ابي بكر بن محمد الراشدي الابري الاصفهاني، مخترع اين اسطرلابِ چرخ دنده اي است. گرچه قبل از آن هم ابزار چرخ دنده اي در صنايع قديم ايران به كار مي رفته، اما به خاطر چوبي بودنشان بر اثر گذشت زمان پوسيده اند و اثري از آن ها بر جاي نمانده. اين اسطرلاب چرخ دنده اي در موزه تاريخ علم دانشگاه آكسفورد نگهداري مي شود
اسطرلاب را اول از بند يا علاقه آويزان مي كنند. وقتي تراز شد، بايد با چرخاندن عضاده يا خط كش، بشود از داخل دو سوراخ آن، هدف را ديد. چيزي شبيه مگسك تفنگ. هدف هم معمولا خورشيد، ماه، ستارگان، نوك يك كوه و... است. هر وقت هدف ديده شد، زاويه اي را كه آن خط كش با محور افقي اسطرلاب ساخته، مي خوانند و مبدأ محاسبات قرار مي دهند. با به دست آمدن زاويه، همة نسبت هاي مثلثاتي آن نيز به دست مي آيد. فاصلة ما كه اسطرلاب را در دست گرفته ايم از پاي عمودي كه از نقطه هدف مي گذرد، در يك مثلث قائم الزاويه، ضلع مجاور آن زاويه خواهد بود. به اين ترتيب مي توان اندازة ضلع مقابل و وتر را حساب كرد
عنكبوت اسطرلاب. اين قسمت، روي اسطرلاب قرار مي گيرد. آن زائده هاي نوك تيز هم جاي ستاره ها را روي صفحة زيري نشان مي دهند. در نمونة غيرايراني، شاخه هاي عنكبوت فرم ساده اي دارند، اما در نوع ايراني به شكل اسليمي طراحي شده اند كه نشانة توجه طراحان به زيبايي آن است. نظامي گنجوي بيتي دارد كه در آن به اين بخش از اسطرلاب اشاره شده: صبح چون عنكبوت اسطرلاب / بر عمود زمين تنيده لعاب
يكي از كامل ترين اسطرلاب هاي كروي كه به دست ما رسيده. قبل از كشف اين نوع اسطرلاب، فقط نامي از آن شنيده شده بود و تصور مي شد كه چيزي شبيه به يك كرة جغرافيايي است كه روي آن صور فلكي كشيده شده. اگر كمي دقت كنيد، عنكبوت كروي اين اسطرلاب را مي بينيد كه با شاخ و برگ هاي اسليمي، كره برنجي مياني را در برگرفته. حلقه اي كه اسطرلاب را از آن آويزان مي كرده اند نيز پيداست. نام سازندة اين اسطرلاب، موسي است و در موزه تاريخ علم دانشگاه آكسفورد نگهداري مي شود.