مجتبي ذوقي
مي شود گفت مسجد جامع، خلاصة معماري اسلامي است. مسجدهاي جامع در تمام دوران طلايي تمدن اسلامي، نشانه اي از عظمت و آباداني يك شهر بوده اند. بهترين معماران و هنرمندان براي ساختن آن ها جمع مي شده اند و سنگ تمام مي گذاشته اند. از طرفي مراكز مهم شهر مثل بازار و ساختمان هاي حكومتي در اطرافِ مسجد جامعِ هر شهر تشكيل مي شد و نبض شهر در اطراف آن تندتر مي زد.
مسجد جامعِ ورامين يكي از مساجد جامع شاخص ايران است. پس از چندين قرن، هنوز مي شود اوج هنر معماري ايلخاني را در اين مسجد ديد. وقتي پا به آن مي گذاري، كافي است چشمت را باز كني و با سكوت سنگين آن جا كنار بيايي تا از لابه لاي خرابي ها، سير و سلوكي را آغاز كني. ديدن كاشي كاري ها و عبور از ورودي ها، ايوان ها، حياط و... تجربه اي برايت به جا مي گذارند كه شايد چند سال بعد، تكرار نشدني باشد.
شهر ورامين مركز شهرستان ورامين در چهل كيلومتري تهران است. ورامين هميشه مركز كشاورزي بوده و بر خلاف خيلي از شهرهاي ايران، هنگام حملة مغول آبادتر شد. آن زمان خيلي از مردم ري و اطراف به ورامين كوچ كردند. چند سال بعد، ورامين از قريه اي بزرگ به شهر تبديل شد.

ساختمان مسجد جامع ورامين در دوران حكومت سلطان محمد خدابنده (الجايتو) كه يكي از معروف ترين ايلخانان مغول است آغاز شد. دوران الجايتو دوران نسبتا آرامي بود. الجايتو برخلاف مغولان چنگيزي فكر آباداني ايران بود. او مسلمان شد و فرهنگ مردم ايران را رعايت كرد.
مسجد جامع ورامين، مستطيلي است به طول حدود 66متر و عرض تقريبا 43 متر. در ساختمان آن از آجر استفاده شده. اين آجرها در قسمت هاي مختلف به شكل هاي مختلف كنار هم قرار گرفته اند و جنبة تزئيني دارند. سبك معماري مسجد، ايلخاني است كه در حقيقت ادامة سبك سلجوقي بوده است.
مسجد جامع ورامين يك بناي چهار ايواني است. ضلع شمالي كه ورودي مسجد است از طريق ايوان هاي شرقي و غربي به ضلع جنوبي كه نمازخانه در آن قرار گرفته، مي رسد. ضلع شرقي هم نقش ورودي - خروجي فرعي را داشته. امروز اطراف مسجد خالي است و معلوم نيست در گذشته، معماري اطراف آن چگونه بوده است.
ساخت مسجد در سال۷۲۶ تمام شده. در آن سال الجايتو زنده نبود. دوران، دورانِ حكومت ايلخاني ديگر، به نام ابوسعيد بهادر بود. اگرچه اين ابوسعيد بهادرخان از جوانانِ نيك روزگار نبود، اما به هرحال در كتيبة مسجد نام او را ثبت كردند. البته آن كتيبه حالا ديگر وجود ندارد.
مسجد جامع ورامين يك بار در سال۸۱۵ هجري به دستور شاهرخ تيموري مرمت شد اما شدت تخريب در آن بسيار بالا بوده است. امروز اين مسجد پر از داربست است اما به نظر نمي رسد مراقبت هاي خاصي در كار باشد. اگر خواستيد از حال و روزش بيشتر با خبر باشيد، در فهرست بناهاي تاريخي ثبت شدة ايران سراغِ شمارة 176 را بگيريد.
كتيبه هاي شاهرخ، كتيبة آياتِ سورة جمعه، انواع نمونه هاي آجركاري و كاشي كاري، نمازخانه و گنبد همه در اين ضلع قرار گرفته اند. اين جا نماي عمومي ايوان جنوبي است
ين گنبد مسجد است. بخشي از ديوارهاي ضلع غربي هم پيداست. سال ها پيش اين ضلع كاملا تخريب شده بود. ديواري هم كه حالا مي بينيد عمر چنداني ندارد. يك خانمي به نام مادام ديولافوا كه در زمان قاجار به ايران سفر كرده در سفرنامه اش طرحي از مسجد دارد كه جاي ديوار غربي در آن خالي است. اين را هم بگويم كه گنبد بر روي پايه اي چهارگوش قرار دارد. بعد يك هشت ضلعي شده. بعد شانزده ضلعي و بعد به دايره تبديل شده

آجركاري و بخشي از كتيبه هاي ايوان جنوبي مسجد
طرح هاي اسليمي و رنگ هاي آبي و بنفش و فيروزه  اي آدم را حيرت زده مي كند... اين نمونه اي از كاشي كاري ورودي ضلع شمالي مسجد است
طرحي كه مادام ديولافوا همسر مارسل ديولافوا، باستان شناس معروف فرانسوي، از ايوان شرقي و نماي بيروني مسجد زده. مادام ديولافوا سه بار به ايران سفر كرده و سفرنامة معروفي هم دارد كه روايت او از سفر به شهرهاي مختلف ايران است
تنوع آجرچيني را مي بينيد؟ اين كتيبه، تمام ايوان جنوبي را دور مي زند و آيه هايي از سورة جمعه را مي شود روي آن خواند. كاشي كاري كلمه علي در دل آجرها بي نظير است. در مسجد جامع ورامين عموما حال و هواي مساجد شيعي ديده مي شود. بد نيست بگويم كه در دورة ايلخانان، در وانفساي دعواي حنفيان و شافعيان، الجايتو حتي نام امامان شيعه را روي سكه ها زد. او از دعواي فرقه ها به تنگ آمده بود. اين جا بخشي از ديوارِ ايوان جنوبي است
اگر در ضلع غربي مسجد بايستيد ضلع شرقي را اين طوري مي بينيد. خوشبختانه اين ضلع تا حد زيادي سر پا مانده است. ايوان شرقي يك راهروي سرپوشيده است كه ده طاقنماي كوچك و يك طاقنماي بزرگ دارد. شما هم داريد طاقنماي بزرگ را مي بينيد. اگر نزديك تر برويد مي بينيد كه بالاي آن كلماتِ الله، محمد و علي در سه جهت ديده مي شود
اين ها كتيبه هاي شاهرخ تيموري هستند. نام شاهرخ را اگر خوب دقت كنيد مي بينيد. غير از آيات و اشعار كه در كتيبه هاي تزئيني ساختمان هاي مساجد قديمي ديده مي شوند، اطلاعات ساخت، تعمير و تاريخ بنا را مي شود از كتيبه هاي مساجد به دست آورد. در زير طاقنماي ايوان جنوبي دو كتيبة آجري وجود دارد كه اين كتيبة سمت راستي است
ديدن بازي نور و آجرها چه كيفي دارد اما حيف كه اصالتي ندارد. اين جا همان ايوان بازسازي شده است. اين چيزي را كه حالا مي بينيد روي پِي اصلي كه 5/2 متر زير خاك بوده ساخته اند. اين را بگويم كه در مساجد اسلامي، ايوان نقش مهمي داشته و از آن به عنوان يك فضاي ارتباطي استفاده مي شده. اين جا داخل ايوان غربي است
اين طاق ايوان جنوبي است. پر از آجر. آجرها به شكل هاي مختلف كنار هم چيده شده اند. خوب كه دقت كنيد ظرافت هاي زيادي را كشف خواهيد كرد. به طور كلي ضلع جنوبي اين مسجد پركارترين قسمت ساختمان است. از اين ايوان مي توانيم برويم داخل نمازخانه. از آن جا مي توانيم داخل گنبد را ببينيم. از داخل گنبد تا زمين، حدود بيست و دو سه متري مي شود