اگر عادت هاي بد ريشه يابي شوند، شانس ترك آن ها به مراتب بيشتر از زماني است كه كوركورانه براي ترك آن ها فشار آورده شود
اعتياد به موادمخدر، در همه جاي دنيا، سمبل عادت هاي ناپسند است و كشور ما نيز به دليل داشتن مرزهاي مشترك با افغانستان، بزرگ ترين توليدكنندة موادمخدر جهان، هميشه در معرض اين خطر است
علي غلامرضانژاد
وقتي مي گوييم عادت هاي ناپسند ، طبيعتا منظورمان فقط اعتياد نيست، اما اعتياد به موادمخدر، در همه جاي دنيا، سمبل عادت هاي ناپسند است و كشور ما نيز به دليل داشتن مرزهاي مشترك با افغانستان، بزرگ ترين توليدكنندة موادمخدر جهان، هميشه در معرض اين خطر است. ايران به خاطر 44 ميليون جوان زير 30 سالي كه دارد، هميشه خود را با اين خطر روبه رو مي بيند كه شيوع مصرف موادمخدر در جوانانش به بحراني عليه امنيت ملي تبديل شود. حل مشكلات جوانان، پر كردن مناسب اوقات فراغت شان، فرهنگ سازي و ساير بايد هاي حكومتي را كه كنار بگذاريم، به اين سؤال مي رسيم كه: نقش خود جوانان در پيشگيري از ابتلا به عادت هاي ناپسندِ اينچنيني چيست؟ جواب هاي ريشه اي روان پزشكان و روان شناسان به اين سؤال، شنيدني است.
هيچ فكرش را كرده ايد كه چرا با همة سعي و تلاش مان نمي توانيم بعضي از عادت هاي بدمان را به كلي ترك كنيم؟ انگار ترك بعضي عادت ها برايمان غيرممكن مي شود، آن قدر كه حتي اگر بدانيم زندگي و آينده مان به خاطر همين عادت ها لطمه مي بيند، باز هم نمي توانيم آن ها را كنار بگذاريم و تركشان كنيم.
به تازگي، دو مطالعة جديد توسط دانشمندان كانادايي به بررسي علل اين پافشاري پرداخته. دكترجاروين، مجري يكي از اين پژوهش ها مي گويد: طبق مطالعات ما اكثر مردم مي دانند كه چه عادت هايي براي آن ها خطرناك است و چه عواقب نامطلوبي براي آن ها در پي دارد، اما عدم توانايي در ترك اين عادت ها تنها به اين دليل است كه اين افراد اطلاعات كافي از اين خطرها ندارند. به عبارت ديگر آن ها مي دانند كه اعتياد به موادمخدر، سيگار كشيدن، پرخوري يا مصرف الكل براي آن ها خطرناك و حتي مرگبار است اما دليل آن را نمي دانند. او معتقد است بزرگ ترين عاملِ ناتواني مردم در قطع عادت هاي ناپسندشان، ناقص بودن اطلاعات شان از علل زمينه اي عادت هاي خطرناك است. به عقيدة پژوهشگران، صرفا آگاهي از اين كه يك عادت يا يك روش زندگي، خطرناك است كفايت نمي كند بلكه فرد بايد بداند كه چرا اين عادت براي او خطرناك است و اگر اين سطح از دانش و آگاهي براي او فراهم شود، راحت تر به سمت ترك عادت مي رود. دكتر جاردين اضافه مي كند كه: خوشبختانه مردم در حال حاضر ديد و برداشت واقعي و خوبي از عوامل خطرساز براي سلامت خود دارند و حالا ادامة راه وظيفة ما محققان، دانشمندان و استادان است تا در ترك عادت هاي بد به اين افراد كمك كنيم. فقط كافي است آن ها علت مضر بودن عادت هايشان را بهتر درك كنند تا براي ترك، مصمم تر شوند.
چرا و به چه علت؟!
مسألة مهم در ترك عادت ها، شناسايي علل به وجود آورندة عادت است. به طور مثال بسياري از مردم مي دانند كه مصرف سيگار و اعتياد به موادمخدر براي آن ها زيان بار است، اما در ترك آن ناموفق اند. در اصل، علت اين عدم موفقيت، چيزي نيست جز عدم توجه به علل زمينه ساز بروز اين عادت ها و اين علل هم بسيار متفاوت اند: استرس، تفريح، فشار همسالان (Peer Pressure)، فقر، بيكاري و... تازه اين علل زمينه اي هم از يك فرد تا فرد ديگر تفاوت مي كند و نمي توان يك علت مشترك را براي همة افراد به عنوان علت تداوم عادت هاي بد عنوان كرد. به همين دليل، در هر فرد بايد به طور خصوصي تعدادي اقدامات خاص و بررسي هاي كامل صورت بگيرد تا علت زمينه اي در آن فرد به خصوص كشف شود. درمان نيز بايد در مرحلة بعدي به طور انفرادي و برحسب ويژگي هاي آن بيمار خاص طراحي گردد. اگرچه طي اين مراحل، بسيار سخت، پرهزينه و وقت گير به نظر مي رسد، اما با التزام به آن ها احتمال موفقيت در ترك عادت خيلي بيشتر مي شود.
پژوهشگران معتقدند اگر عادت هاي بد ريشه يابي شوند، شانس ترك آن ها به مراتب بيشتر از زماني است كه كوركورانه براي ترك آن ها به فرد معتاد فشار آورده شود. اگر به افراد فقط در مورد خطرات عادت هاي بدشان هشدار و تذكر داده شود، مشكل آن ها حل نمي شود بلكه زماني مي توان مشكل آن ها را حل كرد كه عادت هاي آن ها ريشه يابي و زمينه يابي شود.
در جست وجوي مقبوليت اجتماعي
يكي از علل عادت هاي پرخطر، نياز به مقبوليت و پذيرش اجتماعي است. زماني كه اين حس (پذيرش اجتماعي) در فرد وجود نداشته باشد، او براي مقابله با استرس هاي ناشي از آن به عادت هاي نامطلوب و مضر روي مي آورد. اين عادت ها هم از فردي تا فرد ديگر متغير است. به طور مثال ممكن است فردي در مقابله با عدم پذيرش اطرافيان، به سيگار روي بياورد، اما ديگري استرس بيشتري را متحمل شود و به سمت موادمخدر كشيده شود. مسألة مشترك براي تمام اين افراد حس تعلق و وابستگي است كه يك حس اساسي محسوب مي شود. در واقع ما انسان ها خود را جزئي از يك ساختار اجتماعي بزرگ مي پنداريم و اگر يك رفتار به عنوان يك رفتار پسنديدة اجتماعي شناخته شود، كنار گذاشتن آن برايمان بسيار سخت مي شود. عكس اين موضوع هم صحيح است. يعني اگر رفتاري باعث جدا شدن و عدم پذيرش ما توسط جامعة اطراف شود، تلاش خواهيم كرد كه آن عادت را از خودمان دور كنيم. پس بسياري از عادت هاي ما براي كسب محبوبيت و مقبوليت اجتماعي به وجود مي آيند، اما آيا واقعا اين عادت ها براي ما مقبوليت اجتماعي را به ارمغان مي آورند؟ روان پزشكان مي گويند بايد در اين مورد با افراد صحبت كرد و آن ها را روشن كرد كه چنين عادت ها و رفتارهايي باعث پذيرش آن ها نخواهند شد. آن ها معتقدند اگر اين باور در معتادان ايجاد شود، به طور قطع بسيار راحت تر از قبل قادر به ترك عادت هاي بد خود خواهند بود.
خاموش كردن آتش استرس
استرس يكي ديگر از عوامل زمينه ساز بروز عادت هاي ناپسند است. بسياري از عادت هاي ما صرفا وسيله اي هستند براي كاهش دادن استرس هاي روزمرة زندگي. هر آدمي به طور ناخودآگاه روش خاصي را براي كنترل استرس ها و فشارهاي زندگي مان انتخاب مي كند. يكي به كار و فعاليت بيش از حد روي مي آورد، يكي دوش آب گرم مي گيرد، يكي مي خوابد، يكي چاي مي نوشد و يكي هم پناه مي برد به دامان سيگار و مخدر و...
از آن جا كه همه مان در زندگي روزمره ، استرس هايي را تجربه مي كنيم، بايد بكوشيم كه راه هاي مقابله اي مناسبي پيدا كنيم، كه حتي المقدور آسيب كمتري برايمان در پي داشته باشد. به طور مثال بايد سعي كنيم به هر شكل ممكن ميزان استرس هاي موجود در زندگي مان را كم كنيم و با توجه به اين كه همين استرس ها باعث تكرار و تقويت عادت هايمان شده اند، برطرف كردن اين استرس ها نيز خودبه خود باعث رفع عادت هاي بدمان مي شود.
كودك لجباز درون
روان شناسان معتقدند همة ما يك كودك درون داريم كه معمولا لجباز است و هيچ خوشش نمي آيد كه از او انتقاد كنند. كودك درون هميشه سعي مي كند براي كارهاي نامطلوب و عادت هاي ناپسندش، توجيهاتي ببافد تا از شر خرده گيري ها راحت شود. به طور مثال هر وقت با اين انتقاد مواجه شود كه: اين سيگار يا اين مادة مخدر باعث بيماري و مرگ زودرس تو خواهد شد. فورا توجيه مي آورد كه: در عوض، استرسم را كم مي كند. تازه، مدت ها طول مي كشد تا اين سيگار سلامتم را به خطر بيندازد.
به عقيدة پژوهشگران، آشنا كردن مردم با اين كودك لجباز درون مي تواند بسياري از مشكلات و سختي هاي آن ها را در ترك عادات بد رفع كند. به هر حال، تا وقتي مسائل رواني پشت پردة عادت هاي بد شناخته نشوند و به درستي مورد بررسي قرار نگيرند، راه حل مناسبي براي برطرف كردن آن ها نمي توان پيدا كرد. به عقيدة پژوهشگران، قبل از اين كه پزشك به بيمار خود توصيه به ترك سيگار يا موادمخدر كند، بايد با او مصاحبة مفصلي ترتيب بدهد تا علت اين عادت هاي ناخوشايند و مضر را در او پيدا كند و سپس با برطرف كردن اين علل زمينه اي سعي در برطرف كردن اين عادت ها كند. به عقيدة پژوهشگران، تنها ارائه تعدادي توصيه و هشدارهاي خشك و خالي باعث رعايت مسائل بهداشتي و ترك عادت هاي مضر نمي شود. معتادان نياز دارند كه حرف هايشان شنيده شود، مسائل و مشكلاتشان با هنجارهاي اجتماعي مطابقت داده شود و سپس، راهنمايي هاي مناسب به آن ها ارائه شود.
