تورج بخشايش
به خرم آباد كه مي روي كافي است سرت را بلند كني و به قلب شهر نگاه كني تا كنگره هاي قلعه را ببيني. قلعة فلك الافلاك بر روي تپه اي بزرگ و سنگي و مشرف به يك رودخانه ساخته شده كه از زير آن چشمه اي پرآب مي گذرد. در طول تاريخ، اين بناي باشكوه و آرام از لحاظ نظامي و موقعيت جغرافيايي نقش بسيار حساسي داشته و هياهوي بسياري را پشت سر گذاشته. اين روزها اگر پا به قلعه بگذاري با كمي تخيل به روزگاري قدم مي گذاري كه شكست و پيروزي يك سپاه، بستگي به راه پيدا كردن به اين قلعه داشته است.
بناي اولية فلك الافلاك ظاهرا مربوط به دورة ساساني است، هرچند كه در بعضي از منابع، ساخت آن را مربوط به زمان شجاع الدين خورشيد، پادشاه اتابكان لر در قرن چهارم هجري مي دانند. البته در اين قلعه، آثار دورة ماد، هخامنشي و پارت هم به دست آمده.
فلك الافلاك در متون تاريخي به شاپورخواست معروف است. فردوسي هم در جايي از شاهنامه دربارة اين قلعه اشعاري سروده و عقيده دارد سازندة آن شاپور ذوالاكتاف است.
از زمان ساسانيان تا امروز در همة دوره ها از اين قلعه استفاده مي شده و از لحاظ نظامي و موقعيت جغرافيايي نقش بسيار حساسي داشته است.
به نظر چريكوف باستان شناس روسي، فلك الافلاك داراي خندق بوده است. ولي به نظر بعيد مي رسد چون در تاريخ از آن صحبتي نشده است.
اين قلعه 5300 متر مساحت دارد و فضاي داخل آن از دو حياط با چهار تالار نسبتا بزرگ و چندين اتاق كوچك و بزرگ تشكيل شده است.
فلك الافلاك هشت برج، دو صحن و بيست و چهار اتاق دارد كه فاصلة بلندترين ديوار آن از سطح زمين، 5/22 متر است. ديوارهاي حصار قلعه در پايين قطوراست و در بالا ضخامت كمتري دارد.
با توجه به اين كه قلعه در مكان مرطوبي قرار دارد در داخل فضاهاي شمالي و جنوبي حياط چند چاه و نقب قرار دارد كه باعث دفع رطوبت مي شود.
قلعة فلك الافلاك بعد از ثبت در فهرست آثار ملي كشور، موزة فلك الافلاك نام گرفته. موزة فلك الافلاك از بخش هاي مردم شناسي، هنرهاي سنتي و باستان شناسي تشكيل شده است. در بخش موزة باستان شناسي اين قلعه ساخته هاي انسان هاي اوليه، اشياي مشهور مفرغي لرستان، ظروف سفالي و همچنين اشياي زرين و سيمين مشهور كشف شده از غار كلماكره به نمايش درآمده است.
قسمتي از قلعه تبديل به موزة مردم شناسي شده كه از زيورآلات، پوشاك سنتي مردان و زنان، صحنه هايي از زندگي روزمرة روستاييان و هنرهاي سنتي مثل ماشته بافي، سياه چادربافي، موتائي و... تشكيل شده است.
فلك الافلاك از شرق و جنوب غربي به رود خرم آباد، از غرب به محلة دوازده برجي و از شمال به خيابان فلك الافلاك محدود مي شود.
در مورد فلك الافلاك حكايت ها و داستان هاي زيادي وجود دارد. از لشكركشي تيمور لنگ به آن و دستگيري ملك عزالدين، حاكم اتابكان لر گرفته تا سفر راولينسون اروپايي به آن. نادر شاه هم چند بار به اين قلعه حمله كرده و با شورشيان از جمله مظفرعلي بيك جنگيده است. فلك الافلاك در دورة قاجار به صورت مقر حكومت و مركز اداري و نظامي درآمد. مسعود ميرزا فرزند ناصرالدين شاه در سفر خود با مشاهدة وضعيت اسفبار قلعه به فكر تعمير آن افتاد و بيست هزار تومان براي آن هزينه كرد. در دورة پهلوي چند بنا به قلعه اضافه شد و به صورت يك محيط كاملا نظامي در آمد. در اين دوره تا سال۱۳۴۷ از دالان ها و اتاق هاي قلعه به عنوان مكاني مخوف براي نگهداري زنداني هاي سياسي استفاده شد. و امروز قلعه به همت ميراث فرهنگي لرستان مرمت و به مكاني فرهنگي تبديل شده است
در نزديكي قلعه، مناره اي آجري به شكل استوانه ديده مي شود كه احتمالا باقي مانده از قرن پنجم هجري است و براي هدايت كاروان ها استفاده مي شده است. در گذشته كاروان هاي زيادي به كمك اين مناره راه خود را پيدا كرده اند و ديده بان هاي زيادي از بالاي آن دشمن را ديده اند و مردم را به موقع از خطر حمله آگاه كرده اند. با اين حساب مردمي كه در اطراف قلعه زندگي مي كردند فرصت كافي براي فرار به داخل قلعه را داشتند. چرا كه فتح قلعه به خاطر موقعيت ويژة آن بسيار مشكل و حتي گاهي غير ممكن بود. اين منار سي متر ارتفاع و نود و نه پله دارد
يك بت پايه دار مفرغي. مردمي كه اين بت هاي مفرغي را به وجود آورده اند به خدايان مختلفي كه زير دست خداي آسمان ها كار مي كرده اند معتقد بودند. مي گويند اين اشيا را كاسي ها ساخته اند كه در حدود پنج هزار سال پيش از طريق قفقاز وارد ايران شدند. قوم كاسي علاوه بر جنگ آوري، هنرمندان ماهري هم بودند. در اولين نگاه چيزي كه خيلي نظر بيننده را جلب مي كند شكل ها و نقش هاي به كار رفته بر روي اين آثار است. استفاده از اين نقش ها ريشه در باورهاي مذهبي كاسي ها دارد. آن ها به زندگي پس از مرگ معتقد بودند و وسايلي را براي استفاده در دنياي پس از مرگ با مرده هاي خود دفن مي كردند. حتي بعضي مواقع اسب و خدمه و همسر فرد متوفي هم با او به خاك سپرده مي شد تا او پس از مرگ تنها نباشد! كاسي ها اولين پرورش دهندگان اسب بودند و انواع وسايل مفرغي مربوط به اسب و سواركاري را مي شود در آثار آن ها ديد
متن كتيبه به خط نيم كوفي و نسخ نوشته شده و با بسم الله الرحمن الرحيم آغاز مي شود و تاريخ آن مربوط به سال۵۱۳ هجري قمري يعني دورة سلجوقيان است. متأسفانه به دليل فرسايش، قسمت هاي زيادي از كتيبه قابل خواندن نيست، ولي كلمة سابرخواست كه نام قديم فلك الافلاك است در آن به خوبي خوانده مي شود. اين سنگ نوشته در يك كيلومتري شرقي قلعه و در خيابان شريعتي خرم آباد قرار دارد. جالب است وقتي مي خواستند اين خيابان را بسازند، كتيبه درست وسط خيابان افتاده بود و با توجه به اين كه كاملا به سنگ بستر زمين متصل بود بريدن آن از بستر و حمل آن به جايي در همان نزديكي به سختي انجام گرفت
فلك الافلاك در 45 سال پيش. در حال حاضر همة بيابان هايي كه در اين عكس مي بينيد به خيابان و خانه و مغازه تبديل شده است. اين بناي پر ماجرا نام هاي زيادي هم به خود ديده است. در تاريخ نام اين بنا به صورت هاي مختلفي مانند دژ شاپور، سابرخواست، دژ سياه، دز بر، قلعة خرم آباد، قلعة سفيد، سلاسل، كاخ اتابكان، قصر، قلعة بالا، كوشك و قلعة فلك الافلاك آمده است. ولي مردم بومي آن را با نام دوازده برجي مي شناسند. قديمي ترين نام قلعه، دژ شاپورخواست است كه تا قرن هفتم به همين نام مشهور بوده و پس از ويراني در آن قرن و تشكيل شهرخرم آباد، به قلعة خرم آباد تغيير نام داده است. در دورة قاجار در سر يكي از برج هاي قلعه كه بلندترين برج آن بود اتاقي ساخته شد كه به آن نام فلك الافلاك دادند و بعد از آن كل قلعه به همين نام معروف شد. فلك الافلاك يعني سپهر سپهران. احتمالا وجود حصاري با دوازده برج و شباهت آن با برج هاي دوازده گانة فلكي هم در نام گذاري اين بنا به فلك الافلاك بي تأثير نبوده است
هر كس از اين ظرف بنوشد، قدرت آن حيوان كه نمادش در ظرف به كار رفته، به بدن آن فرد منتقل مي شود. اين عقيده اي بود كه در قديم در مورد اين ظرف ها كه ريتون نام دارند رايج بود. ريتون ها ظروف مخصوص نوشيدن پادشاهان و بزرگان ايران باستان بودند كه در ساخت آن از شكل حيوانات استفاده مي شد. اين ظرف ها كه بسيار استادانه ساخته شده اند معمولا از طلا و نقره درست مي شدند. اين ريتون نقره اي كه تصويرش را مي بينيد درغار اعجاب انگيز كلماكره در خرم آباد پيدا شده و در موزة فلك الافلاك نگهداري مي شود
اگر خوب به تصوير دقت كنيد با مقايسة اندازة آدم هايي كه در كنار آن قرار دارند مي توانيد اندازة واقعي اين گرداب سنگي را حدس بزنيد. اين چشمه در يك كيلومتري شمال غربي قلعة فلك الافلاك قرار دارد و مشهور به گرداب سنگي يا گردآوبردينه معروف است. معمولا از نيمه دوم اسفند تا اواسط تابستان، آب دارد و بقية سال آب آن خشك مي شود. از آب اين نهر براي به حركت درآوردن آسياب و كشاورزي استفاده مي شده است. در زمان هاي دور اين چشمه بسيار با اهميت بوده. تاريخ ساخت گرداب سنگي به دورة ساسانيان بر مي گردد و در ساخت آن از سنگ و ساروج استفاده شده است... ساروج تركيب آهك و گل رس و خاكستر و موي بزو احتمالا زردة تخم مرغ است كه از لحاظ مقاومت چيزي كمتر از بتن ندارد
موتاوي، يكي از هنرهاي سنتي لرستان است كه معني اش همان تابيدن مو است. اين مرد هم در حال تابيدن موي بز است تا از آن نخ درست كند. هنوز هم سياه چادرهاي محكم و با دوام عشاير لر، از موي بز بافته مي شود. در مردم شناسي فلك الافلاك ماكت هاي ديگري هم هست كه آداب و رسوم و سنت هاي مردم لرستان را به وسيلة نمونه هاي ساخته شده در اندازه هاي واقعي نشان مي دهد. اگر سري به موزه هاي مردم شناسي مثل رختشويخانة زنجان زده باشيد مي توانيد حال و هواي اين جا را حس كنيد. از يك طرف آواز محلي لري به گوش مي رسد. در گوشه اي زني در حال بافتن سياه چادر است و آن طرف تر مراسم عروسي برپاست و جماعتي دور عروس و داماد كِل مي كشند