آرش نورآقايي
كوه و دره و غار و جنگل و چشمه و رودخانه را كه با هم يكجا جمع كني، مي شود اورامانات. به خاطر راه هاي كوهستاني صعب العبور و دوري از زندگي شهري امروزي، فرهنگ مردمش بكر است و پاكيزه.
وقتي با مردم محلي حرف مي زني، لابه لاي حرف هايشان مي تواني ردّ واژه هاي پهلوي ساساني را بگيري. منطقة اورامان را مركز تعاليم زرتشت تا قبل از اسلام مي  دانند. اين منطقه كه شامل روستاهاي مختلفي مي شود، در استان هاي كرمانشاه و كردستان قرار گرفته و از شمال به مريوان، از جنوب به جوانرود، از غرب به عراق، و از شرق به ارتفاعات كوه شاهو محدود مي گردد.
اصل كلمة اورامان احتمالا هورامان بوده كه به معني برافراشته و بلند است.
اورامان يكي از سرود ه هاي ديني زرتشتي است كه به علت گرايش افراد اين منطقه در گذشته هاي دور به دين زرتشت، به اين نام خوانده شده.
مشهور است كه اورامان، 99 پير داشته كه به 99 پير اورامان معروف اند. پير ميكائيل در روستاي دوران، پيرخدر بر فراز كوه شاهو و پير شاليار در روستاي اورامان تخت، از آن جمله هستند. كلمة پير به معني مراد و مرشد و يا رهبر مذهبي است.
بيشتر مردم اورامان به لهجة هورامي كه شباهت زيادي به زبان اوستايي دارد، حرف مي زنند. بعضي از مردم منطقه هم به لهجة جافي كه يكي ديگر از گويش هاي زبان كردي است، گفت وگو مي كنند.
منطقة اورامانات كوهستاني است و زمين هموار زياد يافت نمي شود. براي همين مساحت خانه ها زياد نيست و بيشتر مواقع بام خانة پاييني، حياط خانة بالايي است.
گوراني اسم ترانه هاي اوراماني است. به ترانه هاي شاد، چَپي ، به ترانه هاي غمگين هَورَه ، به ترانه هاي مخصوص كودكان لاي لاي و به ترانه هاي مربوط به چهارپايان (مخصوصا هنگام دوشيدن ماده گاو)، تُوِي تُوِي مي گويند.
اورامان تخت
مي گويند قدمت اين روستا به سه هزار سال مي رسد. اگر بخواهي همة روستا را بگردي، بايد هم مسير افقي طي كني و هم عمودي. خانه هاي اين جا از سنگ ساخته شده و مردمش مثل مردم ابيانه و ماسوله، فرهنگ و سنت خود را حفظ كرده اند. وقتي در روستا قدم مي زني، هيچ كس مثل غريبه ها به تو نگاه نمي كند. آن ها به حضور ديگران در جمع خودشان عادت كرده اند. روستاي اورامان تخت در مسير مريوان ـ  پاوه قرار دارد
دروازه اورامان
اين جا چشمة روانسر، و آن شهر هم شهر كوچك و زيباي روانسر است. به روانسر مي گويند دروازة اورامان. آب چشمة روانسر از كوه شاهو بيرون مي زند و به رودخانة قره سو در كرمانشاه مي ريزد. حجم آب چشمه در بهار خيلي زياد مي شود. روانسر در مسير جادة اصلي كرمانشاه ـ پاوه و در 60 كيلومتري كرمانشاه قرار دارد
يك سو ايران، يك سو عراق
اين  جا كوه دالاني است. بر فراز اين كوه كه بروي، شهر حلبچة عراق و شهر مريوان و درياچة زريوار ايران را مي تواني ببيني.در فصل بهار، خيلي زيباست، ولي در زمستان آن قدر برف مي بارد كه تقريبا 6 ماه از سال، جادة آن مسدود مي شود. آب آشاميدني و كشاورزي شهرهاي نوسود و نودشه، از آب چشمه هاي دالاني تأمين مي شود
مقبره پير
اينجا مقبره يكي از همان 99 پير اورامانات است. دور تا دور محوطة آرامگاه، مردم محلي تكه پارچه هاي سفيد و سبز را به زنجير و طناب گره زده اند. هر ساله در اواسط زمستان، مراسم بسيار جالبي همراه با قرباني و نواختن دف و اجراي موسيقي در اين محل برگزار مي شود. مقبرة پير شاليار در روستاي اورامان تخت قرار دارد و مردم هم امواتشان را در نزديكي مقبره دفن مي كنند
قوري قلعه
نمايي از درون غار قوري قلعه. قوري قلعه يكي از بزرگ ترين غارهاي آبي آسيا و ايران است. اين غار آهكي، حدود 13 كيلومتر طول دارد كه از 600 متر آن مي توان بازديد كرد. غار قوري قلعه، در نزديكي روستايي با همين نام و در حدود كيلومتر 80 جاده كرمانشاه ـ پاوه قرار دارد
حسن و حسين
اسم اين گل، لالة واژگون و نام علمي اش تاج امپراتوري (fritillaria imperiallis) است. اما مردم اورامانات به آن حسن و حسين مي  گويند. اشك سياوش و اشك مريم نيز از نام هاي ديگر آن هستند. كارشناسان باستان شناسي مي گويند اين همان گلي است كه در سر ستون هاي بيستون نقش شده و احتمالا سمبل جاودانگي و حيات نزد ايرانيان باستان بوده.اين گل براي چراي دام ها سمي است
هنر مردم
اين هم نمونه اي از صنايع دستي مردم اورامانات. گيوه هورامي معروف ترين صنعت دستي اين منطقه است كه نوعي كفش مخصوص فصل گرماست
خانقاه
اسم اين روستا خانقاه است. وقتي به كل روستا نگاه مي كني به ياد آية جنات تجري من تحتها الانهار مي  افتي.
همه طرفش باغ است و قدمت طولاني هم دارد. مي گويند يك زماني مقر حكومتي سلطان اورامان جنوبي بوده. اين روستا در 2 كيلومتري جنوب غربي پاوه و روبه روي كوه آتشگاه قرار دارد
هانه
هانه يعني چشمه. منطقه اورامانات سرسبزي خود را مديون چشمه هاي جوشان است. بيشتر چشمه هاي اورامانات، چهار فصل هستند. اين چشمه، سرده هانان است كه از نزديكي شهر باينگان مي گذرد و آب آن به رودخانة سيروان مي  پيوندد. رودخانة سيروان، معروف ترين رودخانة اورامانات است كه به سمت كردستان عراق جاري است