آرش نورآقايي
همين چند وقت پيش محوطة تاريخي بيستون به عنوان هشتمين اثر ايراني در فهرست ميراث جهاني قرار گرفت. از اين به بعد فقط ايراني ها نيستند كه بيستون برايشان مهم است، بلكه همة مردم دنيا همعهد شده اند تا از ارزش هاي آن حفاظت كنند.
كتيبة بيستون، مشهورترين كتيبة ميخي جهان، طولاني ترين كتيبة فارسي باستان و مهم ترين سند تاريخي زمان داريوش هخامنشي است كه تقريبا بدون هيچ تحريفي به دست ما رسيده.
كتيبة داريوش يا همان كتيبة بيستون در 30 كيلومتري شرق كرمانشاه و در ارتفاع صدمتري روي صخره اي غيرقابل دسترس حجاري شده و به قول يك باستان شناس معروف: هيچ زماني بدون بيم مرگ نمي توان از آن جا بالا رفت .
هفت اثر قبلي ايران كه در فهرست ميراث جهاني قرار دارند اين ها هستند: تخت جمشيد، پاسارگاد، ميدان نقش جهان اصفهان، گنبد سلطانيه، ارگ بم، محوطة تاريخي
تخت سليمان و معبد چغازنبيل.
حجاري بيستون، شبيه حجاري سرپل ذهاب است كه در آن جا هم آنوباني ني پادشاه لولوبي ها تعدادي از افراد را اسير كرده و داريوش هم از روي آن نقش، اين نقش را ساخته است.
كتيبة بيستون مثل گنج نامة همدان، سر راه شاهي هخامنشيان قرار داشته و هر كس از مسير اكباتان به بابل قديم مي رفته اين سنگ نبشته ها را مي ديده است.
در مورد حجاري هاي بيستون در طول تاريخ، برداشت هاي مختلفي شده:
۱ـ ديو دورسس سيسيلي در قرن اول قبل از ميلاد اين حجاري ها را به الهة سميراميس و صد نيزه داري كه اطرافش را گرفته اند، نسبت داده است.
۲ـ ديو دور با تكيه بر نوشتة كتزياس، مي گويد كه اين صخره، مكان مقدسي بوده و به زئوس تعلق داشته است.
۳ـ ابن حوقل آن را نقش مكتبخانه اي دانسته كه معلم براي تنبيه شاگردانش، تسمه اي در دست دارد.
۴ـ گاردن، جهانگرد فرانسوي در سال 1794 اين نقش را پيكرة دوازده حواري مسيح دانست و نقش فروهر را به مسيح نسبت داد.
۵ـ پورتر در سال 1818 حدس زد كه اين نقش ها پيكرة شلم نصر و دو سردار و ده قبيلة اسرائيل است كه به اسارت افتاده اند.
من داريوش، شاه بزرگ، شاه شاهان
كتيبه اين جوري شروع مي شود. و در ادامه داريوش خودش و خاندانش را معرفي مي كند و به توضيح توطئه گئوماته و كارهايي كه خودش انجام داده مي پردازد. اين كتيبه به سه خط و زبان عيلامي، اكدي(بابلي) و فارسي باستان است و اطلاعاتي از لحاظ وسعت جغرافيايي ايران زمان داريوش، نام قديمي مكان ها، ماه ها، اشخاص و اقوام همساية ايران آن زمان به ما مي دهد
شورش ممنوع
هر كس كه شورش مي كرده سزايش همين بوده كه مي بينيد. روبه روي داريوش، 9 نفر از شورشگران كشورهاي زير نظر هخامنشي ها ديده مي شوند كه دستشان از پشت بسته شده و به گردنشان طنابي انداخته اند. اسم اين 9 نفر در كتيبة بيستون آمده است
سكونخا
داريوش وقتي مخالفانش را سركوب كرد، دستور داد نقش آن ها را حجاري كنند. اما در همين زمان بود كه داريوش، سكائيه را فتح و ياغي آن جا به اسم سكونخا را اسير كرد بعد دستور داد كه نقش او را هم پشت سر بقيه حجاري كنند. براي همين مجبور شد قسمتي از نسخة عيلامي كتيبة بيستون را از بين ببرد
انسان نئاندرتال در بيستون
(غار شكارچيان)
بردامنة كوه بيستون، غاري هست كه به غار شكارچيان معروف است. قبلا كه جلگة بيستون پرآب تر و حاصلخيز تر بوده، چراگاه خوبي براي حيوانات بود و شكارچيان در اين غار پنهان مي شدند تا آن ها را شكار كنند. از ابزار سنگي كه در اين غار پيدا شده مي توان گفت كه قديمي ترين آثار فرهنگي و هنري انسان نئاندرتال در ايران است
فروهر
دربارة اين نماد، حرف و حديث زياد است. اما برخلاف تصور عامة مردم، اين تصوير اهورامزدا نيست. فروهر روبه روي پادشاه قرار دارد و حلقه اي در دست چپ گرفته دست راست خود را هم بلند كرده كه اين حركت ظاهرا علامت دعاي خير است
نقش هركول
پاي راستش را روي پاي چپش انداخته و در دست چپش پياله اي دارد و بر روي شيري در حال استراحت كردن است. در دوران پارت ها، ورثرغنه يكي از محبوب ترين كساني بود كه بيشتر به صورت پيكره هاي گِلي و سنگي نشان داده شده است. اين كه مي بينيد، نقش هركول/ ورثرغنه است كه در كنار شاهراه شرقي ـ غربي جادة بزرگ ابريشم در بيستون، از سنگ تراشيده شده . نزديك سر هركول، كتيبه اي به زبان يوناني قديم نقش شده است. زمان ساخت اين تنديس در اواسط سلطنت مهرداد اول اشكاني (174 تا 136 ق.م) است
شهرتش را فرهاد برد... (فرهاد تراش)
همه جاي ايران را كه بگردي، نمي تواني كوهي را پيدا كني كه اين قدر آن را تراشيده باشند. هيچ كس هم نمي داند كه چرا اين كار را كرده اند. محلي ها مي گويند كار فرهاد بوده كه از عشق شيرين كوه را كنده. حتما شما هم اين شعر را شنيده ايد كه مي گويد: بيستون را عشق كند و شهرتش فرهاد برد. با توجه به نوع كنده كاري و علامت هايي كه از حجاري باقي مانده، مي شود فهميد كه در زمان ساسانيان انجام شده. اما بعضي از ايران شناسان مي گويند كه اين جا را به دستور داريوش كنده اند. او مي خواسته وصيت نامة خود را بر اين سنگ ها حك كند
داريوش
دست راست خود را بلند كرده و پايش را روي سينة گئوماته مغ (بردياي دروغين) گذاشته. ريش داريوش از كماندار و نيزه دارش بلندتر است. در واقع بخش مستطيلي ريش داريوش را از يك تكه سنگ جداگانه ساخته اند و با مهارت به ادامة ريش قبلي وصل كرده اند. پيكر داريوش هم عمدا از بقيه، بزرگ تر نمايش داده شده تا اهميتش را همه بفهمند
گئوماته مغ
اين بدبختي كه زيرپاي داريوش در حال تضرع و التماس است، گئومات مغ است. گئوماته، بعد از مرگ ناگهاني كمبوجيه، پسر كورش، خودش را به عنوان برديا، پسر ديگر كورش جا زد و بر مردم حكومت كرد. اما داريوش خيلي زود او و همراهانش را اسير كرد و اين پايان داستان بردياي دروغين بود. مغ ها يك طايفه از قوم ماد بودند كه قبل از هخامنشيان حكومت مي كردند و در زمان هخامنشيان هم در دربار حضور داشتند
