بعضي از مواقع، تعداد زياد شهاب ها باعث مي شود كه لفظ رگبار و يا طوفان هاي شهابي مناسب تر به نظر آيد
مهدي صارمي فر
تابستان، شب هاي رصدي بي نظيري دارد كه در طول سال كمتر ديده مي شود. مهم ترين خصوصيت شب هاي تابستان، آسمان صاف و بدون ابري است كه نوار مه آلود راه شيري، بر پهنة آن كشيده شده. سال هاست كه شب 22 مرداد، يك تنه تنور اين شب هاي داغ را با نمايش دل انگيز خود گرم تر مي كند.
اگر در يك شب صاف و تاريك به آسمان نگاه كنيم، ممكن است در هر ساعت، چند درخش نوراني ببينيم. به اين درخش ها كه درنقاط مختلف آسمان ديده مي شوند، شهاب هاي پراكنده مي گويند. اين درخش ها يا شهاب ها به خاطر برخورد ذرات بسيار ريزي در حد يك دانه شن و يا عدس با جو زمين به وجود مي آيند. اين ذرات به دليل نيروي اصطكاك با جو در ارتفاعي بين 70 تا 90 كيلومتر از سطح زمين شروع به سوختن مي كنند كه دنبالة آتشين آن از زمين قابل ديدن است. اين همان چيزي است كه به آن شهاب مي گوييم. علاوه بر اين، گرماي حاصل از سوختن آن ها باعث يونيزه شدن مولكول هاي جو مي شود. اين عاملي است كه باعث مي شود ما درخش ها را به رنگ هاي مختلف ببينيم.
رنگ درخش، نشان دهندة عنصري است كه بيش از همه يونيزه شده است. مثلا رنگ سبز، نشان دهندة اكسيژن جو، رنگ آبي مربوط به نيتروژن، و رنگ زرد مربوط به سديم است. اگر هم سرعت شهاب بسيار زياد باشد، معمولا به رنگ سفيد ديده خواهد شد.
در اين بين اگر ذرات برخورد كننده با جو زمين، حجمي بزرگ تر از يك توپ بسكتبال داشته باشند، احتمال دارد به سطح زمين برخورد كنند كه به آن ها شهاب سنگ مي گوييم. اين  شهاب ها، درخشش هايي نوراني ايجاد مي كنند كه بعضا از ماه تربيع (نيم دايره) هم روشن ترند. اين شهاب ها را آذرگوي (Fireball) مي نامند. آن ها چگالي كمي دارند و هنگام برخورد با جو زمين، سرعتي بين 11 تا 72 كيلومتر در ثانيه دارند. شهابي با اندازة متوسط يك دانة نخود با سرعتي در حدود 72 كيلومتر بر ثانيه، هنگام برخورد با جو، انرژي اي معادل با شليك يك اسلحة كاليبر۲۲ خواهد داشت. اين ذرات معمولا بازمانده هايي از دنباله دارها، سيارك ها يا ذرات سرگردان در فضا هستند.
در بعضي از روزهاي سال، تعداد اين برخوردها به مقدار چشمگيري زياد مي شود كه ممكن است ده ها، صدها و حتي هزاران شهاب در هر ساعت در آسمان مشاهده شوند. در اين صورت به اين پديده، بارش شهابي مي گوييم. بعضي از مواقع، تعداد زياد شهاب ها باعث مي شود كه لفظ رگبار يا طوفان هاي شهابي، مناسب تر به نظر آيد. مثلا در سال 1833، مردم آمريكا شاهد بارش شهابي بودند كه تعدادشان در هر ساعت به۱۵۰ هزار مي رسيد.
منشأ بيشتر بارش هاي شهابي، دنباله دارها هستند. اين صخره هاي يخي (دنباله دارها) با حركت در مدار خود، ذرات ريزي به جا مي گذارند كه با نزديك شدن به خورشيد، مقدار به جامانده افزايش مي يابد. بنابراين مدار دنباله دار، پر از ذراتي مي شود كه با سرعت حركت دنباله دار و تقريبا در همان مدار به دور خورشيد مي گردند. زمين در مدار خود به دور خورشيد مي تواند با توده اي از اين ذرات جامد برخورد كند.
اگر فاصلة اين ذرات تا مدار زمين، كمتر از 08/0 واحد نجومي (حدود 12ميليون كيلومتر) باشد، ممكن است بارش شهابي به وجود آيد. به دليل حركت تناوبي منظم زمين به دور خورشيد، سيارة ما در زمان مشخصي از سال به نزديكي مدار دنباله دار مي رسد و با برخورد با اين ذرات پراكنده، بارش شهابي در آسمان رخ مي دهد.

براي ديدن بارش شهابي بايد به اين نكته ها توجه كنيد:
اگر خواستيد رگبار شهابي را ببينيد، مستقيم و با چشم غيرمسلح به مركز نورباران نگاه نكنيد، بلكه وقتي شهابي را ديديد، مسير مخالف آن را در آسمان دنبال كنيد. اگر اين مسير از صورت فلكي كه رگبار در آن اتفاق مي افتد بگذرد، رگبار شهاب را مي بينيد.
ممكن است در اين شب ها، شهاب هايي را ببينيد كه مربوط به اين بارش نيستند. به اين دليل به امتداد مسير حركت اين شهاب ها دقت كنيد. توجه كنيد كه شهاب هاي مربوط به يك بارش شهابي خاص، از نظر سرعت، حركت و رنگ، تقريبا شبيه هم هستند. سعي كنيد از اين فرصت استفاده كنيد، در صورت امكان با يكي از گروه هاي نجومي همراه شويد و آتش بازي آسمان را ببينيد.
يافتن مكان رصدي مناسب، شايد مهم ترين ملاك يك رصد مناسب باشد. توصية ما اين است كه به كوهستان يا صحرا سفر كنيد. البته هر يك، مزايا و معايبي دارند. صحرا از افق صاف و آسمان تيره اي سود مي برد، ولي معمولا تا ارتفاع نه چندان كمي از افق غبار وجود دارد و از آن مهم تر در فصل گرما، جانوران گزندة بسياري در صحرا جولان مي دهند كه ممكن است خطرناك باشند. از سوي ديگر در كوهستان، هوا اندكي سردتر است و افق هم معمولا تا ارتفاع 10 درجه بسته. در مقابل، از غبار و جانور خبري نيست. هر مكاني را كه انتخاب مي كنيد، تاريكي آن قابل قبول باشد.
شما همچنين مي توانيد از بارش هاي شهابي تصويربرداري نيز بكنيد. براي اين كار، نياز به دوربين عكاسي مكانيكي كه سرعت شاتر B داشته باشد، سه پايه، سيم دكلانشور قفل دار و فيلم رنگي با حساسيت 400 داريد. در عكاسي نجومي، زمان نوردهي، بسيار بالاتر از عكاسي در روز است. شاتر دوربين بايد به مدت 15 تا 20 دقيقه باز بماند تا بتوانيد چند شهاب پرنور و زيبا را به دام بيندازيد. سه پايه براي اين لازم است كه در طول مدت عكاسي، دوربين تكان نخورد. سيم دكلانشور هم براي آن لازم است كه شاتر دوربين قفل شود. براي عكاسي بايد دوربين را به سمت شمال، شرق و سرسو (بالاي سر را سرسو مي نامند) نشانه رفت. اگر رو به شمال و شرق نشانه مي رويد، ميانة آسمان به بالا را در نظر بگيريد و حدود 15 تا 20 دقيقه نوردهي كنيد. يادتان باشد در طول زمان نوردهي، هيچ نور ديگري نبايد به لنز دوربين بتابد، چون تصوير شما را خراب خواهد كرد.
جدول مهم ترين بارش هاي شهابي سالانه
در طول سال، انواع بارش هاي شهابي اتفاق مي افتد كه البته شدت آن ها يكسان نيست. برخي ZHR در حدود 5 شهاب در هر ساعت دارند كه جز منجمان و رصدگران حرفه اي، كسي نمي تواند آن ها را تشخيص دهد. برخي هم ZHR بالاتر از 100 شهاب بر ساعت دارند كه منظره اي زيبا را در طول شب ايجاد مي كنند. هشت بارش شهابي مهم سال را در جدول مي بينيد.

منشأ تمام بارش هاي شهابي ستاره هاي دنباله دار هستند. اجرامي كه مدت هاي مديد خوراك ذهن آدم هاي خيالاتي بودند و هنوز هم هستند. فراموش نكنيم كه هنگام ظهور دنباله دار بنست، در سال 1970 مردم كشورهاي عربي فكر كردند اين جرم آسماني سلاح خوفناك دشمنان است! ولي ستارة دنباله  دار واقعا چيست؟ ستاره هاي دنباله  دار، اجرامي هستند تشكيل شده از سنگ و يخ، و يك دنباله كه ميليون ها كيلومتر پشت سر آن ها كشيده شده است. منشأ دنباله دارها بسته به اين كه مدت مأموريت آن  ها بلند باشد يا كوتاه، از كمربند كوئيپر يا اي ادورت است. كمربند كوئيپر، دسته اي از اجرام سنگي بين مدار مشتري، اورانوس، اي ادوات مجموعه اي از ابرها و توده هاي غبار دنباله دارهايي است كه در فاصلة چهل هزار واحد نجومي قرار دارد. دنباله دارهاي كوتاه، دوره از كمربند كوئيپر و دنباله  دارهاي بلند دوره از كمربند اي ادورت مي آيند. دنبالة دنباله دارها منشأ اصلي بارش شهابي است. اين دنباله از دو دستة گازي و غباري تشكيل شده است. دنبالة غباري از ذرات سنگي و يخي در حد يك ميكرون و دنبالة گازي از يون هايي مانند+ CO و N2+ و CO2+ تشكيل شده  اند. هر گاه اين ستاره هاي كم فروغ در مدار حركت بيضي خود به خورشيد نزديك مي شوند، در اثر حرارت خورشيد مي درخشند. در اين زمان است كه ما آن ها را از زمين مي بينيم. هنگامي كه ستارة دنباله  داري از مدار زمين عبور مي كند، همراه خود مقداري از غبارها و تكه هاي كوچك را وارد مدار زمين مي كند. وقتي هم كه زمين از بين اين غبارها مي گذرد، تعدادي از اين قطعات وارد جو زمين مي شوند و هنگام ورود به جو زمين به طور كامل مي سوزند اما گازهاي باقي مانده از سوختن شهاب كه حسابي داغ شده اند، مي درخشند و ما رد آن ها را در آسمان مي بينيم. گاهي وقت ها قطعاتي كه وارد جو زمين مي شوند، كمي بزرگ تر از اندازة معمول هستند. در آن هنگام است كه ما شاهد آذرگوي هاي درخشان هستيم كه از هيجان انگيزترين پديده هاي نجومي اند. اين اجرام، گاهي ردهايي باقي مي گذارند كه رنگ هاي آن حتي از رنگ هاي رنگين كمان هم بيشتر است.

تقريبا تمام بارش هاي شهابي به اسم صورت هاي فلكي نام گذاري شده اند. مانند بارش شهابي اسدي، برساووشي، دلتا، دلوي. اگر شما كمي در اينترنت بين سايت هاي نجومي گشت بزنيد، مي توانيد عكس هاي زيبايي از رد ستارگان پيدا كنيد. اين عكس ها با استفاده از تكنيكي موسوم به تريس (رد) گرفته شده اند. در اين تكنيك، دريچة دوربين را چندين ساعت در مقابل آسمان باز مي گذارند. اگر همين تكنيك در مورد يك بارش شهابي به كار گرفته شود، تصوير حيرت انگيزي از دنبالة شهاب هاي گذرنده از آسمان به دست مي آيد. در اين تصوير، رد تمام اين دنباله ها به يك منطقه از آسمان كشيده شده است. اين، نكتة اصلي نام گذاري بارش هاي شهابي است. اگر ما رد تك تك شهاب ها را دنبال كنيم، به يك منطقة كانوني مي رسيم. آسمان و تمام ستاره هاي آن در تقسيم بندي هاي منظمي به نام صورت هاي فلكي قرار گرفته اند و هيچ منطقه اي در آسمان وجود ندارد كه در يكي از اين تقسيم بندي ها جاي نگيرد. بنابراين، منطقه كانوني كه رد تمام اين شهاب ها از آن سرچشمه مي  گيرد، در يكي از صورت هاي فلكي جاي خواهد داشت و به اين ترتيب، نام آن صورت فلكي بر روي بارش  شهابي كه منطقة كانوني بارش در داخل آن قرار داشته باشد، خواهد نشست.

بابا، من شهاب مي خوام. پسر بچة كوچك كه از دست ديدن آسمان يكنواخت و بدون شهاب، حسابي حوصله اش سر رفته بود، صدايش را بلند كرده بود و پدر مستأصل، هيچ جوابي براي بچة خودش نداشت. از صبح تا غروب، راديو و تلويزيون صحبت از بارش شهابي مي كردند كه مي خواهد حسابي غوغا كند و چيزي حول و حوش صد تا شهاب در ساعت توي آسمان خالي كند. ولي حالا هيچ خبري نيست. واقعيت اين است كه بسياري از پارامترهاي نجومي مي توانند تحت تأثير شرايط محيطي قرار بگيرند. يكي از اين پارامترها كه اتفاقا در مورد بارش هاي شهابي بسيار كاربرد دارد پارامتر ZHR است. ZHR مخفف عبارت
Zenithal Hatiy Rate است كه بيان كنندة تعداد شهاب هايي است كه با چشم معمولي در هر ساعت ديده مي شود. مثلا اگر ZHR يك بارش شهابي در حدود صد باشد، يعني بدون استفاده از دوربين، هر ساعت صد شهاب در آسمان ديده مي شود. اما در حقيقت، تعداد شهاب هاي رصدشده، معمولا كمتر از اين است. چون ZHR براي شرايط ايده آلِ رصدي است؛ يعني زماني كه شما كمترين ميزان آلودگي نوري، آلودگي هوا، گرد و غبار و تلاطم هاي جوي را داشته باشيد. تمام اين حرف ها يعني اين اعدادي كه مرتب در زمان وقوع بارش هاي شهابي در رسانه  هاي عمومي بيان مي شود، براي مناطقي مثل تهران كه غرق در اين آلودگي هاست، بي معناست. به همين دليل، به شما پيشنهاد مي كنيم براي رصد يك بارش شهابي، كمي رنج سفر را به خودتان هموار كنيد و سري هم به مناطق خارج از شهر بزنيد. البته محل استقرارتان نبايد خيلي به شهر نزديك باشد، چون ممكن است كه شما از شر آلودگي هوا خلاص شده باشيد، ولي همچنان مشكل آلودگي نوري سرجايش هست. اگر بتوانيد محل خوبي را براي خودتان پيدا كنيد، شاهد يك نورباران واقعي در آسمان خواهيد بود.

مهدي پورصفا
نزديك ترين بارش شهابي از نظر زماني، بارش شهابي برساووشي است. اين پديده، به يك ستارة دنباله دار به نام سرينيت ـ تاتل تعلق دارد كه ZHR آن هم حدود صد است. اين بارش شهابي در ساعت 1:30 بامداد روز 22 مرداد به اوج خود مي رسد. پس ما به زودي شاهد يك نورباران اساسي در آسمان هستيم. اما متأسفانه به علت كامل بودن ماه در آسمان، ZHR آن افت عمومي خواهد كرد. ولي به هرحال مي توان در همين حد هم از اين واقعة نجومي لذت برد. براي رصد موفق يك بارش شهابي، ابتدا بايد محل مناسبي به دور از انواع آلودگي ها پيدا كرد.

كمي دور تهران بچرخيم
در اطراف تهران مي توان محل هاي بسيار مناسبي پيدا كرد كه هر كدام از آن ها مخصوص يك فصل خاص هستند. مطمئنا هيچ كدام از شما دوست نداريد يك شب رصدي را در فصل گرم تابستان در كنار جادة قم ـ تهران بگذرانيد. يكي از بهترين مناطقي كه مي توان پيشنهاد كرد، درياچة تارا است. درياچة تارا در نزديكي شهر دماوند قرار دارد و مسير دسترسي آن، داخل ميدان امام اين شهر واقع شده. از ميدان امام تا ابتداي جاده شوسه، حدود 10 كيلومتر فاصله است و از ابتداي جادة شوسه تا درياچه، تقريبا 17 كيلومتر راه است. پيمودن اين مسير از تهران تا درياچه با ميني بوس 4 ساعت طول مي كشد.
اين درياچه براي طيف وسيعي از علاقه مندان به طبيعت مانند ماهي گيران، رصدگران و غيره جاذبه هاي بسياري دارد. به غير از نبود آلودگي هوا، آسمان اين درياچه به صورت قابل توجهي تاريك است كه در ديگر مناطق به ندرت چنين چيزي به چشم مي خورد. خود درياچه هم براي كساني كه مايل به عكس برداري از رد ستاره ها داخل آب هستند، بسيار مناسب است. در هنگام عزيمت به سمت درياچه، حتما با خودتان جعبه كمك هاي اوليه و همين طور مواد آتش زا ببريد، چون گاهي بادهاي سردي در اطراف درياچه مي وزند. حدِ قدرِ آسمان در اين منطقه در حدود 6 تا 5/6 است.
از ديگر مناطقي كه مي توان به عنوان نقطه اي براي رصدگران تازه كار نام برد، طالقان است. طالقان هم از مواردي است كه داراي استاندارد مناسبي از نظر آلودگي هوا است. گرچه آسمان آن به تاريكي درياچة تارا نيست، ولي به علت نزديكي به مناطق مسكوني، مسير بهتري براي بازگشت در اختيار داريد.

مشاهده و رصد
براي رصد يك بارش شهابي، شما نياز به هيچ ابزار نجومي خاصي نداريد و اين يكي از نقاط قوت رصد بارش هاي شهابي است. كساني هم كه علاقه مند به عكس برداري از بارش هستند، مي توانند دريچة دوربين خود را در مقابل آسمان باز بگذارند تا بتوانند رد زيباي شهاب ها را در آسمان رصد كنند.

تنها نرويد!
اگر مايل ايد كه براي خودتان يك شب رصدي كامل جفت و جور كنيد، هيچ موقع تنهايي براي خودتان برنامه نچينيد، چون ممكن است حادثه اي برايتان پيش بيايد كه به كمك ديگران نيازمند شويد. اگر هم نتوانستيد كسي مثل خودتان را پيدا كنيد، لازم نيست غصه بخوريد. زيرا مراكز مختلفي هستند كه براي وقايع نجومي، شب رصدي برپا مي كنند. در اين صورت هم شما تنها نمي مانيد و هم مي توانيد با كساني مثل خودتان كه به نجوم علاقه مندند، آشنا شويد. محض اطلاع  شما به غير از اين بارش شهابي، بارش شهابي بعدي كه اتفاقا ZHR بالاتري نسبت به بقيه دارد، در 27 آبان ماه رخ مي دهد. فرصت زيادي تا آن موقع باقي است. بهتر است به طبيعت گمشدة آسمان نگاهي بيندازيد.